Kanon liturgiczny

Zakres znaczenia

Słowo „kanon” ma w języku kościelnym kilka zastosowań. Może oznaczać normę kościelną, zbiór ksiąg biblijnych albo określony tekst modlitewny. Kanon omawiany w tym haśle jest formą hymnografii, dlatego nie należy utożsamiać go z kanonem prawnym ani z modlitwą eucharystyczną, nazywaną w niektórych tradycjach chrześcijańskich kanonem. O znaczeniu decyduje kontekst: wyrażenie „szósta pieśń kanonu” dotyczy utworu liturgicznego, natomiast „kanon soboru” zwykle odnosi się do uchwalonego przepisu.^{[2, 4]}

Forma ta rozwinęła się w greckojęzycznej kulturze liturgicznej. Do jej najważniejszych twórców tradycja zalicza Andrzeja z Krety, Jana Damasceńskiego i Kosmasa z Majumy. Ich utwory weszły do ksiąg nabożeństw i były przekładane na kolejne języki. Nie wszystkie zachowane kanony mają równie pewne autorstwo, a historyczne przypisanie nazwiska w księdze nie zawsze rozstrzyga szczegółowe pytania filologiczne. Poszczególne kompozycje mogą także zawierać dodatki pochodzące z późniejszej praktyki.^{[2, 3, 6]}

Biblijny porządek pieśni

Tradycyjny schemat kanonu odwołuje się do dziewięciu grup pieśni biblijnych. Pierwsza wiąże się z pieśnią Mojżesza po przejściu przez morze w Księdze Wyjścia, druga z jego pieśnią w 32. rozdziale Księgi Powtórzonego Prawa. Trzecia nawiązuje do modlitwy Anny, matki Samuela. Kolejne ody odwołują się do Habakuka, Izajasza i Jonasza. Dwie następne łączą się z modlitwami trzech młodzieńców w piecu ognistym, zachowanymi w greckiej tradycji Księgi Daniela. Dziewiąta pozostaje związana z kantykami Maryi i Zachariasza z Ewangelii według Łukasza.^{[2, 5]}

Kantyk biblijny i pieśń kanonu nie są tym samym tekstem. Kantyk stanowi punkt odniesienia, natomiast hymnograf tworzy nowe strofy, odnoszące dawne obrazy do obchodzonego święta. W historii nabożeństwa strofy łączono z wersetami biblijnymi. W wielu późniejszych formach praktyki pełne kantyki ustąpiły krótszym refrenom, choć zachował się związek tematyczny oraz numeracja. W Wielkim Poście biblijna podstawa bywa szczególnie wyraźna dzięki szerszemu użyciu samych pieśni Pisma.^{[1, 2]}

Dlaczego często brakuje drugiej pieśni

Większość kanonów używanych poza szczególnymi porządkami postnymi obejmuje osiem pieśni oznaczonych numerami od pierwszej do dziewiątej z pominięciem drugiej. Zachowanie numeracji wskazuje na powiązanie z ustalonym zestawem kantyków. Druga pieśń Mojżesza ma wyraźny charakter napomnienia, a jej obecność w kanonach wiąże się przede wszystkim z okresem pokutnym. Brak tej części w wydaniu modlitewnika nie musi więc oznaczać błędu drukarskiego ani zagubionego fragmentu.^{[2, 3]}

Istnieją także kompozycje obejmujące mniejszą liczbę pieśni. Utwór trzypieśniowy nazywa się triodionem; określenie to wiąże się również z nazwą księgi używanej w okresie przygotowawczym i wielkopostnym. Zachowane numery pieśni nadal odsyłają do tradycyjnego porządku biblijnego. Liczba części nie powinna zatem być wyprowadzana jedynie z najwyższego numeru widocznego w tekście. Właściwa identyfikacja wymaga sprawdzenia układu konkretnego utworu i miejsca jego użycia.^{[2, 3]}

Irmos i tropariony

Irmos jest strofą otwierającą pieśń, która łączy jej temat z odpowiednim kantykiem biblijnym i stanowi wzorzec dla następujących troparionów. W greckiej poezji liturgicznej ważną rolę odgrywały układ akcentów i organizacja sylabiczna. Tropariony danej pieśni mogły dzięki temu korzystać z melodii irmosu. Słowo „troparion” oznacza tutaj pojedynczą strofę większej kompozycji; nie należy ograniczać jego znaczenia do krótkiego hymnu święta śpiewanego w innych miejscach nabożeństwa.^{[2, 3]}

Przykładowo irmos szóstej pieśni kanonu paschalnego przypisywanego Janowi Damasceńskiemu przywołuje zejście Chrystusa do otchłani i porównuje zmartwychwstanie z ocaleniem Jonasza. Obraz biblijny zostaje odczytany jako zapowiedź wydarzenia paschalnego. Następne strofy rozwijają temat zwycięstwa nad śmiercią. Dzięki takiej budowie pieśń zachowuje związek z przypisanym jej kantykiem, a jednocześnie otrzymuje treść właściwą Paschalnej Nocy.^[2]

Przed troparionami występują wersety biblijne lub krótsze wezwania odpowiadające tematowi kanonu. W Wielkim Kanonie powraca prośba o miłosierdzie, podczas gdy w kanonie paschalnym powtarzany jest troparion zmartwychwstania. Refren spaja kolejne strofy i pomaga zgromadzeniu uczestniczyć w dłuższym tekście. Końcowe tropariony mogą zwracać się do Trójcy lub Bogurodzicy. Ich pozycję oraz sposób wykonania wskazuje księga nabożeństwa, a nie dowolny wybór wykonawcy.^{[2, 6]}

Katabasja i układ większej całości

Katabasją nazywa się irmos śpiewany na zakończenie określonej pieśni. Może powtarzać irmos otwierający tę pieśń albo pochodzić z innego kanonu, zgodnie z porządkiem dnia. Nazwę tradycyjnie objaśnia się jako nawiązanie do schodzenia dwóch chórów ku środkowi świątyni. Ważniejsza od samej etymologii jest funkcja: katabasja zamyka daną część i wiąże ją z szerszym okresem liturgicznym. Jej tekst nie musi zatem powtarzać bezpośrednio tematu każdego wcześniejszego troparionu.^{[1, 2]}

Podczas jednego nabożeństwa może być przewidzianych kilka kanonów. Łączy się wtedy odpowiadające sobie pieśni, zamiast wykonywać najpierw cały pierwszy utwór, następnie cały drugi. Po pierwszych pieśniach wszystkich wyznaczonych kanonów przechodzi się do kolejnych numerów. W ten sposób jutrznia może uwzględniać równocześnie zmartwychwstanie, święto i wspomnienie świętego. Dokładną liczbę troparionów, refreny i powtórzenia regulują wskazania liturgiczne. Złożony przebieg ma więc uporządkowaną konstrukcję.^{[2, 4]}

Kanon na jutrzni jest rozdzielany dodatkowymi elementami. Po trzeciej i szóstej pieśni występują odpowiednie hymny i modlitwy, a po szóstej często kontakion i ikos. Przed dziewiątą zwykle śpiewa się kantyk Maryi, którego miejsce w większe święta mogą zajmować teksty własne. Elementy te należą do porządku nabożeństwa, lecz nie wszystkie są troparionami samego kanonu. Wydanie liturgiczne może umieszczać je pomiędzy jego pieśniami, co jest wskazaniem wykonawczym, a nie zmianą gatunku literackiego.^{[1, 4]}

Wielki Kanon Andrzeja z Krety

Wielki Kanon jest rozbudowaną kompozycją pokutną przypisywaną Andrzejowi z Krety. W pierwszym tygodniu Wielkiego Postu wykonuje się go w częściach, a w piątym tygodniu w całości w ramach specjalnego porządku jutrzni. Jego treść odwołuje się do licznych postaci Starego i Nowego Testamentu. Wielkość utworu dotyczy zarówno znacznej objętości, jak i szerokiego zakresu biblijnych nawiązań. Liczbę strof należy podawać z uwzględnieniem konkretnego wydania i dołączonych hymnów.^{[6, 7]}

Charakterystyczny jest sposób zwracania się podmiotu mówiącego do własnej duszy. Postacie Adama, Ewy, Kaina, Dawida czy bohaterów przypowieści stają się zwierciadłem postępowania osoby modlącej się. Nie jest to chronologiczne streszczenie Biblii, lecz poetycki rachunek sumienia. Tekst przechodzi od opowieści o cudzym działaniu do pytania o własne wybory, winę i możliwość nawrócenia. Powtarzany refren organizuje długi ciąg przykładów, utrzymując jego charakter modlitewny.^[6]

W pierwszej pieśni porównanie z Adamem i Ewą służy opisaniu utraty dobra wskutek nieposłuszeństwa. W dalszych fragmentach obrazy burzy, zagubionej owcy i zniszczonej szaty wyrażają stan człowieka proszącego o odnowę. Znaczenia te są metaforyczne i należą do języka pokutnego. Utwór łączy surową samoocenę z wezwaniami do miłosierdzia oraz nadzieją zmiany. Odczytanie jedynie pojedynczych zdań o winie z pominięciem modlitewnego kontekstu zubaża sens całej kompozycji.^[6]

Kanony świąteczne

Kanon paschalny ukazuje odmienny ton tej samej formy literackiej: dominuje w nim radość zmartwychwstania, obraz nowego życia i wezwanie do wspólnego świętowania. W kanonie Bożego Narodzenia przypisywanym Kosmasowi obrazy starotestamentowe zostają odniesione do wcielenia. Zestawienie obu utworów pokazuje, że stała struktura nie narzuca jednego nastroju. Te same biblijne kantyki mogą służyć rozwinięciu tematu narodzenia, męki, zwycięstwa nad śmiercią lub pamięci o świętych.^[2]

Szczególne znaczenie ma dziewiąta pieśń, często rozwijająca temat Bogurodzicy i wcielenia. Jej irmos może pojawiać się również poza wykonaniem całego kanonu, w odpowiednim miejscu Liturgii danego święta. Na jutrzni Wielkiej Soboty odrębne wskazania dotyczą przejścia do dziewiątej pieśni i dalszego zakończenia. Przykład ten pokazuje, że utwór poetycki funkcjonuje w sieci powiązań liturgicznych: pojedyncza strofa może być rozpoznawalna także w innym kontekście niż pełna kompozycja.^{[4, 10]}

Księgi, zapis i wykonanie

Kanony znajdują się między innymi w Oktoichu, Minejach, Triodionie i Pentekostarionie, zależnie od związku z tygodniem, kalendarzem stałym albo cyklem paschalnym. Irmologion gromadzi irmosy, często wraz z zapisem muzycznym. Katalogi rękopisów odnotowują takie księgi jako odrębny rodzaj zabytku; przykładem jest przechowywany w British Library rękopis Add MS 16971, zawierający między innymi kanon na Wielki Poniedziałek. Świadectwa te pozwalają badać przekaz tekstu wraz z jego muzycznym zastosowaniem.^{[4, 8, 9]}

Przekład kanonu wymaga zachowania sensu teologicznego, nawiązań biblijnych i zrozumiałości języka, a przy przeznaczeniu do śpiewu także relacji tekstu z melodią. Dawny grecki układ akcentów nie przechodzi automatycznie do języka polskiego czy cerkiewnosłowiańskiego. Stąd różne sposoby wykonywania irmosów i troparionów oraz różnice między przekładem filologicznym a poetyckim. Kanon pozostaje jednocześnie tekstem do lektury, utworem muzycznym i elementem obrzędu; pełne objaśnienie wymaga uwzględnienia wszystkich tych funkcji.^{[2, 3]}

Zobacz także

• akatystartykuł
• irmosw przygotowaniu
• jutrzniahasło
• kontakionw przygotowaniu
• Paschahasło
• troparionw przygotowaniu
• Wielki Posthasło

Źródła

1. Archdiocese of Washington, OCA, Glossary of Liturgical Terms wdcoca.org ↗
2. John Mason Neale, Hymns of the Eastern Church, wprowadzenie oraz przekłady kanonów; wydanie historyczne ccel.org ↗
3. H. T. Henry, The Catholic Encyclopedia 1907, St. Andrew of Crete; opis form hymnografii newadvent.org ↗
4. Adrian Fortescue, The Catholic Encyclopedia 1908, The Rite of Constantinople newadvent.org ↗
5. Metropolitan Cantor Institute, archieparchia Pittsburgha, Canons; opracowanie wspólnego dziedzictwa bizantyjskiego metropolitancantorinstitute.org ↗
6. Andrzej z Krety, Wielki Kanon; tekst udostępniony przez parafię św. Marka, OCA stmarksoca.org ↗
7. Greek Orthodox Archdiocese of America, 5th Thursday of Lent: The Great Canon of Saint Andrew of Crete goarch.org ↗
8. Library of Congress, Glossary of Genres & Works: Heirmologion guides.loc.gov ↗
9. British Library, Add MS 16971, ff 56v–60v: Canon for Holy Monday searcharchives.bl.uk ↗
10. Greek Orthodox Archdiocese of America, Great and Holy Saturday; rubryki jutrzni goarch.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.