Zmartwychwstanie

Znaczenie terminu

Greckie słowo anastasis wiąże się z powstaniem lub podniesieniem się i w języku Nowego Testamentu jest używane w odniesieniu do powstania umarłych. Bazyli Wielki wykorzystuje ten związek znaczeniowy, objaśniając postawę stojącą podczas niedzielnej modlitwy. Samo znaczenie słowa nie wyczerpuje jednak treści doktryny. Teologia określa, kto zmartwychwstaje, dzięki czyjemu działaniu oraz czym nowe życie różni się od wcześniejszego stanu podlegającego śmierci.^{[1, 7]}

W polskim opisie przydatne jest rozróżnienie zmartwychwstania i wskrzeszenia. Wskrzeszenie Łazarza przedstawione w Ewangelii według św. Jana oznacza przywrócenie zmarłego do życia wśród bliskich. Zmartwychwstanie Chrystusa ma natomiast w nauczaniu apostolskim charakter ostateczny: śmierć nie ma już nad Nim władzy. Terminy biblijne nie zawsze układają się w identyczny podział leksykalny jak współczesna polszczyzna, dlatego ważniejszy od samej nazwy jest sens danego opowiadania.^{[4, 5]}

Świadectwo Pierwszego Listu do Koryntian

W piętnastym rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian Paweł przypomina przekaz, który sam przyjął i następnie przekazał wspólnocie. Łączy w nim śmierć Chrystusa za grzechy, pogrzeb, zmartwychwstanie trzeciego dnia i ukazanie się świadkom. Wymienia między innymi Kefasa, Dwunastu, Jakuba i samego siebie. Ujęcie to pokazuje, że głoszenie zmartwychwstania jest w liście elementem otrzymanej tradycji i podstawą tożsamości wspólnoty, a nie uboczną refleksją dodaną do nauczania moralnego.^[1]

Argument Pawła ma wyraźną strukturę: jeśli umarli nie powstają, to również Chrystus nie zmartwychwstał; jeśli zaś Chrystus nie zmartwychwstał, głoszenie i wiara tracą swoją podstawę. Autor nie traktuje więc opowiadania wyłącznie jako pożytecznej metafory. Przedstawia je jako twierdzenie o tym, czego Bóg dokonał, i wyprowadza z niego nadzieję dotyczącą zmarłych. Ten charakter świadectwa wyznacza sposób rozumienia zmartwychwstania w teologii prawosławnej. Twierdzenie o jego zbawczym znaczeniu należy do treści wyznawanej wiary.^[1]

Pusty grób i spotkania ze Zmartwychwstałym

Ewangelia według św. Łukasza opisuje kobiety przychodzące do grobu z wonnościami, odkrycie braku ciała i otrzymanie wiadomości o zmartwychwstaniu. Apostołowie początkowo nie przyjmują ich relacji. U Jana centralną rolę w pierwszej scenie odgrywa Maria Magdalena, a następnie Piotr i drugi uczeń. Obie narracje przedstawiają proces rozpoznawania wydarzenia, obejmujący niepewność i niezrozumienie, nie zaś natychmiastową, jednakową reakcję wszystkich postaci.^{[2, 3]}

Łukasz rozwija opowiadanie o drodze do Emaus, objaśnianiu Pism i rozpoznaniu Jezusa przy łamaniu chleba. Jan przedstawia spotkanie z Marią Magdaleną, ukazanie się uczniom oraz późniejsze spotkanie z Tomaszem. Poszczególne relacje mają własną kompozycję i akcenty. Zestawienie ich pozwala omówić wspólne motywy, lecz nie uzasadnia dopisywania precyzyjnej kolejności wszystkich spotkań tam, gdzie same teksty nie dają do tego wystarczających danych.^{[2, 3]}

Tożsamość Ukrzyżowanego i Zmartwychwstałego

W opowiadaniach ewangelicznych Jezus po zmartwychwstaniu jest rozpoznawany jako ten sam, który wcześniej poniósł śmierć. U Łukasza wskazuje uczniom ręce i nogi oraz spożywa pokarm w ich obecności. U Jana pokazuje ręce i bok, a Tomasza wzywa do zwrócenia uwagi na ślady ran. Funkcją tych szczegółów jest podkreślenie ciągłości osoby i cielesnej realności spotkania. Teksty nie przedstawiają powrotu niezależnego ducha, który zastąpiłby człowieczeństwo Jezusa.^{[2, 3]}

Jan z Damaszku w pierwszym rozdziale czwartej księgi Wykładu wiary prawdziwej stwierdza, że po zmartwychwstaniu Chrystus zachowuje ludzkie ciało i rozumną duszę. Spożywanie pokarmu wyjaśnia jako potwierdzenie realności zmartwychwstania, a nie przejaw konieczności podtrzymywania życia pożywieniem. Interpretacja ta służy jednoczesnemu zachowaniu dwóch twierdzeń: człowieczeństwo nie zostaje odrzucone, lecz jego sposób istnienia jest już wolny od wcześniejszej śmiertelności.^[6]

Przemiana sposobu istnienia

Ewangeliczne przedstawienie cielesności łączy się z opisami zachowania, którego nie można sprowadzić do zwykłego powrotu do wcześniejszego życia. U Jana Jezus pojawia się wśród uczniów mimo zamkniętych drzwi, a u Łukasza znika z oczu uczestników spotkania w Emaus. Te elementy należą do religijnej narracji o nowej rzeczywistości życia. Nie dostarczają technicznego opisu działania przemienionego ciała i nie powinny być przekształcane w pozornie naukowe objaśnienia fizycznych mechanizmów.^{[2, 3]}

W katechetycznym wykładzie Thomasa Hopki opublikowanym przez Orthodox Church in America zmartwychwstanie Chrystusa zostaje wyraźnie odróżnione od biologicznego przywrócenia życia. Autor ujmuje je jako wejście człowieczeństwa w pełnię życia właściwego królestwu Bożemu. Jest to objaśnienie doktrynalne, łączące ewangeliczne świadectwo ciągłości osoby z przekonaniem o radykalnej przemianie jej kondycji. Takie rozróżnienie chroni znaczenie terminu przed utożsamieniem go z medyczną resuscytacją.^[8]

Chrystus jako początek zmartwychwstania ludzi

Paweł określa Chrystusa jako pierwociny spośród umarłych. Obraz zaczerpnięty z pierwszych plonów wskazuje, że Jego zmartwychwstanie ma znaczenie dla innych ludzi i zapowiada dalsze spełnienie. Apostoł zestawia Adama i Chrystusa, wiążąc z pierwszym rzeczywistość śmierci, a z drugim ożywienie. W obrębie tego wywodu wydarzenie dotyczące Jezusa staje się podstawą perspektywy obejmującej całą ludzką kondycję, a nie tylko wyjątkowym losem jednej postaci.^[1]

Ten sam rozdział mówi o śmierci jako ostatnim wrogu, który ma zostać pokonany. Nadzieja zmartwychwstania nie oznacza więc uznania śmierci za samowystarczalny cel życia ani za stan ostatecznie pożądany. Przekonanie o przyszłej przemianie pozwala natomiast ujmować obecne umieranie jako rzeczywistość, której władza nie ma być wieczna. W tym sensie chrześcijańskie mówienie o zwycięstwie nad śmiercią ma znaczenie szersze niż pocieszenie wynikające z pamięci o osobie zmarłej.^[1]

Zmartwychwstanie ciała

Jan z Damaszku objaśnia zmartwychwstanie jako ponowne zjednoczenie duszy i ciała oraz odnowienie człowieka, którego życie zostało przerwane przez śmierć. Podkreśla, że powstaje to ciało, które podlegało rozkładowi, ale już w stanie niezniszczalności. Tak rozumiana nadzieja różni się od koncepcji zbawienia polegającego na ostatecznym porzuceniu cielesności. Ciało należy do ludzkiej tożsamości i uczestniczy w historii osoby, dlatego nie jest w tej argumentacji dodatkiem przeznaczonym do bezpowrotnego usunięcia.^[6]

Autor wiąże tę naukę również z odpowiedzialnością moralną. Człowiek działa jako jedność cielesna i duchowa, więc spełnienie jego losu powinno obejmować całość tej jedności. Rozważanie ma charakter antropologiczny i teologiczny. Nie przedstawia instrukcji rekonstrukcji organizmu ani odpowiedzi na wszystkie szczegółowe pytania o jego przyszłe właściwości. Odwołanie do mocy Stwórcy określa podstawę wiary w odnowienie człowieka, nie zastępuje zaś opisu procesu przyrodniczego.^[6]

Pawłowe pojęcie ciała duchowego

W Pierwszym Liście do Koryntian pojawia się rozróżnienie ciała podlegającego obecnej kondycji i ciała duchowego. Paweł zestawia zniszczalność z niezniszczalnością, słabość z mocą i brak chwały z chwałą. Określenie „duchowe” nie powinno więc zostać automatycznie przełożone na „pozbawione ciała”. W samym wywodzie nadal mowa o ciele, lecz należącym do odmienionej rzeczywistości życia. Ten sposób mówienia łączy zachowanie ludzkiej tożsamości z przekroczeniem obecnych ograniczeń.^{[1, 6]}

Porównanie zasiewu i wyrastającej rośliny pomaga Pawłowi przedstawić zarazem ciągłość i różnicę. To, co zostaje zasiane, nie wygląda tak samo jak rozwinięta postać życia, a jednak pozostaje z nią w związku. Obraz pełni funkcję objaśniającą i nie jest twierdzeniem, że zmartwychwstanie zachodzi na zasadzie biologicznego kiełkowania. Podobnie końcowa zapowiedź przemiany żyjących i umarłych wyraża treść eschatologicznej nadziei, nie podając szczegółowego modelu jej realizacji.^[1]

Chrzest i życie związane ze zmartwychwstaniem

W szóstym rozdziale Listu do Rzymian Paweł przedstawia chrzest jako udział w śmierci Chrystusa, z którym łączy się wezwanie do nowego życia. Obraz pogrzebania wraz z Chrystusem i przyszłego zjednoczenia z Nim w zmartwychwstaniu nadaje sakramentowi znaczenie paschalne. Nie chodzi wyłącznie o zmianę przynależności społecznej. W języku teologii chrzest ustanawia relację do wydarzenia śmierci i zmartwychwstania oraz określa kierunek dalszego życia osoby ochrzczonej.^[5]

Paweł łączy tę relację z odrzuceniem panowania grzechu. Duchowe odrodzenie nie oznacza w jego argumentacji, że śmierć biologiczna już nie występuje, ani że przyszłe zmartwychwstanie staje się zbędne. Obecne uczestnictwo w nowym życiu i oczekiwana przemiana pozostają powiązane, ale nie są tożsame. Rozróżnienie to pomaga zachować precyzję, gdy język kaznodziejski mówi o powstawaniu z upadku, odnowieniu moralnym lub przejściu od rozpaczy do nadziei.^[5]

Wyraz liturgiczny i ikonograficzny

Obchody Paschy skupiają się na wyznaniu zmartwychwstania Chrystusa i zwycięstwa nad śmiercią. W opisie liturgicznym Thomasa Hopki centralne miejsce zajmują wielokrotnie powracający troparion, śpiew kanonu oraz paschalne pozdrowienie i odpowiedź wiernych. Treść doktrynalna zostaje w ten sposób wyrażona przez wspólny śpiew, słowo i celebrację. Pascha jest nazwą święta oraz jego obrzędowego kontekstu, podczas gdy hasło „zmartwychwstanie” obejmuje szerszy zakres nauczania.^[9]

Ten sam opis omawia ikonę ukazującą Chrystusa zwyciężającego moc śmierci i uwalniającego Adama oraz Ewę. Obraz podkreśla zbawczy zasięg wydarzenia, wykraczający poza samo przedstawienie opuszczonego grobu. Nie należy traktować wszystkich szczegółów takiej kompozycji jako wizualnego zapisu sceny opisanej w jednej Ewangelii. Ikona łączy motywy teologiczne i liturgiczne, przedstawiając sens wyznawanej wiary w formie właściwej sztuce sakralnej.^[9]

Niedziela i nadzieja przyszłego wieku

Bazyli Wielki łączy niedzielną modlitwę na stojąco zarówno z pamięcią zmartwychwstania Chrystusa, jak i z oczekiwaniem przyszłego życia. Niedziela jest u niego pierwszym dniem tygodnia, a zarazem obrazem dnia ósmego, symbolizującego przekroczenie obecnego porządku czasu. Zmartwychwstanie staje się zatem kluczem do interpretacji rytmu modlitwy i gestów wspólnoty. W tym ujęciu postawa ciała może wyrażać treść wiary równie czytelnie jak wypowiadana formuła.^[7]

W zakończeniu piętnastego rozdziału Pierwszego Listu do Koryntian Paweł wiąże przyszłe zwycięstwo nad śmiercią z wytrwałością w obecnym działaniu. Nadzieja nie prowadzi w tej argumentacji do lekceważenia życia, lecz nadaje sens podejmowanemu wysiłkowi. Zmartwychwstanie obejmuje więc w prawosławnym nauczaniu kilka powiązanych wymiarów: wyznanie dotyczące Chrystusa, oczekiwanie przyszłości człowieka oraz orientację jego teraźniejszego życia. Zachowanie tych rozróżnień pozwala objaśnić pojęcie bez redukowania go do samego obrzędu lub moralnej przenośni.^[1]

Zobacz także

• Paschahasło
• Chrystologiahasło
• Chrzesthasło
• Antropologia teologicznahasło
• Eschatologiahasło
• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Wniebowstąpieniehasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 15 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według św. Łukasza 24 newadvent.org ↗
3. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według św. Jana 20 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według św. Jana 11 newadvent.org ↗
5. Biblia, tekst grecki, List do Rzymian 6 newadvent.org ↗
6. Jan z Damaszku, Wykład wiary prawdziwej, księga IV, rozdziały 1 i 27 newadvent.org ↗
7. Bazyli Wielki, O Duchu Świętym, rozdział XXVII, 66 newadvent.org ↗
8. Thomas Hopko / Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Resurrection oca.org ↗
9. Thomas Hopko / Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Easter Sunday — The Holy Pascha oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.