Jutrznia

Miejsce w porządku nabożeństw

Poranny charakter jutrzni nie oznacza, że wszędzie odprawia się ją o tej samej godzinie. Może być sprawowana rano, przed Boską Liturgią, albo poprzedniego wieczoru w połączeniu z nieszporami w ramach całonocnego czuwania. To drugie rozwiązanie jest szczególnie znane w tradycjach słowiańskich. Nazwa czuwania wyraża jego historyczny charakter, natomiast długość nabożeństwa parafialnego bywa krótsza niż noc. O rzeczywistym czasie sprawowania rozstrzyga miejscowy porządek, a nie samo znaczenie słowa „jutrznia”.^{[1, 5]}

Jutrznia i Boska Liturgia mają odrębne struktury oraz funkcje. Pierwsza rozwija modlitwę psalmiczną i hymnografię dnia; druga jest nabożeństwem eucharystycznym. Wspólne odprawianie ich kolejno nie zmienia tego rozróżnienia. Po jutrzni bywa dołączana pierwsza godzina kanoniczna, należąca do tego samego cyklu modlitwy. Obecność Ewangelii, okadzania czy śpiewu chóralnego nie wystarcza więc do uznania danego nabożeństwa za Liturgię eucharystyczną.^{[2, 10]}

Wczesne świadectwa modlitwy porannej

Ważne źródło historyczne stanowi relacja Egerii z pobytu w Jerozolimie w IV wieku. Autorka opisuje zgromadzenia przy Anastasis, sanktuarium obejmującym miejsce czczone jako grób Chrystusa i związane z wiarą w jego zmartwychwstanie. Przed świtem zbierali się tam mnisi, dziewice oraz świeccy, a śpiewane psalmy i hymny przeplatano modlitwami. O brzasku przybywał biskup, który modlił się za zgromadzonych i udzielał błogosławieństwa. Relacja ukazuje udział różnych grup wiernych w modlitwie związanej z początkiem dnia.^[4]

Egeria przedstawia osobno porządek niedzielny. Po nocnym zgromadzeniu i psalmodii biskup odczytywał Ewangelię o zmartwychwstaniu. Miejsce lektury nadawało tekstowi szczególną wymowę: opowieść o wydarzeniu rozbrzmiewała w sanktuarium bezpośrednio z nim łączonym. Świadectwo pozwala uchwycić dawny związek niedzielnego czuwania z pamięcią o zmartwychwstaniu. Nie oznacza jednak, że w IV wieku istniała już współczesna jutrznia ze wszystkimi późniejszymi kanonami, podziałami psalmów i rubrykami.^[4]

W relacji pielgrzymki widoczna jest także zmienność tekstów stosownie do dnia i miejsca. Egeria zwraca uwagę na dobieranie czytań i modlitw odpowiadających obchodzonemu wydarzeniu. Pomaga to wyjaśnić jedną z zasad późniejszego nabożeństwa bizantyjskiego: stała konstrukcja łączy się z materiałem zmiennym. Historia jutrzni obejmuje przy tym rozwój hymnografii i ksiąg liturgicznych, dlatego pojedynczego starożytnego opisu nie można traktować jako pełnej instrukcji dla wszystkich późniejszych tradycji.^{[4, 10]}

Sześciopsalm i początkowa część jutrzni

Charakterystyczny początek zwykłej jutrzni stanowi sześciopsalm, po grecku hexapsalmos. W numeracji Septuaginty obejmuje psalmy 3, 37, 62, 87, 102 i 142. W wielu współczesnych Bibliach, stosujących numerację hebrajską, odpowiadają im psalmy 3, 38, 63, 88, 103 i 143. Różnica numerów nie oznacza innych utworów. Wcześniejsze formuły i obecność części wstępnej zależą od tego, czy jutrznia rozpoczyna osobne nabożeństwo, czy jest połączona z poprzedzającą modlitwą.^{[10, 11]}

Treść sześciopsalmu obejmuje lament, prośbę o pomoc, tęsknotę za Bogiem, wdzięczność i doświadczenie zagrożenia. Nie jest to zbiór wyłącznie pogodnych pieśni porannych. Psalm 87 według numeracji Septuaginty zawiera szczególnie ciemny obraz cierpienia, podczas gdy psalm 102 rozwija motyw miłosierdzia. Zestawienie tych tekstów nadaje początkowi jutrzni złożony charakter: modlitwa rozpoczynającego się dnia obejmuje różne doświadczenia ludzkie. Znaczenie poszczególnych psalmów wynika z ich tekstu, a nie tylko z miejsca w obrzędzie.^[11]

Po tej części występują litania oraz śpiew „Bóg jest Panem”, po którym wykonuje się odpowiednie tropariony. W określone dni, zwłaszcza w porządku wielkopostnym, pojawia się w tym miejscu „Alleluja” z innymi tekstami. Troparion jest krótkim hymnem, który wprowadza temat święta, wspomnienia świętego lub dnia. Zmienność początku śpiewanej części pozwala rozpoznać charakter obchodu jeszcze przed rozbudowanymi hymnami dalszej części nabożeństwa.^{[7, 11]}

Psalmodia, polijelej i Ewangelia

Jutrznia zawiera czytania z Psałterza ułożone w katyzmy, czyli większe części tej księgi. Ich dobór zmienia się w ciągu roku, a porządek wielkopostny przewiduje intensywniejszą lekturę. Opublikowane przez OCA zestawienia pokazują, że schemat obejmuje zarówno dzień tygodnia, jak i okres liturgiczny. W parafiach i niektórych mniejszych monasterach zakres czytania bywa skracany. Katyzmy nie należy mylić z krótkim hymnem nazywanym w greckiej terminologii kathisma, po słowiańsku siedalen.^{[3, 10]}

W uroczystych odmianach ważne miejsce zajmuje polijelej, związany z psalmami 134 i 135 według Septuaginty. Towarzyszą mu odpowiednie śpiewy i czynności obrzędowe; szczegóły zależą od święta oraz przyjętej tradycji. Nie każda jutrznia ma taką samą uroczystą część środkową. Rubryki rozróżniają również użycie psalmu 118, a praktyka parafialna może częściej stosować polijelej niż pełny układ ksiąg. Dlatego opis jednej niedzielnej celebracji nie wyczerpuje wszystkich odmian jutrzni.^[3]

Na niedzielnej jutrzni czyta się jedną z jedenastu Ewangelii zmartwychwstania, powracających w ustalonym cyklu z uwzględnieniem wyjątków kalendarza. Są to perykopy dotyczące zmartwychwstania i spotkań zmartwychwstałego Chrystusa z uczniami. W większe święta dobiera się czytanie właściwe dla obchodu. Cykl jedenastu perykop nie oznacza jedenastu czytań podczas jednego nabożeństwa. Lektura otrzymuje oprawę obejmującą między innymi prokimen, czyli krótki śpiew wprowadzający w czytanie.^[5]

Kanon i teksty z nim związane

Rozbudowaną część jutrzni stanowi kanon, zespół pieśni nawiązujących do kantyków biblijnych. Poszczególne pieśni, zwane odami, składają się z irmosu i troparionów. W wielu kanonach pomija się drugą odę, zachowując tradycyjną numerację pozostałych. Tematem może być zmartwychwstanie, święto Pańskie, Bogurodzica albo wspomnienie świętego. Kanon nadaje jutrzni dużą część jej właściwej danemu dniowi treści teologicznej i poetyckiej.^{[6, 10]}

Po wybranych pieśniach kanonu przewidziane są krótkie litanie oraz dodatkowe hymny, między innymi kontakion i ikos. Przed dziewiątą pieśnią zwykle występuje kantyk Maryi z Ewangelii według Łukasza, znany jako Magnificat, z refrenem ku czci Bogurodzicy. W określone święta zastępują go własne teksty. Rozpoznanie tego miejsca w strukturze pomaga odróżnić kantyk biblijny, tropariony dziewiątej pieśni i inne hymny maryjne, które nie są wzajemnie zamienne.^{[5, 6]}

Pieśni pochwalne i zakończenie

Po kanonie występują eksapostilariony, w tradycji słowiańskiej nazywane także swietilnami, oraz psalmy pochwalne 148–150. W odmianach uroczystych z wersetami psalmów łączy się stichery, czyli hymny rozwijające temat dnia. Następuje doksologia, modlitwa uwielbienia Boga. Jej uroczysta postać jest śpiewana, natomiast w porządku dni powszednich występuje postać czytana, z innym układem dalszych tekstów. Nie należy zatem zakładać, że każde zakończenie jutrzni ma identyczny przebieg.^{[5, 10]}

Odmiany Wielkiego Tygodnia

Jutrznie pierwszych dni Wielkiego Tygodnia znane są jako nabożeństwa Oblubieńca. Ich nazwa odwołuje się do Chrystusa przedstawianego za pomocą obrazu oblubieńca oraz do ewangelicznego wezwania do czuwania. W praktyce często odprawia się je wieczorem poprzedniego dnia. Powiązane hymny rozwijają motywy gotowości, odpowiedzialności i oczekiwania. Są to własne formy jutrzni, a nie dodatkowe nabożeństwo całkowicie niezależne od jej struktury.^[7]

Jutrznia Wielkiego Piątku zawiera dwanaście czytań ewangelicznych o męce Chrystusa i często jest sprawowana w Wielki Czwartek wieczorem. Liczba dwanaście dotyczy tutaj czytań podczas jednej celebracji. Należy ją odróżnić od cyklu jedenastu niedzielnych Ewangelii zmartwychwstania. Między perykopami umieszczone są hymny interpretujące wydarzenia męki. O szczególnym charakterze nabożeństwa decyduje zarówno dobór czytań, jak i sposób ich połączenia z poetyckim komentarzem oraz czynnościami liturgicznymi.^[8]

Jutrznia paschalna

Osobny porządek ma jutrznia Paschy. Procesja, ogłoszenie zmartwychwstania i wielokrotnie powracający troparion święta tworzą odmienny początek niż zwykły sześciopsalm. Centralnym tekstem jest kanon paschalny przypisywany Janowi Damasceńskiemu. Jego pieśni przedstawiają zmartwychwstanie jako przejście ze śmierci do życia. Śpiew, światło i okadzanie stanowią części jednej celebracji, której treść koncentruje się na zwycięstwie Chrystusa nad śmiercią według wiary Kościoła.^[9]

Paschalna forma modlitwy pokazuje, że stałość tradycji nie oznacza mechanicznego powtarzania jednego układu przez cały rok. W Tygodniu Paschalnym zmienia się także zwyczajna lektura Psałterza. Aby rozpoznać konkretną jutrznię, trzeba uwzględnić jej dzień liturgiczny i obowiązujące wskazania. Poszczególne elementy pochodzą z kilku ksiąg, a zasady ich łączenia określa typikon. Dzięki temu nabożeństwo zachowuje rozpoznawalną tożsamość, przyjmując zarazem różne formy świąteczne i codzienne.^{[3, 9, 10]}

Zobacz także

• Boska Liturgiahasło
• całonocne czuwaniew przygotowaniu
• kanon liturgicznyhasło
• nieszporyw kompendium
• Paschahasło
• typikonhasło

Źródła

1. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Matins oca.org ↗
2. Joseph McLellan, Orthodox Church in America, Matins at a glance, schemat nabożeństwa oca.org ↗
3. Orthodox Church in America, Psalter Readings (Kathismas) at Matins (Orthros) oca.org ↗
4. Egeria, Opis liturgii jerozolimskiej, rozdział XXIV; przekład na podstawie wydania z 1923 roku pc-freak.net ↗
5. Diecezja Nowego Jorku i New Jersey, OCA, Services of the Daily Cycle nynjoca.org ↗
6. Metropolitan Cantor Institute, archieparchia Pittsburgha, Canons; opracowanie wspólnego dziedzictwa bizantyjskiego metropolitancantorinstitute.org ↗
7. Greek Orthodox Archdiocese of America, Great Monday, Tuesday and Wednesday goarch.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, Great Friday goarch.org ↗
9. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Easter Sunday: The Holy Pascha oca.org ↗
10. Adrian Fortescue, The Catholic Encyclopedia 1908, The Rite of Constantinople; opis ksiąg i nabożeństw bizantyjskich newadvent.org ↗
11. Orthodox Church in America, The Office of Daily Matins, tekst nabożeństwa oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.