Sobór

Sobór synod i soborowość

Nazwy „sobór” i „synod” częściowo nakładają się znaczeniowo. W polskiej praktyce pierwsza często odnosi się do rozbudowanego lub historycznie doniosłego zgromadzenia, a druga również do stałego kolegium biskupów kierującego określonym Kościołem. Takie rozróżnienie nie jest jednak uniwersalną regułą przekładu. Ten sam dawny zjazd może być w różnych językach określany słowami odpowiadającymi obu nazwom. Znaczenie ustala się na podstawie uczestników, kompetencji i kontekstu.^{[1, 2]}

Soborowość jest pojęciem szerszym niż sam fakt odbycia zebrania. W prawosławnej interpretacji wyraża współodpowiedzialność za wiarę i jedność Kościoła. Kościelne zgromadzenia działają w odniesieniu do Pisma, tradycji i wcześniejszych rozstrzygnięć. Ich uczestnicy rozumieją swoje zadanie jako wspólne rozeznawanie i wyrażanie wiary, a nie ustanawianie jej od początku na podstawie aktualnej większości.^{[2, 3]}

Zgromadzenia biskupów w najstarszych kanonach

Kanony nicejskie z 325 roku pokazują, że soborowe działanie dotyczyło również zwykłego zarządzania Kościołem. Kanon 4 wiązał ustanowienie biskupa ze współudziałem biskupów prowincji: w razie trudności przewidywał obecność co najmniej trzech, pisemną zgodę nieobecnych oraz zatwierdzenie przez metropolitę. Podkreślał w ten sposób, że obsadzenie stolicy biskupiej jest sprawą szerszej wspólnoty kościelnej.^[14]

Kanon 5 przewidywał dwa zgromadzenia prowincjonalne w roku, przed Wielkim Postem i jesienią. Miały one między innymi rozpatrywać sprawy osób wyłączonych ze wspólnoty oraz badać, czy decyzja nie wynikała z osobistej niechęci biskupa. Sobór pełnił zatem funkcję kontroli i rozstrzygania sporów. Przepisy te ukazują historyczny model odpowiedzialności kolegialnej; jego późniejsze wykonanie zależało od warunków poszczególnych Kościołów.^[14]

Siedem soborów powszechnych

Wspólnym punktem odniesienia prawosławia tradycji bizantyjskiej jest siedem soborów powszechnych: pierwszy nicejski z 325 roku, pierwszy konstantynopolitański z 381 roku, efeski z 431 roku, chalcedoński z 451 roku, drugi konstantynopolitański z 553 roku, trzeci konstantynopolitański z lat 680–681 oraz drugi nicejski z 787 roku. Ich decyzje dotyczą przede wszystkim nauki o Trójcy, osobie Chrystusa i czci ikon, a także organizacji życia kościelnego.^{[1, 4]}

Przymiotnik „powszechny” nie oznacza, że na każdym z tych zgromadzeń osobiście byli obecni wszyscy biskupi lub przedstawiciele wszystkich istniejących społeczności chrześcijańskich. Odnosi się do rangi przyznanej decyzjom w tradycji Kościoła. Nie każda historyczna próba zwołania zgromadzenia o takim zasięgu zakończyła się uznaniem jego rozstrzygnięć. Recepcja, czyli przyjęcie decyzji w życiu kościelnym, ma zatem znaczenie obok samego przebiegu obrad.^[1]

Nicea i Konstantynopol

Sobór w Nicei w 325 roku został zwołany przez cesarza Konstantyna w warunkach sporu dotyczącego Syna Bożego i jego relacji do Ojca. Przyjęte rozstrzygnięcie odrzucało uznawanie Syna za stworzenie i posługiwało się pojęciem współistotności Ojcu. W prawosławiu nauka ta należy do podstaw wyznania wiary. Obrady obejmowały również dyscyplinę oraz porządek kościelny, wyrażone w kanonach.^[5]

Pierwszy sobór konstantynopolitański z 381 roku zajmuje szczególne miejsce w rozwoju nauki o Duchu Świętym i w tradycji Symbolu wiary określanego jako nicejsko-konstantynopolitański. Rozstrzygnięcia IV wieku należy odczytywać jako etapy dłuższego procesu sporów i doprecyzowania języka. Słowa takie jak istota, osoba i współistotność miały służyć wyrażeniu przekonań religijnych przy jednoczesnym odróżnieniu ich od stanowisk uznanych za niezgodne z wiarą Kościoła.^[4]

Efez i Chalcedon

Sobór efeski w 431 roku był związany ze sporem wokół Nestoriusza i jedności osoby Chrystusa. Obrona tytułu Bogurodzicy, Theotokos, służyła stwierdzeniu, że narodzony z Maryi jest tym samym Synem Bożym, który przyjął człowieczeństwo. Przebieg wydarzeń obejmował rywalizujące grupy, opóźnione przybycie części uczestników i dalsze negocjacje. Porozumienie Cyryla Aleksandryjskiego z Janem Antiocheńskim z 433 roku pokazuje, że zakończenie zgromadzenia nie oznaczało natychmiastowego rozwiązania wszystkich napięć.^[6]

Sobór w Chalcedonie w 451 roku sformułował naukę o jednym Chrystusie w dwóch naturach, boskiej i ludzkiej. Celem było zachowanie zarówno rzeczywistości Wcielenia, jak i jedności osoby. Rozstrzygnięcie stało się istotnym punktem podziału w chrześcijaństwie. Jego recepcji nie można opisywać wyłącznie jako sporu o pojedyncze słowo: znaczenie miały odmienne tradycje teologiczne, rozumienie wcześniejszych autorów i warunki kościelno-polityczne.^[7]

Definicja chalcedońska opisuje zjednoczenie dwóch natur za pomocą czterech określeń, oddawanych po polsku jako: bez zmieszania, bez zmiany, bez podziału i bez rozłączenia. Pierwsza para chroni odrębność boskości i człowieczeństwa, druga jedność osoby Chrystusa. Formuła ta nie objaśnia mechanizmu Wcielenia, lecz wyznacza granice jego doktrynalnej interpretacji. Taką definicję wiary określa się greckim słowem horos.^[15]

Późniejsze rozstrzygnięcia chrystologiczne

Drugi sobór konstantynopolitański z 553 roku powrócił do sposobu interpretacji Chalcedonu i jedności Chrystusa. Wiązał się z kontrowersją określaną jako spór o Trzy Rozdziały. Dążono do wyjaśnienia, że nauka o dwóch naturach nie oznacza dwóch odrębnych osób. Sam fakt kolejnego soboru pokazuje, iż przyjęte wcześniej formuły wymagały dalszego objaśniania i bywały odczytywane przez uczestników sporów na różne sposoby.^[8]

Trzeci sobór konstantynopolitański z lat 680–681 dotyczył między innymi woli i działania Chrystusa. Przyjął naukę o dwóch wolach i działaniach odpowiadających jego dwóm naturom, odrzucając stanowisko określane jako monoteletyzm. W rozumieniu prawosławnym stawką była pełnia człowieczeństwa Chrystusa. Nie chodziło o opis dwóch rywalizujących osób, lecz o zachowanie konsekwencji wcześniejszego wyznania, że jeden Chrystus jest zarazem prawdziwie Bogiem i prawdziwie człowiekiem.^[9]

Drugi sobór nicejski i ikony

Sobór w Nicei w 787 roku rozpatrywał spór o wizerunki religijne. Potwierdził zasadność oddawania czci ikonom, rozróżniając ją od uwielbienia należnego Bogu. W przyjętym rozumieniu odniesienie czci przechodzi na przedstawioną osobę, a nie zatrzymuje się na materiale obrazu. Nauka ta łączyła temat przedstawień z Wcieleniem: możliwość ukazywania Chrystusa wiązano z przyjęciem przez niego rzeczywistej ludzkiej natury.^[10]

Obrady obejmowały również kanony dotyczące życia kościelnego. Samo przyjęcie decyzji nie zakończyło od razu wszystkich przejawów ikonoklazmu. Przywrócenie czci ikon w Konstantynopolu w 843 roku zakończyło późniejszą fazę sporu i stało się przedmiotem osobnego upamiętnienia liturgicznego.^[10]

Dogmaty i kanony

W dokumentach soborowych można wyróżnić wypowiedzi doktrynalne oraz przepisy dotyczące organizacji i dyscypliny. Dogmatyczne definicje objaśniają treść wiary, natomiast kanony regulują między innymi relacje między biskupami, sposób sprawowania urzędów i różne aspekty życia wspólnoty. Obie grupy tekstów należą do kościelnego dziedzictwa i mają odmienny zakres zastosowania. Odczytanie historycznego kanonu wymaga uwzględnienia sytuacji, której dotyczył, i sposobu jego późniejszego przyjmowania.^{[2, 3]}

Zwoływanie dawnych soborów przez cesarzy pokazuje ich osadzenie w historii państwa, lecz w prawosławnej interpretacji sama wola władcy nie ustanawia prawdziwości doktryny. Istotne są treść rozstrzygnięcia i jego kościelna recepcja. Badanie dokumentów, listów i późniejszych interpretacji pozwala rozdzielić decyzję zgromadzenia od relacji o nim i od jej dalszego zastosowania. Ta wielowarstwowość tłumaczy, dlaczego historia soborów obejmuje również okres po zamknięciu obrad.^{[3, 5, 6]}

Akta obrad i teksty przyjęte przez sobór

Akta Chalcedonu zawierają wypowiedzi uczestników, odczytywane listy, pytania przedstawicieli cesarskich i relacje z kolejnych posiedzeń. Przywoływano w nich wcześniejsze wyznania wiary oraz pisma uznawanych autorytetów, między innymi Cyryla Aleksandryjskiego i Leona Rzymskiego. Ostateczna definicja była wynikiem dyskusji prowadzonej przy użyciu tego odziedziczonego języka. Zapis pojedynczej wypowiedzi w aktach nie nadaje jej automatycznie rangi przyjętej nauki soboru. Trzeba odróżnić dokumentację przebiegu obrad od tekstu zatwierdzonego jako rozstrzygnięcie.^[15]

Sobór in Trullo i porządek kościelny

Zgromadzenie in Trullo z 692 roku, nazywane piąto-szóstym lub Quinisextum, uchwaliło 102 kanony. W prawosławnej tradycji traktowane jest jako uzupełnienie kanoniczne piątego i szóstego soboru powszechnego, które nie pozostawiły osobnych zbiorów takich przepisów. Nie dodaje się go zatem do zwyczajowego wyliczenia siedmiu jako kolejnego, odrębnego soboru powszechnego. Jego znaczenie dotyczy przede wszystkim organizacji i dyscypliny kościelnej.^[17]

Kanon 52 reguluje sprawowanie Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów w dni postne, uwzględniając wyjątki dla sobót, niedziel i Zwiastowania. Kanon 82 zaleca przedstawianie Chrystusa w ludzkiej postaci w miejsce symbolicznego baranka, odwołując się do rzeczywistości Wcielenia. Przykłady te pokazują, że prawodawstwo soborowe obejmowało zarówno rytm nabożeństw, jak i sposób obrazowania treści religijnych.^[18]

Zgromadzenia lokalne i stałe synody

Po 787 roku życie soborowe prawosławia nie ustało. Zwoływano zgromadzenia lokalne i międzykościelne, a bieżące kierowanie Kościołami powierzano kolegiom biskupim. Nie każdy ważny sobór jest więc jednym z siedmiu powszechnych. Również określenia „ósmy” lub „dziewiąty”, spotykane w niektórych nurtach piśmiennictwa, wymagają wyjaśnienia, do jakiego zgromadzenia i do czyjej oceny jego znaczenia się odnoszą.^{[2, 3]}

Poszczególne Kościoły mogą mieć także szersze zgromadzenia z udziałem duchownych i świeckich, obok synodu biskupów. Kompetencje takich organów zależą od ich ustroju. Przykład Kościoła Prawosławnego w Ameryce (OCA) pokazuje rozróżnienie najwyższej władzy kanonicznej synodu biskupów oraz zadań ustawodawczych i administracyjnych Soboru Wszechamerykańskiego. Użycie podobnego słowa w nazwie nie oznacza więc identycznego składu ani uprawnień każdego ciała.^[11]

Soborowość we współczesnym dialogu teologicznym

Dokument z Rawenny z 2007 roku, przygotowany przez komisję dialogu katolicko-prawosławnego, rozważa soborowość na trzech poziomach: lokalnej wspólnoty skupionej wokół biskupa, relacji między Kościołami danego regionu oraz wspólnoty obejmującej cały Kościół. Zestawia przy tym kolegialne działanie biskupów z posługą pierwszego w ich gronie. Jest to uzgodniony tekst komisji teologicznej, a nie samodzielne, powszechnie obowiązujące orzeczenie doktrynalne obu Kościołów.^[16]

Przywołany w nim kanon apostolski 34 opisuje wzajemną zależność biskupów i ich pierwszego: sprawy wspólne wymagają współdziałania, przy zachowaniu odpowiedzialności każdego za własny Kościół. Problem soborowości obejmuje więc pytania o zakres kompetencji, reprezentację i sposób osiągania zgody. Dokument świadczy o tym, jak dawny język kanoniczny wykorzystywany jest we współczesnych rozmowach o ustroju Kościoła i jego jedności.^[16]

Sobór na Krecie w 2016 roku

W czerwcu 2016 roku na Krecie odbył się Święty i Wielki Sobór Kościoła Prawosławnego. Obrady dotyczyły między innymi misji Kościoła, diaspory, autonomii, małżeństwa, postu i relacji z innymi chrześcijanami. Wydarzenie stanowiło rezultat długiego procesu przygotowań. Nie uczestniczyły w nim Kościoły Antiochii, Rosji, Bułgarii i Gruzji.^[12]

Dokumenty i wypowiedzi uczestników przedstawiały sobór jako wyraz jedności i soborowego charakteru prawosławia. Niepełne uczestnictwo wpłynęło jednak na spory o jego rangę i reprezentatywność. Zgromadzenie nie zostało powszechnie włączone do tradycyjnej listy siedmiu soborów powszechnych. W ocenie jego znaczenia uwzględnia się zarówno uchwalone teksty, jak i sposób ich przyjęcia przez poszczególne Kościoły.^[12]

Różne tradycje chrześcijańskie

Lista soborów uznawanych za powszechne nie jest wspólna dla wszystkich Kościołów. Kościoły orientalne, takie jak koptyjski czy ormiański, odwołują się do pierwszych trzech soborów i nie przyjęły Chalcedonu w taki sposób jak prawosławie bizantyjskie. Nie oznacza to prostego braku wiary w człowieczeństwo Chrystusa. Ich własna terminologia chrystologiczna oraz współczesny dialog z innymi Kościołami pozwalają dokładniej rozpoznać zakres dawnych różnic i wspólnych przekonań.^[13]

Zobacz także

• Autokefaliahasło
• synodw przygotowaniu
• biskuphasło
• Symbol wiaryartykuł
• dogmattemat na portalu
• kanontemat na portalu

Źródła

1. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Councils oca.org ↗
2. Greek Orthodox Archdiocese of America, Tradition in the Orthodox Church goarch.org ↗
3. Patriarchat Ekumeniczny, The Ecumenical Significance of the Holy and Great Council of the Orthodox Church orthodoxcouncil.org ↗
4. Apostoliki Diakonia Kościoła Grecji, The Orthodox Church apostoliki-diakonia.gr ↗
5. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The First Ecumenical Council oca.org ↗
6. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Third Ecumenical Council oca.org ↗
7. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Fourth Ecumenical Council oca.org ↗
8. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Fifth Ecumenical Council oca.org ↗
9. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Sixth Ecumenical Council oca.org ↗
10. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Iconoclasm oca.org ↗
11. Orthodox Church in America, About the OCA — Administration oca.org ↗
12. Orthodox Church in America, Holy and Great Council concludes on the Sunday of All Saints — 26 czerwca 2016 oca.org ↗
13. Światowa Rada Kościołów, Orthodox churches Oriental oikoumene.org ↗
14. Pierwszy Sobór Nicejski, Kanony 4 i 5 — przekład angielski w zbiorze Nicene and Post-Nicene Fathers, New Advent newadvent.org ↗
15. Sobór Chalcedoński, Akta i definicja wiary — przekład angielski w zbiorze Nicene and Post-Nicene Fathers, New Advent newadvent.org ↗
16. Międzynarodowa Komisja Mieszana do Dialogu Teologicznego między Kościołem Katolickim i Kościołem Prawosławnym, Dokument z Rawenny, 2007 — Ecclesiological and Canonical Consequences of the Sacramental Nature of the Church christianunity.va ↗
17. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Council of Trullo or the Quinisext Council oca.org ↗
18. Sobór in Trullo, Kanony 52 i 82 — przekład angielski w zbiorze Nicene and Post-Nicene Fathers, New Advent newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.