Eklezjologia

Wspólnota jako przedmiot wiary

Kościelne rozumienie zgromadzenia ma głębszy sens niż samo zebranie osób w jednym miejscu. Cyryl Jerozolimski w XVIII katechezie objaśnia nazwę Kościoła przez odwołanie do biblijnego zwołania ludu. Łączy wspólnotę z nauczaniem, oddawaniem czci Bogu i przemianą życia. W jego wykładzie słowo określa ludzi powołanych do wspólnego celu, a nie przede wszystkim budynek. To rozróżnienie pozostaje użyteczne również w polszczyźnie, w której „Kościół” może oznaczać wspólnotę wyznaniową, instytucję albo świątynię.^[2]

W prawosławnych przedstawieniach eklezjologii występują biblijne obrazy Ciała Chrystusa, Oblubienicy i żywej świątyni. Obraz ciała uwydatnia więź członków oraz różnorodność ich funkcji; obraz świątyni wskazuje na obecność Boga pośród wspólnoty. Metafory te należą do języka wiary i nie są dosłownymi definicjami biologicznymi czy architektonicznymi. Ukazują różne aspekty Kościoła, dlatego jedna z nich nie wyczerpuje całego opisu. Wspólnym odniesieniem pozostaje więź ludzi z Chrystusem i ze sobą.^[1]

Jedność, świętość, powszechność i apostolskość

Wyznanie wiary określa Kościół jako jeden, święty, powszechny i apostolski. W nauczaniu prawosławnym jedność odnosi się do wspólnej wiary i komunii w Bogu, natomiast świętość do źródła życia kościelnego i powołania jego członków. Wyznawanie świętości nie jest historyczną tezą o bezbłędności wszystkich chrześcijan lub każdej decyzji instytucji. W tej perspektywie grzech wymaga rozpoznania i pokuty także wewnątrz wspólnoty. Cztery przymioty stanowią powiązany opis teologiczny, a nie ocenę statystyczną kościelnego społeczeństwa.^[1]

Powszechność, wyrażana również słowem „katolickość”, nie jest w dawnych wyznaniach nazwą jednego późniejszego wyznania chrześcijańskiego. Cyryl Jerozolimski wiązał ją z obejmowaniem całego świata, pełnią nauczania, dostępnością dla różnych grup ludzi i wielością darów duchowych. W jego rozumieniu nie wystarcza sam zasięg geograficzny. Wspólnota ma przekazywać całość uznanej wiary i kierować swoje przesłanie do ludzi niezależnie od ich pozycji społecznej. Przymiot ten ma więc jednocześnie wymiar doktrynalny, misyjny i wspólnotowy.^[2]

Apostolskość dotyczy związku Kościoła z apostołami, ich świadectwem oraz misją. Dokument soboru na Krecie z 2016 roku łączy jedność z sukcesją apostolską, tradycją Ojców i życiem sakramentalnym. Sukcesję rozpatruje się w takim ujęciu jako ciągłość posługi oraz przekazywanej wiary. Sam wykaz kolejnych święceń nie opisuje jeszcze całego tego zagadnienia. Eklezjologia pyta również o treść nauczania, odpowiedzialność pasterzy i wierność wspólnoty apostolskiemu dziedzictwu.^[9]

Eucharystia i Kościół lokalny

Szczególne miejsce w prawosławnym rozumieniu Kościoła zajmuje zgromadzenie eucharystyczne. Ignacy Antiocheński w Liście do Smyrneńczyków wiąże jego jedność z biskupem, prezbiterami i diakonami. Za właściwą uznaje Eucharystię sprawowaną przez biskupa lub osobę działającą z jego upoważnienia. Tekst ten jest wczesnym świadectwem przekonania, że wspólnota wiary, sakrament i posługa kościelna pozostają ze sobą ściśle związane. Nie przedstawia jeszcze wszystkich form administracyjnych znanych z późniejszych stuleci.^[3]

Istotne jest również miejsce, jakie Ignacy przyznaje trosce o wdowy, sieroty, więźniów i potrzebujących. W jego polemice brak takiej troski ujawnia niespójność religijnego postępowania. List pozwala zatem rozumieć jedność kościelną szerzej niż jako samą zgodność ceremonialną. Uczestnictwo w Eucharystii i deklarowana wiara powinny znajdować odpowiednik w relacjach między ludźmi. Ten wymiar źródła bywa pomijany, gdy cytuje się wyłącznie jego wypowiedzi o urzędzie biskupim.^[3]

Podobne powiązanie liturgii i wspólnoty występuje w Didache, wczesnochrześcijańskim zbiorze pouczeń. Modlitwa nad łamanym chlebem odwołuje się do obrazu rozproszonego po wzgórzach chleba, który został zebrany w jedno i prosi o zebranie Kościoła. Inne fragmenty mówią o dziękczynieniu, pojednaniu przed wspólnym zgromadzeniem, opiece nad przybyszami oraz rozeznawaniu autentyczności nauczycieli. Dokument ukazuje wspólnotę, w której obrzęd, etyka i rozpoznawanie wiarygodnego nauczania tworzą jeden porządek życia.^[5]

Współczesnym wyrazem lokalnej organizacji jest diecezja, nazywana także eparchią, skupiona wokół biskupa. Parafia stanowi wspólnotę działającą w ramach diecezji; jej prezbiter sprawuje posługę w więzi z biskupem. Statut Kościoła Prawosławnego w Ameryce opisuje te relacje w osobnych artykułach dotyczących diecezji i parafii. Jest to przykład konkretnego rozwiązania organizacyjnego. Szczegółowe uprawnienia rad, zgromadzeń i duchownych zależą od statutu danego Kościoła i nie powinny być automatycznie przenoszone na wszystkie pozostałe.^{[11, 12]}

Wspólnota Kościołów i soborowość

Kościół lokalny pozostaje związany z innymi Kościołami przez wspólną wiarę, sakramenty i posługę biskupią. Cyprian z Kartaginy przedstawiał jedność episkopatu za pomocą obrazów wielu promieni jednego światła oraz gałęzi wyrastających z jednego korzenia. Różnorodność miejsc nie oznacza w tym ujęciu odrębnych źródeł wiary. Jego traktat powstał jednak w konkretnym sporze o jedność i dyscyplinę wspólnoty. Obrazy użyte przez autora objaśniają jego stanowisko teologiczne, a nie wyznaczają bezpośrednio dzisiejszych granic jurysdykcji.^[4]

Soborowość oznacza wspólne rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw kościelnych. W starożytnym zbiorze Kanonów Apostolskich kanon 34 opisuje wzajemną zależność pierwszego spośród biskupów i pozostałych hierarchów: sprawy wspólne wymagają uzgodnienia. Zarazem pozostawia biskupom odpowiedzialność za powierzony obszar. Tekst jest świadectwem dawnego modelu porządku kościelnego; nazwa zbioru nie oznacza, że zachowany dokument został osobiście napisany przez dwunastu apostołów. W eklezjologii prawosławnej przywołuje się go jako ważny wzorzec relacji między pierwszeństwem a kolegialnością.^[6]

Kanony soboru nicejskiego z 325 roku przewidują współdziałanie biskupów przy ustanawianiu nowego hierarchy, udział metropolity oraz okresowe zgromadzenia służące rozpatrywaniu sporów. Pokazują, że jedność miała również wymiar proceduralny. Sprawy jednej wspólnoty mogły wymagać oceny innych biskupów, a decyzja lokalna nie była zawsze ostatnim słowem. Historyczny rozwój instytucji synodalnych należy odróżnić od późniejszych nazw i kompetencji urzędów, choć oba zagadnienia pozostają ze sobą związane.^[7]

Pierwszeństwo i autokefalia

Pierwszeństwo, czyli prymat, i soborowość są przedmiotem dyskusji dotyczących różnych poziomów organizacji kościelnej. Dokument komisji dialogu prawosławno-katolickiego przyjęty w Rawennie w 2007 roku rozróżnia poziom lokalny, regionalny i powszechny. Zestawia na każdym z nich odpowiedzialność osoby przewodniczącej i wspólnoty. Jest wynikiem prac komisji, nie samodzielnym aktem ustanawiającym obowiązującą wszystkie Kościoły strukturę władzy. Jego znaczenie polega między innymi na uporządkowaniu języka dalszej rozmowy o jedności.^[8]

Autokefalia oznacza samodzielność określonego Kościoła w zakresie własnego zwierzchnictwa i organizacji. Nie tworzy osobnej doktryny ani odmiennego rodzaju Eucharystii. Encyklika soboru na Krecie przedstawia Kościoły autokefaliczne jako pozostające w jedności kościelnej i wspólnej odpowiedzialności. Rozróżnienie samodzielności administracyjnej i jedności wiary wyjaśnia, dlaczego liczba Kościołów lokalnych nie jest w prawosławnym rozumieniu liczbą niezależnych religii. Historyczne spory o granice oraz uznawanie statusu poszczególnych struktur należą do zagadnień wymagających osobnego omówienia.^[10]

Szczególny problem stanowi diaspora, w której na jednym obszarze działają wspólnoty różnych tradycji i jurysdykcji. Dokument soboru na Krecie dotyczący diaspory opisuje zgromadzenia biskupów jako formę współpracy przy istniejącej wielości struktur. Rozwiązanie to pokazuje napięcie między terytorialnym modelem organizacji a skutkami migracji. Sama obecność parafii używających różnych języków nie oznacza rozbieżności dogmatycznej; może wynikać z historii osadnictwa, potrzeb duszpasterskich i powiązań instytucjonalnych.^[13]

Granice wspólnoty i relacje z innymi chrześcijanami

Prawosławna eklezjologia zawiera przekonanie o ciągłości własnego Kościoła z Kościołem apostolskim. Jest to element samorozumienia tej tradycji religijnej. Dokument z Krety o relacjach z pozostałym światem chrześcijańskim łączy to przekonanie z potrzebą dialogu i dążeniem do przywrócenia jedności. Rozmowy dotyczą zarówno wiary, jak i sakramentów oraz kościelnego ustroju. Używanie wobec innych wspólnot określonej nazwy historycznej nie rozstrzyga samo przez się wszystkich pytań o charakter ich relacji z prawosławiem.^[9]

W źródłach starożytnych język dotyczący rozłamów jest często zdecydowany i polemiczny. Cyprian przyrównuje zerwanie jedności do oddzielenia gałęzi od drzewa, a Ignacy ostrzega przed tworzeniem zgromadzeń sprzeciwiających się biskupowi. Teksty te świadczą o znaczeniu, jakie autorzy przypisywali wspólnocie wiary i Eucharystii. W opracowaniu historycznym trzeba jednocześnie rozpoznać okoliczności sporu, jego uczestników i zakres użytych określeń. Wypowiedź polemiczna z jednego stulecia nie stanowi gotowego opisu każdej późniejszej wspólnoty chrześcijańskiej.^{[3, 4]}

Życie wiernych i misja

Eklezjologia obejmuje również odpowiedzialność osób świeckich, życie rodzinne, wychowanie religijne i pomoc potrzebującym. Parafia jest w statutowym opisie wspólnotą duchownych i wiernych, a jej zadania obejmują nauczanie, modlitwę oraz działalność dobroczynną. Tak rozumiana wspólnota wymaga współdziałania różnych posług i umiejętności. Funkcje administracyjne, śpiew, katecheza czy organizowanie wsparcia materialnego mają inne zakresy niż święcenia, ale należą do rzeczywistego życia Kościoła, które eklezjologia próbuje opisać.^[12]

W Didache odpowiedzialność ta ma bardzo konkretny wymiar: wspólnota rozpoznaje przybysza, udziela pomocy, ocenia zachowanie nauczyciela, wybiera odpowiednich posługujących i troszczy się o zgodę przed modlitwą. Zestawienie takich wskazań z późniejszymi ujęciami doktrynalnymi pozwala zobaczyć trwałe pytanie eklezjologii: w jaki sposób deklarowana jedność wiary wyraża się w działaniu ludzi. Odpowiedź prawosławna łączy wymiar sakramentalny, przekaz nauczania, porządek posług i codzienne relacje wspólnotowe.^[5]

Zobacz także

• autokefaliahasło
• chrzesthasło
• eparchiaw kompendium
• Eucharystiahasło
• sobórhasło
• Święta Tradycjaw przygotowaniu

Źródła

1. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Church oca.org ↗
2. Cyryl Jerozolimski, Katecheza XVIII, zwłaszcza części 23–27 newadvent.org ↗
3. Ignacy Antiocheński, List do Smyrneńczyków newadvent.org ↗
4. Cyprian z Kartaginy, O jedności Kościoła newadvent.org ↗
5. Didache, Nauka Dwunastu Apostołów, zwłaszcza rozdziały 9–15 newadvent.org ↗
6. Kanony Apostolskie, zbiór starożytny, Kanony 34–35 newadvent.org ↗
7. Sobór nicejski, 325, Kanony, zwłaszcza 4–6 newadvent.org ↗
8. Komisja dialogu prawosławno-katolickiego, Dokument z Rawenny, 2007 christianunity.va ↗
9. Święty i Wielki Sobór na Krecie, 2016, Relations of the Orthodox Church with the Rest of the Christian World holycouncil.org ↗
10. Święty i Wielki Sobór na Krecie, 2016, Encyclical holycouncil.org ↗
11. Orthodox Church in America, Statute, Article VII: The Diocese oca.org ↗
12. Orthodox Church in America, Statute, Article XII: The Parish oca.org ↗
13. Święty i Wielki Sobór na Krecie, 2016, The Orthodox Diaspora holycouncil.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.