Chrystologia

Imiona i tytuły

Wyraz „Chrystus” pochodzi od greckiego Christos, odpowiadającego określeniu „Mesjasz”, czyli „namaszczony”. Nie jest nazwiskiem Jezusa, lecz tytułem wyrażającym przekonanie o jego szczególnej misji. Tytuły „Syn Boży”, „Syn Człowieczy”, „Pan” i „Słowo” ukazują różne aspekty tej samej osoby. Ich sens ustala się na podstawie kontekstu biblijnego i późniejszej interpretacji kościelnej. Chrystologia bada także to, jak poszczególne sformułowania łączono w spójne wyznanie wiary.^[1]

Ważnym punktem odniesienia pozostaje prolog Ewangelii według Jana, przedstawiający Słowo, po grecku Logos, jako istniejące u Boga i stające się ciałem. W prawosławnej interpretacji wcielenie oznacza przyjęcie człowieczeństwa przez odwiecznego Syna. Nie jest początkiem istnienia Syna ani przemianą bóstwa w materię. Jan Damasceński rozpatruje je jako zjednoczenie, w którym Boska osoba przyjmuje ludzką naturę, zachowując właściwości obu natur. Stąd równoczesny nacisk na ciągłość tożsamości Słowa i rzeczywistość ludzkiego życia Jezusa.^[5]

Wcielenie i pełne człowieczeństwo

Według doktryny prawosławnej człowieczeństwo Chrystusa obejmuje ciało, duszę rozumną i ludzką wolę. Ewangeliczne opisy narodzin, wzrastania, głodu, zmęczenia i cierpienia odczytuje się jako świadectwa rzeczywistego ludzkiego doświadczenia. Wyjątkowość Chrystusa nie ma w tym ujęciu polegać na pozornym uczestnictwie w życiu ludzi. Kościelna nauka wiąże pełnię człowieczeństwa z bezgrzesznością, nie utożsamiając samej ludzkiej natury z grzechem.^{[2, 5]}

W IV wieku Grzegorz z Nazjanzu polemizował z poglądem, zgodnie z którym w Chrystusie Boski Logos zajmował miejsce ludzkiego umysłu. W Liście 101 do Kledoniusza argumentował, że zbawienie dotyczy całego człowieka, dlatego wcielenie musi obejmować także jego rozumność. Sens tej argumentacji jest soteriologiczny, czyli związany z nauką o zbawieniu: to, co w człowieku wymaga odnowienia, powinno zostać objęte zjednoczeniem z Bogiem. List pokazuje, dlaczego pozornie abstrakcyjne rozróżnienia antropologiczne uznawano za ważne dla życia religijnego.^[4]

Grzegorz odrzucał również przedstawianie ciała Chrystusa jako przyniesionego z nieba i jedynie przechodzącego przez Maryję. Podkreślał rzeczywiste pochodzenie człowieczeństwa Jezusa z ludzkiej wspólnoty. Z tej perspektywy narodzenie nie jest dekoracją wcześniej istniejącej niebiańskiej postaci, lecz wydarzeniem należącym do ludzkich dziejów. Zarazem Boska tożsamość Syna nie zostaje wyprowadzona z pochodzenia cielesnego. Takie rozróżnienie pomaga zrozumieć, dlaczego tradycja przypisuje Chrystusowi zarówno odwieczne zrodzenie z Ojca, jak i narodzenie z Maryi w czasie.^{[4, 5]}

Orzeczenie chalcedońskie

Sobór chalcedoński z 451 roku sformułował naukę o jednym Chrystusie w dwóch naturach: Boskiej i ludzkiej. Odwołał się do wcześniejszych wyznań wiary, pism Cyryla Aleksandryjskiego oraz listu Leona, biskupa Rzymu, do Flawiana. Orzeczenie podkreśla pełnię bóstwa i pełnię człowieczeństwa, a także wspólnotę natury Chrystusa z Ojcem według bóstwa i z ludźmi według człowieczeństwa. Dla prawosławia jest ono podstawowym punktem odniesienia w określaniu sposobu zjednoczenia.^[3]

Rozróżnienie „natury” i „osoby” stanowi klucz do odczytania tej formuły. Natura, w greckiej terminologii physis, wskazuje na to, czym dany byt jest i jakie ma właściwości. Osoba lub hipostaza określa konkretny podmiot istnienia. W odniesieniu do Chrystusa mówi się zatem o dwóch naturach i jednej hipostazie Słowa. Nie są to dwa niezależne podmioty współpracujące ze sobą. Późniejsi autorzy, między innymi Jan Damasceński, rozwijali to rozróżnienie, wyjaśniając, jak można jednemu Chrystusowi przypisywać właściwości Boskie i ludzkie.^{[3, 5]}

Orzeczenie opisuje zjednoczenie za pomocą czterech zastrzeżeń: bez zmieszania, bez zmiany, bez podziału i bez rozłączenia. Dwa pierwsze chronią odrębność właściwości natur, dwa kolejne jedność osoby. Bóstwo i człowieczeństwo nie tworzą trzeciej, pośredniej natury, a człowieczeństwo nie zostaje pochłonięte. Jednocześnie nie rozdziela się Jezusa na osobnego człowieka i osobnego Syna Bożego. Formuła wyznacza granice wypowiedzi uznawanych za zgodne z wiarą soboru; nie przedstawia fizycznego mechanizmu wcielenia.^[3]

Znaczenie tytułu Bogurodzica

Chrystologiczny charakter ma także tytuł Maryi „Bogurodzica”, odpowiadający greckiemu Theotokos. Określa on tożsamość narodzonego z niej Jezusa: jest on według tej nauki odwiecznym Synem, który przyjął człowieczeństwo. Tytuł nie oznacza, że Maryja jest źródłem Boskiej natury lub że istniała przed Bogiem. W sporach związanych z soborem efeskim z 431 roku i w późniejszej definicji chalcedońskiej służył zabezpieczeniu jedności osoby Chrystusa. Nauka o Maryi pozostaje tutaj bezpośrednio zależna od sposobu rozumienia wcielenia.^{[3, 4, 5]}

Ta sama zasada pozwala objaśnić wypowiedzi o narodzeniu, cierpieniu i śmierci Syna Bożego. Ich podmiotem jest jedna osoba Chrystusa, ale doświadczenia te odnoszą się do jego człowieczeństwa. Jan Damasceński odróżnia właściwości natur i zarazem dopuszcza przypisywanie ich wspólnemu podmiotowi. W teologii zabieg ten nazywa się wymianą orzekań lub współorzekaniem właściwości. Nie uprawnia on do stwierdzenia, że Boska natura jako taka jest śmiertelna, ani do wyodrębnienia cierpiącego Jezusa z tożsamości wcielonego Słowa.^[5]

Dwie wole i dwa działania

Sobór konstantynopolitański III, obradujący w latach 680–681, rozwinął naukę o dwóch naturalnych wolach i dwóch naturalnych działaniach Chrystusa. Odrzucił monoteletyzm, czyli pogląd przyjmujący jedną wolę. W orzeczeniu soborowym ludzka wola Chrystusa pozostaje rzeczywista, choć nie sprzeciwia się woli Boskiej. Liczba naturalnych władz nie oznacza liczby osób: rozróżnienie dotyczy właściwości bóstwa i człowieczeństwa, a nie dwóch konkurujących ze sobą podmiotów.^[6]

Zagadnienie to wiązano między innymi z modlitwą Jezusa przed męką. Ludzka zdolność do chcenia i dobrowolnego działania nie zostaje usunięta przez zjednoczenie z Bogiem. W wykładzie Jana Damasceńskiego posłuszeństwo Chrystusa ma charakter świadomy i wolny; nie jest ruchem bezwolnego narzędzia. Zachowanie ludzkiej woli służy zatem potwierdzeniu pełnego człowieczeństwa. Rozważania te łączą chrystologię z antropologią, ponieważ dotyczą także tego, co teologia uznaje za niezbędne dla ludzkiej natury i wolności.^{[5, 6]}

Chrystologia a nauka o zbawieniu

U Atanazego Aleksandryjskiego wcielenie jest odpowiedzią na podleganie ludzi śmierci i zepsuciu oraz na utratę właściwego poznania Boga. Słowo przyjmuje ciało, a dzieło odnowy obejmuje śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. W takim ujęciu nauka o jego osobie pozostaje związana z pytaniem, w jaki sposób możliwe jest zbawienie człowieka. Boskość Syna i autentyczność jego człowieczeństwa nie występują jako dwa niezależne tematy, lecz jako przesłanki jednego obrazu działania zbawczego.^[7]

Na tej podstawie tradycja prawosławna rozwija pojęcie przebóstwienia, rozumianego jako udział człowieka w życiu Bożym dzięki łasce. Atanazy przedstawia wcielenie jako otwarcie ludziom dostępu do takiej przemiany. Nie oznacza to zrównania stworzenia z Bogiem co do natury. Chrystus jest w doktrynie Synem w sposób właściwy jego Boskiej tożsamości, podczas gdy ludzie zostają objęci darem uczestnictwa. Rozróżnienie to pozwala oddzielić wyjątkowe zjednoczenie natur w Chrystusie od przemiany duchowej opisywanej w życiu wiernych.^{[5, 7]}

Obecność w liturgii i ikonografii

Chrystologia jest wyrażana również w wyznaniu wiary, które łączy narodzenie Syna z Ojca z jego wcieleniem, ukrzyżowaniem, zmartwychwstaniem i oczekiwanym przyjściem. Przyjęte przez sobory sformułowania porządkują w ten sposób całą opowieść o Chrystusie. Wspólnym podmiotem kolejnych wydarzeń pozostaje ten sam Syn. Czytane razem artykuły wyznania ukazują, że doktryna obejmuje zarówno określenie tożsamości Jezusa, jak i znaczenie jego działania; nie ogranicza się do jednego wydarzenia z życia ziemskiego.^{[3, 6]}

Z wcieleniem wiązano także możliwość przedstawiania Chrystusa na ikonach. Orzeczenie soboru nicejskiego II z 787 roku dopuszcza obrazy Chrystusa, Bogurodzicy, aniołów i świętych, odróżniając cześć okazywaną obrazowi od adoracji właściwej Bogu. W odniesieniu do Jezusa obraz dotyczy osoby, która stała się widzialna w człowieczeństwie. Nie jest portretem niewidzialnej Boskiej natury jako takiej. Ikonografia pozostaje zatem powiązana z przyjętą nauką o wcieleniu, a nie wyłącznie z potrzebą dekoracji świątyni.^[8]

Spory historyczne i język opisu

Terminologię dawnych sporów trzeba odnosić do konkretnych autorów i dokumentów. Nazwy nadawane przeciwnikom przez uczestników polemik nie zawsze dokładnie opisują ich własne stanowisko. W dialogu między Kościołami prawosławnymi tradycji bizantyjskiej a Kościołami orientalnymi komisja teologiczna w uzgodnieniu z 1990 roku podkreśliła wspólne odrzucenie zarówno pomieszania bóstwa i człowieczeństwa, jak i podziału osoby Chrystusa. Dokument pozwala dostrzec znaczenie różnic terminologicznych, choć sam nie jest aktem ustanawiającym pełną wspólnotę kościelną.^[9]

Chrystologia pozostaje związana z nauką o Trójcy, ale odpowiada na inny zakres pytań. Nauka trynitarna dotyczy jedności Boga oraz rozróżnienia Ojca, Syna i Ducha Świętego. Chrystologia koncentruje się na wcielonym Synu i relacji jego bóstwa do człowieczeństwa. Zachowanie tego rozróżnienia pozwala uniknąć mylenia trzech Boskich hipostaz z dwiema naturami Chrystusa. W prawosławnym wykładzie oba zespoły twierdzeń tworzą powiązaną całość, której język był doprecyzowywany w odpowiedzi na kolejne pytania i spory.^{[3, 5, 6]}

Zobacz także

• Bogurodzicahasło
• ikonahasło
• przebóstwieniew przygotowaniu
• sobórhasło
• Święta Tradycjaw przygotowaniu
• wcielenietemat na portalu

Źródła

1. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Jesus Christ oca.org ↗
2. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Incarnation oca.org ↗
3. Sobór chalcedoński, 451, Definicja wiary i wyciągi z akt; przekład w Nicene and Post-Nicene Fathers newadvent.org ↗
4. Grzegorz z Nazjanzu, List 101 do Kledoniusza, w zbiorze Letters, Division I newadvent.org ↗
5. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga III newadvent.org ↗
6. Sobór konstantynopolitański III, 680–681, Definicja wiary i wyciągi z akt newadvent.org ↗
7. Atanazy Aleksandryjski, O wcieleniu Słowa, zwłaszcza rozdziały 8–10 i 54 newadvent.org ↗
8. Sobór nicejski II, 787, The Decree, orzeczenie dotyczące obrazów newadvent.org ↗
9. Komisja dialogu prawosławnego i orientalnego, Second Agreed Statement, 1990; przedruk dokumentu orthodoxjointcommission.wordpress.com ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.