Cerkiew

Nazwa budynku a nazwa wspólnoty

Rozróżnienie dwóch znaczeń słowa jest istotne w opisach historycznych. Informacja o budowie cerkwi dotyczy zwykle obiektu, natomiast stwierdzenie o stanowisku Cerkwi odnosi się do wspólnoty albo jej władz. Pojęcia budynku i Kościoła łączą się w języku religijnym, lecz nie są tożsame. Parafia może istnieć i sprawować nabożeństwa przed wzniesieniem własnej świątyni, a zabytkowy budynek może przetrwać po zmianie wyznania użytkowników lub po ustaniu regularnego kultu.^{[1, 3]}

Sama nazwa „cerkiew” nie pozwala zatem ustalić obecnej przynależności obiektu do konkretnego Kościoła. Ma to szczególne znaczenie na terenach, gdzie współistniały i zmieniały się wspólnoty prawosławne oraz greckokatolickie. Przynależność wyznaniowa zabytku mogła się zmieniać wraz z historią miejscowej wspólnoty. Podobieństwo ikonostasu, planu czy wystroju wynika często ze wspólnego dziedzictwa obrządku bizantyjskiego.^{[1, 7]}

Przestrzeń zgromadzenia

W typowym układzie wyróżnia się przedsionek, nawę oraz sanktuarium, czyli część ołtarzową. Podział dotyczy przede wszystkim funkcji przestrzeni. Nawa jest miejscem zgromadzenia wiernych, śpiewaków i osób pełniących określone posługi. Część czynności liturgicznych odbywa się właśnie w niej: odczytanie tekstu, okadzenie, procesja czy obrzędy związane z ważnymi etapami życia człowieka.^[2]

Przedsionek, nazywany też narteksem, wyznacza przejście między otoczeniem a wnętrzem świątyni. W różnych okresach i tradycjach odbywały się tam wybrane czynności przygotowawcze oraz nabożeństwa.^[2]

Sanktuarium i ołtarz

Centralnym elementem części ołtarzowej jest stół, na którym sprawowana jest Eucharystia. W polskich opisach termin „ołtarz” może oznaczać zarówno ten stół, jak i szerzej całą wydzieloną strefę, dlatego kontekst ma znaczenie. Na stole znajdują się przedmioty związane z celebracją, między innymi Ewangeliarz i antymins. Ten ostatni jest tkaniną z przedstawieniem złożenia Chrystusa do grobu oraz podpisem biskupa, wyrażającą kościelne upoważnienie do sprawowania Liturgii.^[4]

W prawosławnej symbolice ołtarz odnosi się do Chrystusa, jego ofiary i uczty Królestwa Bożego. Jest to znaczenie nadawane przestrzeni przez tradycję religijną. Historyk architektury opisuje natomiast również jego materiał, proporcje i usytuowanie. Funkcja liturgiczna wpływa na formę wyposażenia i sposób korzystania z przestrzeni.^{[3, 4]}

Stół przygotowania darów

Oprócz głównego ołtarza w części liturgicznej znajduje się miejsce przygotowania chleba i wina, nazywane prothesis lub stołem ofiarnym. Związaną z nim czynność określa się jako proskomidię. Kapłan przygotowuje tam dary, wycinając z prosfory część przeznaczoną do konsekracji, zwaną Barankiem, oraz cząstki wspomnieniowe. Używa diskosu, czyli naczynia w formie niewielkiego talerza, i kielicha. Dary zostają przykryte liturgicznymi pokrowcami.^[13]

Wyposażenie sanktuarium odpowiada w ten sposób kolejnym etapom celebracji. Przygotowanie darów i ich złożenie na głównym ołtarzu dokonują się w różnych miejscach, połączonych ruchem liturgicznym. Wielkie Wejście, podczas którego przenosi się dary, wiąże tę organizację przestrzeni z uczestnictwem zgromadzenia. Sama obecność kilku stołów lub pulpitów we wnętrzu nie oznacza kilku równorzędnych ołtarzy eucharystycznych; o ich znaczeniu decyduje funkcja obrzędowa.^[13]

Ikonostas i ruch liturgiczny

Między nawą a sanktuarium znajduje się zwykle ikonostas, przegroda z ikonami i przejściami używanymi podczas nabożeństw. Może być niski i ażurowy albo wysoki, z wieloma rzędami przedstawień. Jego obecność porządkuje wnętrze i wiąże architekturę z programem obrazowym. W centrum znajdują się wrota, a po bokach kolejne wejścia. Otwieranie ich, zamykanie i przechodzenie przez nie ma określone miejsce w celebracji.^{[2, 5]}

Kościelne objaśnienia ikonostasu podkreślają zarówno rozróżnienie stref, jak i więź wiernych z postaciami przedstawionymi na ikonach. Nie jest on wyłącznie ekranem służącym zasłonięciu czynności. Jednocześnie jego fizyczny kształt realnie wpływa na widoczność, kierunek spojrzenia i poruszanie się we wnętrzu. Otwarcie drzwi ikonostasu i przejścia celebransów nadają tej przegrodzie znaczenie związane z przebiegiem nabożeństwa.^[5]

Kopuły i różnorodność planów

Kopuła należy do najbardziej rozpoznawalnych elementów wielu cerkwi, ale nie stanowi warunku istnienia prawosławnej świątyni. W tradycji bizantyjskiej rozwijały się zarówno układy bazylikowe, jak i budowle centralne oraz różne rozwiązania łączące te zasady. Regionalne odmiany architektury wykorzystywały dostępne materiały, miejscowe umiejętności konstrukcyjne i wzorce przyswajane w kontaktach z innymi środowiskami.^{[2, 9]}

W architekturze środkowobizantyjskiej, szczególnie od IX do XII wieku, rozpowszechnił się układ krzyża wpisanego w kwadrat. Centralną przestrzeń nakrywano kopułą, a sąsiadujące z nią części wnętrza organizowano wokół osi krzyża. Forma ta różni się od wydłużonej bazyliki, w której silniej zaznacza się kierunek prowadzący ku części ołtarzowej. Oba rozwiązania należą do szerokiego repertuaru architektury chrześcijańskiego Wschodu.^[11]

W okresie tym rozwijano także powiązanie przedstawień z zakrzywionymi powierzchniami sklepień i kopuł. Postacie, sceny i ornamenty projektowano w relacji do miejsca obserwatora oraz do innych obrazów widocznych w sąsiednich strefach. Dekoracja mogła być odbierana kolejno podczas przemieszczania się we wnętrzu. Program malarski współtworzył architekturę wnętrza, wiążąc temat przedstawienia z jego położeniem i otoczeniem.^[11]

W interpretacjach kościelnych kopułę często wiąże się z niebem, obecnością Chrystusa i jednością świata stworzonego. Rozpowszechnione są też objaśnienia symboliczne liczby kopuł. Nie każda budowla powstała jednak po to, aby zilustrować jedną taką regułę. Historyczne przyczyny formy mogą obejmować tradycję warsztatu, możliwości finansowe fundatora czy późniejsze przebudowy. Symbolika stanowi jedną z warstw odczytania architektury, obok jej konstrukcji, historii i funkcji.^{[2, 3]}

Hagia Sophia jako przykład architektury cesarskiej

Szczególnym zabytkiem jest konstantynopolitańska Hagia Sophia z czasów Justyniana I, zaprojektowana przez Antemiusza z Tralles i Izydora z Miletu. Jej konstrukcja łączy rozległe wnętrze bazylikowe z wielką kopułą wspartą na filarach za pośrednictwem pendentywów, czyli sferycznych elementów przejściowych. Rozwiązanie to pozwala przejść od planu czworobocznego do kolistej podstawy kopuły. Skala budowli odzwierciedlała możliwości cesarskiej fundacji.^[12]

Wystrój obejmował marmury sprowadzane z różnych części imperium, opracowane jako okładziny, kolumny i kapitele. Badacze wiążą pierwotny program mozaikowy, w znacznej części oparty na krzyżach i ornamentach roślinnych, także z rozmiarami powierzchni przeznaczonych do dekoracji. Rozwiązania konstrukcyjne i zasoby cesarskiej fundacji nadały tej świątyni szczególną skalę i rangę artystyczną.^[12]

Obrazy i pozostałe wyposażenie

Ikony występują nie tylko w ikonostasie. Umieszcza się je również na ścianach i pulpitach, a malowidła lub mozaiki mogą tworzyć rozbudowany program całego wnętrza. Położenie wizerunku bywa związane z jego tematem i znaczeniem w liturgii. W tradycji prawosławnej obrazy służą czci religijnej oraz przekazują określone treści o Chrystusie, Bogurodzicy, świętych i świętach. Ich funkcja wykracza zatem poza dekorowanie powierzchni.^{[5, 9]}

Wyposażenie obejmuje także naczynia eucharystyczne, księgi, świeczniki, tkaniny, pulpity i przedmioty używane w procesjach. Różne materiały i techniki współtworzą środowisko nabożeństwa. Haft, metaloplastyka, stolarka, malarstwo i śpiew należą do powiązanych dziedzin kultury cerkiewnej. Bogactwo wyposażenia nie jest jednak miarą przynależności do prawosławia: skromne wnętrze może realizować te same podstawowe funkcje liturgiczne co świątynia o rozbudowanym wystroju.^[9]

O funkcji przedmiotu może informować inskrypcja fundacyjna. Bizantyjski krzyż procesyjny z około 1000–1050 roku w zbiorach Metropolitan Museum of Art zachował imię ofiarodawcy, biskupa Leona. Na jego powierzchni przedstawiono Chrystusa, archaniołów oraz świętych, między innymi Bogurodzicę i Jana Chrzciciela. Krzyż był przeznaczony do noszenia w procesji, dlatego oglądano go w ruchu i z różnych stron. Jest to odmienny sposób użytkowania obrazu niż w przypadku malowidła trwale związanego ze ścianą.^[14]

Świątynia w czasie nabożeństwa

Podczas celebracji wnętrze zmienia się przez ruch uczestników, światło, dźwięk i użycie wyposażenia. Część tekstów jest śpiewana, inne wygłaszane przez duchownego lub czytającego; powtarzające się odpowiedzi wiążą poszczególne części nabożeństwa. Kadzidło, świece i procesje należą do określonego porządku. Pełnego znaczenia cerkwi nie wyjaśnia więc sam katalog przedmiotów, ponieważ ich funkcje ujawniają się w konkretnych czynnościach wspólnoty.^[10]

Rok liturgiczny wpływa na dobór tekstów, wystawiane ikony i charakter niektórych nabożeństw. Z kolei rytm dobowy łączy świątynię z nieszporami, jutrznią i innymi modlitwami. Boska Liturgia zajmuje w tym życiu szczególne miejsce, lecz nie jest jedynym nabożeństwem odprawianym w cerkwi. W monasterach porządek bywa bardziej rozbudowany niż w małej parafii; sama architektura nie informuje zatem o częstotliwości ani o pełnym harmonogramie jej użytkowania.^[10]

Konsekracja i wezwanie

Przeznaczenie świątyni do kultu wyraża obrzęd jej poświęcenia, w uroczystej postaci sprawowany przez biskupa. Opublikowane teksty konsekracji obejmują między innymi czynności dotyczące ołtarza, jego obmycie i namaszczenie, złożenie relikwii oraz namaszczenie ścian. Następujące modlitwy i celebracja eucharystyczna wiążą materialne miejsce z życiem konkretnej wspólnoty kościelnej. Obrzęd jest religijnym ustanowieniem funkcji budowli, odrębnym od technicznego zakończenia prac budowlanych.^[6]

Cerkiew nosi zwykle wezwanie związane z Chrystusem, Bogurodzicą, świętym lub wydarzeniem liturgicznym. Wpływa ono na pamięć wspólnoty, miejscowe święto i niektóre elementy programu ikonograficznego. W większym kompleksie znajduje się niekiedy kilka cerkwi i kaplic o różnych wezwaniach oraz różnych funkcjach.^{[6, 8]}

Dziedzictwo regionalne

Dobrym przykładem wielości form są drewniane cerkwie regionu karpackiego w Polsce i Ukrainie. Wpis UNESCO z 2013 roku obejmuje szesnaście obiektów, reprezentujących różne tradycje regionalne. Ich rozwiązania łączą wymagania liturgii wschodniej z miejscowym budownictwem z drewna. Znaczenie ma nie tylko główny budynek, lecz również otoczenie: ogrodzenie, dzwonnica, cmentarz i relacja do krajobrazu. Nie wszystkie zachowane obiekty mają dziś identyczną funkcję wyznaniową lub muzealną.^[7]

Inny rodzaj dziedzictwa reprezentuje kompleks supraski, którego historia obejmuje rozwój monasteru, bibliotekę i kontakty z innymi ośrodkami. Cerkiew jest tu częścią większego zespołu klasztornego. Jej dzieje pozostają związane z działalnością wspólnoty i przemianami wyznaniowymi regionu.^[8]

Cerkiew jako zabytek i miejsce żywego kultu

Współczesny opis cerkwi może łączyć perspektywę wspólnoty religijnej, historii sztuki i ochrony dziedzictwa. Dla konserwatora ważne są autentyczność materiału oraz kolejne warstwy przekształceń; dla użytkowników także możliwość kontynuowania nabożeństw. Historyczny obiekt nie zawsze zachowuje wyposażenie z jednego okresu. Odbudowa, przeniesienie ikon czy zmiana funkcji mogą pozostawić wnętrze będące świadectwem kilku różnych etapów.^[7]

Zobacz także

• Ikonostashasło
• ikonahasło
• Boska Liturgiahasło
• monastertemat na portalu
• sobórhasło
• ołtarzw przygotowaniu

Źródła

1. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego — cerkiew wsjp.pl ↗
2. Orthodox Church in America, Church Architecture and Orthodox Theology oca.org ↗
3. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Church Building oca.org ↗
4. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Altar Table oca.org ↗
5. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Icons oca.org ↗
6. Greek Orthodox Archdiocese of America, Consecration Liturgy goarch.org ↗
7. UNESCO World Heritage Centre, Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine whc.unesco.org ↗
8. Prawosławna Diecezja Białostocko Gdańska, Monastery — Klasztor Męski Zwiastowania NMP w Supraślu orthodox.bialystok.pl ↗
9. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Church Art oca.org ↗
10. Greek Orthodox Archdiocese of America, Orthodox Worship goarch.org ↗
11. The Metropolitan Museum of Art, Byzantium ca 330–1453 — architektura i wystrój w okresie środkowobizantyjskim metmuseum.org ↗
12. The Metropolitan Museum of Art, The Byzantine State under Justinian I — architektura Hagia Sophia metmuseum.org ↗
13. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Prothesis oca.org ↗
14. The Metropolitan Museum of Art, Processional Cross — krzyż bizantyjski z około 1000–1050 roku metmuseum.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.