Ikonostas

Nazwa i zakres pojęcia

Polski wyraz pochodzi od greckiego eikonostasion, złożonego z elementów odnoszących się do obrazu i jego ustawienia. Popularne tłumaczenie „ściana ikon” dobrze oddaje wygląd wielu późnych przykładów, ale nie jest dosłownym objaśnieniem wszystkich składników greckiej nazwy. Nie powinno też sugerować, że ikonostas zawsze musi być pełnym murem. Przegroda może pozostawać ażurowa, składać się z ram i kolumn lub mieć znaczną wysokość przy stosunkowo lekkiej konstrukcji. Istotne są jej położenie i funkcja, a nie jeden obowiązujący materiał budowlany.^[1]

Sanktuarium za ikonostasem bywa po polsku określane jako prezbiterium, natomiast słowo „ołtarz” może w różnych opisach oznaczać stół liturgiczny albo całą wydzieloną strefę. W precyzyjnym opisie warto te znaczenia rozdzielać. Ikonostas nie jest samym stołem ołtarzowym i nie zastępuje go. Nie należy go również utożsamiać z każdym stojakiem na ikonę. Pulpit przeznaczony do wystawienia pojedynczego wizerunku może znajdować się w nawie, nie pełniąc funkcji granicy między częściami świątyni.^[3]

Od templonu do wysokiego ikonostasu

Historycznym poprzednikiem ikonostasu był templon, przegroda wyodrębniająca przestrzeń ołtarzową w kościołach bizantyńskich. W różnych okresach i regionach przybierała ona odmienne formy, z podporami, belką i elementami wypełnienia. Z czasem zwiększało się znaczenie umieszczanych przy niej wizerunków. Rozwój ten nie przebiegał wszędzie równolegle. Wysoki ikonostas znany z wielu świątyń słowiańskich jest wynikiem procesu historycznego, a nie niezmiennym wyposażeniem każdej cerkwi od początku chrześcijaństwa.^[4]

Rozbudowa przegrody umożliwiała tworzenie większych cykli przedstawień, ale była związana również z warunkami architektonicznymi i miejscowymi tradycjami artystycznymi. Niewielka drewniana cerkiew, duży sobór i współczesna kaplica stawiają przed twórcami różne wymagania przestrzenne. Liczba rzędów, szerokość przejść oraz sposób powiązania konstrukcji z wnętrzem mogą się zatem znacznie różnić. Porównanie obiektów wymaga rozpoznania daty i środowiska ich powstania. Sama mniejsza wysokość nie czyni ikonostasu niepełnym w sensie religijnym.^{[2, 7]}

Wrota i przejścia

Centralne wejście nosi po polsku nazwy „carskie wrota” lub „królewskie wrota”. Prowadzi w osi głównego stołu ołtarzowego i jest używane w określonych momentach nabożeństwa. Na skrzydłach często umieszcza się Zwiastowanie i wizerunki ewangelistów, choć zachowane zabytki pokazują również inne programy. Z samą nazwą wrót nie należy wiązać założenia, że ich funkcja wymagała obecności władcy świeckiego. Dla uczestników nabożeństwa znaczenie przejścia wynika przede wszystkim z liturgii i jej interpretacji religijnej.^{[2, 5]}

Po bokach znajdują się zwykle drzwi diakońskie, wykorzystywane podczas ruchu duchowieństwa i osób pełniących posługi. Mogą być ozdobione między innymi przedstawieniami archaniołów lub świętych diakonów. Ich nazwa nie oznacza, że w każdych okolicznościach przechodzą przez nie wyłącznie diakoni. Dostęp do sanktuarium jest związany z rolą w nabożeństwie i lokalnymi zasadami kościelnymi. Ikonostas należy więc oglądać jako element używanego wnętrza: jego drzwi uczestniczą w określonym porządku działania, a nie tylko w symetrycznej kompozycji dekoracyjnej.^{[2, 3]}

Rząd ikon namiestnych

Najniższy zasadniczy poziom określa się w polskiej terminologii jako rząd ikon namiestnych lub lokalnych. Patrząc z nawy ku ołtarzowi, zwykle po prawej stronie centralnych wrót znajduje się ikona Chrystusa, a po lewej Bogurodzicy z Dzieciątkiem. Jest to ważny punkt orientacyjny, wspólny wielu tradycjom ikonostasu. Dalszy układ zależy od lokalnego programu i liczby dostępnych pól. Znajdują się w nim między innymi wizerunki związane z patronem świątyni oraz świętymi szczególnie czczonymi w danej wspólnocie.^{[2, 6]}

Święta i historia zbawienia

W rozbudowanych ikonostasach występuje rząd przedstawień świątecznych. Obejmuje sceny odnoszące się do życia Chrystusa i Bogurodzicy oraz innych głównych obchodów roku liturgicznego. Obrazy nie są jedynie ilustracjami kolejnych miesięcy. Tworzą wybór wydarzeń interpretowanych przez wspólnotę jako związane z historią zbawienia. Kolejność może zależeć od przyjętej tradycji, kompozycji oraz przekształceń historycznych. Nie każdy zespół zawiera tę samą liczbę scen i nie każdy odpowiada dosłownie jednej liście świąt.^[6]

Program ikonostasu odsyła w ten sposób do nabożeństw, podczas których odpowiednie wydarzenia są wspominane w czytaniach i hymnografii. Widoczny stale obraz może otrzymywać szczególną aktualność w dniu danego święta. Związek z kalendarzem nie sprawia jednak, że cały ikonostas jest co roku układany od nowa. Konstrukcja zasadniczo pozostaje stałym wyposażeniem, podczas gdy pojedyncze ikony świąteczne mogą być wystawiane w innych miejscach świątyni. Odmienną funkcję ma trwały program przegrody, a inną czasowa ekspozycja wizerunku do oddawania czci.^[6]

Deesis i wyższe rzędy

Deesis, czyli przedstawienie modlitewnego wstawiennictwa, jest jednym z najważniejszych motywów ikonograficznych. W podstawowym układzie Chrystusowi towarzyszą Bogurodzica i Jan Chrzciciel, zwróceni ku niemu w geście prośby. W rozbudowanej wersji występują dalsze postaci, między innymi aniołowie i apostołowie. Oś kompozycji stanowi Chrystus, a układ postaci wyraża kościelne rozumienie modlitwy oraz wspólnoty świętych. Deesis może występować także poza ikonostasem, dlatego nazwy motywu i całej przegrody nie są zamienne.^[4]

Wyższe kondygnacje niektórych ikonostasów zawierają proroków, postaci starotestamentowe i inne przedstawienia rozwijające program teologiczny. Całość bywa zwieńczona krzyżem lub sceną Ukrzyżowania. Popularny schemat pięciu rzędów opisuje część historycznych realizacji, ale nie stanowi obowiązkowej instrukcji dla każdej cerkwi. Przykładowo ikonostas zachowany w cerkwi Muzeum Wsi Lubelskiej ma własny układ, obejmujący także rząd odnoszący się do niedziel okresu Pięćdziesiątnicy. Konkretny zabytek należy opisywać na podstawie jego rzeczywistego programu, nie przez dopasowywanie do szkolnego diagramu.^[5]

Funkcja w nabożeństwie

Przejścia przez ikonostas są częścią ruchu liturgicznego. W Boskiej Liturgii Małe Wejście wiąże się z Ewangeliarzem, natomiast Wielkie Wejście z przenoszeniem darów. Otwieranie i zamykanie wrót oraz używanie zasłony zależą od porządku nabożeństwa i przyjętej praktyki. Nie każda czynność odbywająca się za przegrodą ma być widoczna z każdego punktu nawy. Dostępność wzrokowa nie stanowi jednak jedynego sposobu uczestniczenia: znaczenie mają także teksty, śpiew, odpowiedzi i przyjmowanie Eucharystii.^[8]

W kościelnych objaśnieniach ikonostas zarówno rozdziela strefy świątyni, jak i wskazuje na ich więź. Ikony przedstawiają osoby i wydarzenia, do których odnoszą się modlitwy, a centralne przejście uczestniczy w udzielaniu Komunii. Opis jako zwykłej „ściany odgradzającej wiernych od Boga” nie oddaje tej interpretacji. Nie trzeba jednak zastępować fizycznego opisu twierdzeniem, że podział przestrzenny nie istnieje. Przegroda jest rzeczywistym elementem architektury, któremu tradycja nadaje dodatkowe znaczenie religijne. Oba aspekty można opisać bez ich utożsamiania.^[9]

Materiały i zmienność stylu

Ikonostas może łączyć malarstwo, rzeźbę ornamentalną, stolarstwo, złocenia i inne techniki. Ramy, kolumny, gzymsy oraz ornamenty porządkują relacje między przedstawieniami. W różnych okresach przyjmowano rozwiązania bardziej oszczędne lub bardziej rozbudowane, także pod wpływem stylów znanych z innych dziedzin sztuki. Obecność ornamentu barokowego nie przesądza sama w sobie o utracie funkcji prawosławnej. Podobnie współczesna, lekka konstrukcja może zachowywać podstawowy układ liturgiczny bez naśladowania każdego detalu dawnego zabytku.^[7]

Prace Jerzego Nowosielskiego pokazują możliwość łączenia tradycji ikonowej ze współczesnym językiem artystycznym. Muzeum Narodowe we Wrocławiu opisuje między innymi jego realizacje związane z miejscowymi świątyniami oraz ażurowe rozwiązania ikonostasu. Taki przykład pozwala odróżnić ciągłość funkcji od jednolitości formy. Wartość konkretnego projektu bada się przez relację obrazów, przestrzeni i użytkowania, a nie wyłącznie przez liczbę złoceń czy stopień podobieństwa do wysokiego ikonostasu znanego z innego regionu.^[7]

Ikonostas jako zabytek i zespół

W muzeach ikony z dawnych przegród bywają pokazywane osobno albo zestawiane w rekonstrukcje układu. Ekspozycja w Muzeum Historycznym w Sanoku stanowi przykład zespołu złożonego z ikon pochodzących z różnych ikonostasów. Takie rozwiązanie pomaga wyjaśnić zasadę budowy, lecz nie powinno być mylone z zachowanym w całości wyposażeniem jednej cerkwi. Pochodzenie każdej części pozostaje istotne dla badań nad historią sztuki, fundacjami i przemieszczaniem zabytków. Rekonstrukcja muzealna jest narzędziem interpretacji opartym na udokumentowanych obiektach.^[6]

Zobacz także

• Ikonahasło
• carskie wrotaw przygotowaniu
• Deesisw przygotowaniu
• prezbiteriumw przygotowaniu
• solejaw przygotowaniu
• Boska Liturgiahasło

Źródła

1. Instytut Języka Polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego — ikonostas wsjp.pl ↗
2. Greek Orthodox Archdiocese of America, A Dictionary of Orthodox Terminology Part 2 — Iconostasis prod.goarch.org ↗
3. St George Greek Orthodox Church, The Sanctuary stgeorge.ia.goarch.org ↗
4. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Mozaiki i freski — malarstwo bizantyjskie zpe.gov.pl ↗
5. Muzeum Wsi Lubelskiej, Wirtualne zwiedzanie — cerkiew i ikonostas z Teniatysk 3d.skansen.lublin.pl ↗
6. Muzeum Historyczne w Sanoku, Sztuka cerkiewna XV–XIX w muzeum.sanok.pl ↗
7. Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Nowosielski we Wrocławiu mnwr.pl ↗
8. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Offertory Great Entrance oca.org ↗
9. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Icons oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.