Chrzest

Termin i podstawy biblijne

Grecki czasownik baptizein wiąże się z zanurzaniem. W chrześcijańskim języku religijnym określa jednak nie każde obmycie, lecz obrzęd posiadający wyraźną treść wyznaniową. W Nowym Testamencie pojawia się działalność Jana Chrzciciela, który udzielał chrztu związanego z wezwaniem do nawrócenia. Ewangelie opisują również chrzest Jezusa w Jordanie. Prawosławna interpretacja odróżnia go od chrztu udzielanego członkom Kościoła: Jezus nie jest przedstawiany jako człowiek wymagający oczyszczenia z własnych grzechów, lecz jako objawiający swoją tożsamość i rozpoczynający publiczną działalność.^[1]

Do podstawowych tekstów przywoływanych przy obrzędzie należy zakończenie Ewangelii według Mateusza, zawierające nakaz chrzczenia w imię Trójcy. List do Rzymian, zwłaszcza rozdział szósty, łączy chrzest ze śmiercią i zmartwychwstaniem Chrystusa. Oba fragmenty są ważne nie tylko jako argumenty doktrynalne, ale także jako czytania należące do tradycyjnego porządku chrztu. Woda występuje w tym kontekście jednocześnie jako znak obmycia, życia i przejścia. Żaden z tych motywów osobno nie wyczerpuje prawosławnego rozumienia sakramentu.^[3]

Chrzest jako początek przynależności

W nauczaniu prawosławnym chrzest nie jest wyłącznie publicznym potwierdzeniem wcześniejszej decyzji człowieka. Ma charakter sakramentalny: wierni uznają, że dokonuje się w nim rzeczywiste włączenie w życie Chrystusa i Kościoła. Słowo „tajemnica”, używane w odniesieniu do sakramentów, wskazuje na religijny wymiar działania Boga, a nie na utajnienie przebiegu obrzędu. W opisie społecznym chrzest ustanawia również rozpoznawalną więź ze wspólnotą, związanymi z nią praktykami i odpowiedzialnością za wychowanie religijne dziecka. Są to odmienne, choć powiązane poziomy znaczenia.^[4]

Symbol wiary mówi o jednym chrzcie. Zasada ta wiąże się z traktowaniem sakramentu jako początku trwałej relacji, a nie czynności powtarzanej przy każdym powrocie do praktyk religijnych. Pokuta i spowiedź mają inną funkcję niż ponowne inicjowanie życia kościelnego. Osobnym zagadnieniem jest przyjmowanie do prawosławia osób ochrzczonych w innych wspólnotach chrześcijańskich. Sposób postępowania zależy od tradycji kanonicznej i decyzji właściwej władzy kościelnej; nie można go automatycznie wywnioskować z ogólnego stwierdzenia o niepowtarzalności chrztu.^{[4, 5]}

Katechumenat i wyznanie wiary

Osoba dorosła przygotowująca się do chrztu jest nazywana katechumenem. Przygotowanie obejmuje poznawanie wiary, liturgii oraz praktyk wspólnoty. Jego długość i forma nie są wszędzie identyczne. Historyczny katechumenat pomaga wyjaśnić obecność modlitw za przygotowujących się do chrztu w nabożeństwach. Nie należy utożsamiać tego etapu wyłącznie z kursem wiedzy: w kościelnym rozumieniu ma on także wymiar wprowadzenia w określony sposób życia. Dorosły kandydat sam wyraża wolę przyjęcia chrztu i składa wyznanie wiary.^[6]

Początkowe obrzędy zawierają modlitwy egzorcyzmujące, wyrzeczenie się zła oraz deklarację zjednoczenia z Chrystusem. Termin „egzorcyzm” oznacza tutaj część zwykłego porządku przygotowania do chrztu, a nie stwierdzenie, że każda chrzczona osoba jest opętana. Towarzyszące modlitwom gesty i zwroty ku określonym stronom mają znaczenie symboliczne. Odmawiany jest następnie Symbol wiary. W przypadku niemowlęcia odpowiedzi udziela chrzestny, który występuje w roli poręczyciela i uczestnika przyszłego wychowania religijnego.^{[3, 7]}

Woda i namaszczenie przed zanurzeniem

W części związanej bezpośrednio z chrztem kapłan modli się nad wodą i ją błogosławi. Obrzęd wykorzystuje materialny element dostępny w codziennym życiu, nadając mu określoną funkcję religijną. W teologii prawosławnej nie oznacza to przeciwstawienia „złego ciała” i „dobrej duszy”. Woda, olej, ciało oraz gesty uczestniczą w jednej całości, która dotyczy człowieka jako osoby. Chrzcielnica powinna odpowiadać potrzebom obrzędu; jej wygląd, wielkość i sposób umieszczenia zależą od świątyni oraz wieku kandydatów.^{[1, 3]}

Przed zanurzeniem używa się pobłogosławionego oleju. Namaszczenie to trzeba odróżniać od późniejszego bierzmowania, w którym stosuje się święte myron. Podobieństwo materiału i gestu bywa powodem nieporozumień, ale oba obrzędy zajmują inne miejsce w strukturze celebracji. Olej przedchrzcielny ma własne modlitwy i symbolikę związaną z przygotowaniem do nowego życia. Bierzmowanie jest natomiast odrębnym sakramentem, interpretowanym jako udzielenie daru Ducha Świętego. Rozdzielenie tych pojęć pomaga zrozumieć, dlaczego podczas jednej ceremonii występuje więcej niż jedno namaszczenie.^[3]

Zanurzenie i znaki nowego życia

Trzykrotnemu zanurzeniu towarzyszy formuła trynitarna. W kościelnej interpretacji trzy zanurzenia odnoszą się do Ojca, Syna i Ducha Świętego, a zanurzenie i wynurzenie wyrażają związek ze śmiercią i zmartwychwstaniem Chrystusa. W opisie podstawowego obrzędu nie należy zastępować tego elementu ogólnym słowem „pokropienie”. Jednocześnie ogólne hasło nie jest instrukcją rozstrzygającą sposób postępowania w szczególnych sytuacjach zdrowotnych lub nagłych. Takie przypadki należą do praktyki duszpasterskiej i odpowiednich przepisów kościelnych.^[5]

Po chrzcie nakłada się jasną szatę, która w interpretacji liturgicznej wskazuje na nowe życie i związanie z Chrystusem. W ceremonii obecne są także światło i procesyjne obchodzenie chrzcielnicy. Zewnętrzne znaki tworzą uporządkowaną opowieść o przyjęciu do wspólnoty. Nie są dowolnym zestawem rodzinnych dekoracji, choć obrzędowi mogą towarzyszyć również zwyczaje domowe. Podobnie krzyżyk noszony przez ochrzczonego jest znakiem przynależności religijnej, a nie dokumentem określającym ważność całej celebracji.^{[1, 3]}

Związek z bierzmowaniem i Eucharystią

Bierzmowanie, nazywane także chryzmacją, następuje w typowej praktyce prawosławnej bezpośrednio po chrzcie. Kapłan namaszcza nowo ochrzczonego świętym myronem. Formuła obrzędu wskazuje na dar Ducha Świętego. Odmiennie niż w powszechnej praktyce łacińskiego katolicyzmu, sakramentu tego nie odkłada się zasadniczo do późniejszego wieku. Wspólna celebracja nie oznacza jednak, że chrzest i bierzmowanie są jednym, nierozróżnialnym obrzędem. Zachowują odrębne nazwy, czynności i teologiczne znaczenie.^[2]

Nowo ochrzczony i bierzmowany jest dopuszczony do Eucharystii również wtedy, gdy jest niemowlęciem. Przynależność do wspólnoty sakramentalnej nie jest tutaj uzależniona od osiągnięcia wieku pozwalającego na pełne słowne objaśnienie doktryny. Dalsza katecheza ma rozwijać świadome uczestnictwo w życiu, do którego dziecko zostało już włączone. W tym układzie nie ma odpowiednika powszechnej w katolicyzmie łacińskim praktyki odkładania pierwszego przyjęcia Komunii do wieku szkolnego. Nie oznacza to braku nauczania dzieci, lecz inną relację między inicjacją a późniejszą edukacją religijną.^[2]

Dzieci i rodzice chrzestni

Chrzest niemowląt jest utrwaloną praktyką prawosławną. Jego uzasadnienie kościelne wiąże się z rozumieniem wiary jako życia we wspólnocie, w której dziecko może uczestniczyć przed osiągnięciem samodzielności. Rodzice i chrzestni podejmują obowiązek towarzyszenia mu w tym rozwoju. Obrzęd nie zakłada, że późniejsze przekonania i postępowanie człowieka są automatycznie przesądzone. Wychowanie, katecheza oraz osobista odpowiedzialność pozostają odrębnymi zagadnieniami. Opis religijny trzeba tu odróżniać od socjologicznego pytania o przyszłą identyfikację osoby ochrzczonej.^[6]

Chrzestny jest w języku kościelnym poręczycielem, a jego rola wykracza poza udział w uroczystości i wręczenie prezentu. Z tego powodu wymaga się od niego związku z prawosławną wspólnotą oraz zdolności uczestniczenia w wychowaniu religijnym. Szczegółowe wymagania organizacyjne określa właściwa parafia i władza kościelna. Nie należy mylić chrzestnego z dowolnym świadkiem obecnym podczas wydarzenia. Historycznie rola poręczyciela dotyczyła także dorosłych kandydatów, których wprowadzano do wspólnoty i wspierano w przygotowaniu.^{[7, 8]}

Chrzest w rytmie życia kościelnego

Przyjęcie chrztu jest wydarzeniem dotyczącym konkretnej osoby, lecz jego język i forma odwołują się do wspólnoty oraz jej podstawowych świąt. Związek z Paschą wynika z interpretacji chrztu jako uczestnictwa w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. Historyczne powiązanie chrztów z okresem paschalnym pozostawiło ślady w tekstach liturgicznych. Z kolei Teofania, czyli święto Objawienia Pańskiego, przypomina chrzest Jezusa w Jordanie. Nie jest jednak „rocznicą chrztu wszystkich wiernych”, a wielkie poświęcenie wody nie zastępuje sakramentu udzielanego osobie.^[9]

Zobacz także

• Bierzmowaniehasło
• katechumenw kompendium
• Eucharystiahasło
• Symbol wiaryartykuł
• chrzcielnicaw przygotowaniu
• Teofaniahasło

Źródła

1. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Baptism oca.org ↗
2. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Chrismation oca.org ↗
3. Greek Orthodox Archdiocese of America, Digital Chant Stand — Baptism — tekst obrzędu dcs.goarch.org ↗
4. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Sacraments oca.org ↗
5. Greek Orthodox Church of the Assumption, Holy Baptism — zasady obrzędu i przyjmowania konwertytów assumption.ny.goarch.org ↗
6. Orthodox Church in America, Essential Orthodox Christian Beliefs oca.org ↗
7. Orthodox Church in America, Baptismal sponsors oca.org ↗
8. Lawrence Farley — Orthodox Church in America, Baptismal Sponsorship Past and Present oca.org ↗
9. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Epiphany oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.