Bierzmowanie

Nazwa i zakres pojęcia

W polskiej terminologii spotyka się również nazwę chryzmacja, odpowiadającą określeniom wywodzącym się z greckiego słownictwa namaszczenia. Użycie wspólnej polskiej nazwy „bierzmowanie” dla praktyk różnych Kościołów nie oznacza identycznego wieku przyjmujących sakrament, identycznego przebiegu obrzędu ani tej samej organizacji przygotowania. W odniesieniu do prawosławia podstawowym punktem odniesienia jest namaszczenie nowo ochrzczonego, a nie późniejsza uroczystość związana z osiągnięciem dojrzałości.^{[1, 2]}

Określenie „pieczęć” należy do języka biblijnego i liturgicznego. Oznacza przynależność i potwierdzenie otrzymanego daru. Z kolei „dar Ducha” w kościelnym rozumieniu nie sprowadza się do szczególnej zdolności, stanowiska we wspólnocie czy niezwykłego przeżycia. Odnosi się do obecności i działania Ducha Świętego w całym życiu osoby. Takie znaczenie łączy obrzęd z prawosławną nauką o Trójcy i o uświęceniu człowieka.^[6]

Związek z chrztem i Eucharystią

W prawosławnym rozumieniu chrztu człowiek zostaje włączony w śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa. Bierzmowanie jest przedstawiane jako udział w darze Pięćdziesiątnicy, czyli zesłania Ducha Świętego. Są to dwie różne czynności sakramentalne, zachowujące własne modlitwy i znaki, ale tworzące jeden ciąg inicjacji. W obrzędzie chrzcielnym przejście od zanurzenia w wodzie do namaszczenia myronem jest zatem teologicznie znaczące: nowe życie ma być następnie przeżywane mocą Ducha.^{[1, 8]}

Dopełnieniem tego porządku jest dopuszczenie nowo ochrzczonego i bierzmowanego do Eucharystii. Dotyczy ono także małych dzieci, ponieważ przynależność do wspólnoty sakramentalnej nie zależy tu od zdolności samodzielnego objaśnienia wszystkich prawd wiary. Katecheza i wychowanie religijne rozwijają się później w rodzinie oraz parafii. W tym modelu inicjacja sakramentalna poprzedza stopniowe, świadome poznawanie wiary i rozwijanie uczestnictwa w życiu wspólnoty.^[2]

Biblijne odniesienia i rozwój obrzędu

Dwa często przywoływane fragmenty Dziejów Apostolskich opisują związek chrztu, modlitwy i nałożenia rąk. W Dz 8,14–17 Piotr i Jan przybywają do Samarii, gdzie wcześniej przyjęto chrzest, i modlą się o udzielenie Ducha Świętego. W Dz 19,1–6 Paweł spotyka w Efezie ludzi znających chrzest Janowy; po chrzcie w imię Jezusa nakłada na nich ręce. Prawosławne objaśnienia odczytują te relacje jako świadectwa apostolskiego przekazywania daru Ducha. Teksty opisują różne sytuacje misyjne, dlatego nie są szczegółowym scenariuszem dzisiejszego obrzędu.^{[1, 12]}

Istotnymi świadectwami starożytnej inicjacji są katechezy IV wieku, zwłaszcza tradycja związana z Cyrylem Jerozolimskim i Janem Chryzostomem. Pokazują one, że chrzest, namaszczenie i udział w Eucharystii objaśniano jako powiązane elementy wejścia w życie chrześcijańskie. Zachowanie tego związku jest cechą prawosławnego obrzędu, choć konkretne teksty, układ czynności i praktyka duszpasterska nie pozostawały przez wszystkie stulecia całkowicie niezmienne.^[10]

Świadectwo katechez mistagogicznych

Trzecia katecheza mistagogiczna przekazana pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego objaśnia namaszczenie osobom, które już uczestniczyły w inicjacji. Autor wiąże je z chrztem Chrystusa w Jordanie i jego namaszczeniem Duchem. Wyjaśnia kolejno znaczenie dotknięcia czoła, uszu, nozdrzy i piersi, odnosząc widzialny gest do przemiany człowieka. Posługuje się również analogią eucharystyczną: o religijnej funkcji oleju decyduje modlitewne przyzywanie Ducha, a nie sama właściwość substancji.^[11]

Takie nauczanie określa się jako mistagogię, czyli wprowadzenie w znaczenie sprawowanych misteriów. Pojęcie „misterium” odpowiada tu sakramentowi. Katecheza łączy obrzęd z czytaniem Pisma: namaszczenia Aarona i Salomona stają się dla autora starotestamentowymi zapowiedziami inicjacji chrześcijańskiej. Dokument jest zarazem świadectwem konkretnego środowiska liturgicznego. Zachowuje opis miejsc namaszczenia i sposób ich teologicznego objaśniania.^[11]

Święte myron

Myron jest wonnym olejem przygotowywanym do użytku sakramentalnego według określonej tradycji kościelnej. Jego podstawą jest olej, do którego dodaje się substancje aromatyczne. Kościelna symbolika łączy różnorodność zapachów z wielością darów Ducha Świętego. Z tego powodu myron nie jest po prostu dowolnym olejkiem zapachowym użytym podczas ceremonii. O jego funkcji decydują przeznaczenie liturgiczne, poświęcenie i przekazanie wspólnotom przez uprawnioną władzę kościelną.^[4]

Przygotowanie myronu może mieć formę wielodniowej czynności połączonej z modlitwą i czytaniem Pisma. W praktyce Patriarchatu Konstantynopola odbywa się ono w Wielkim Tygodniu, a poświęcenie następuje w Wielki Czwartek. Poszczególne Kościoły różnią się recepturą, częstotliwością przygotowania i sposobem zaopatrzenia diecezji. Myron przyrządza się w miarę potrzeb, a nie przed każdym pojedynczym chrztem.^{[4, 5]}

Modlitwa poświęcenia i jej znaczenie

Modlitwa konsekracji myronu opublikowana przez Kościół Prawosławny w Ameryce (OCA) zawiera prośbę o zesłanie Ducha Świętego na przygotowany olej. Takie przyzywanie określa się mianem epiklezy. W tekście pojawiają się odniesienia do Mojżesza, Samuela, apostołów i ich następców. Obraz namaszczenia, znany z ustanawiania królów i kapłanów, zostaje odniesiony do ochrzczonych. Modlitwa prosi o uświęcenie całego człowieka i jego przynależność do wspólnoty Chrystusa.^[13]

Z tym językiem łączy się biblijne pojęcie królewskiego kapłaństwa wiernych, obecne w 1 P 2,9. W prawosławnej interpretacji wskazuje ono na udział ochrzczonych w modlitwie, świadectwie i ofiarowaniu własnego życia Bogu. Nie jest równoznaczne z przyjęciem święceń diakońskich lub prezbiterskich. Bierzmowanie dotyczy wspólnej godności członków Kościoła, natomiast święcenia ustanawiają określoną posługę we wspólnocie. Rozróżnienie to wyjaśnia użycie kapłańskich obrazów w obrzędzie dotyczącym także dzieci i osób świeckich.^[13]

Kapłan i więź z biskupem

Bierzmowania w zwykłym porządku prawosławnym udziela kapłan. Związek sakramentu z biskupem wyraża się między innymi przez użycie myronu poświęconego i rozprowadzanego w ramach kościelnej hierarchii. W ten sposób lokalna celebracja jest powiązana z szerszą wspólnotą. Kapłan udziela więc sakramentu w więzi z biskupem, także pod jego nieobecność.^{[2, 5]}

Praktyka przygotowywania i otrzymywania myronu ma także wymiar historyczny. Niektóre Kościoły przygotowują je samodzielnie, inne otrzymują od innego ośrodka. Sama informacja o pochodzeniu oleju wymaga więc interpretacji w kontekście relacji między konkretnymi wspólnotami. Nie jest wystarczającym, uniwersalnym kryterium rozstrzygania o ich autokefalii. Opis historii Orthodox Church in America pokazuje, że prawo poświęcania myronu może być wyraźnie wymienione w dokumentach dotyczących statusu danego Kościoła.^[5]

W liście OCA z 2012 roku poświęcenie myronu objaśniono również jako znak jedności kościelnej. Olej używany w rozproszonych parafiach pochodzi z celebracji związanej z posługą biskupią i jest następnie przekazywany duchownym. Związek z biskupem ma w tym ujęciu wymiar sakramentalny i instytucjonalny: parafialne namaszczenie włącza osobę do wspólnoty szerszej niż zgromadzenie obecne przy chrzcielnicy. Dokument odwołuje się do wyrażonej w Liście do Efezjan jedności wiary, chrztu i Ducha.^[14]

Przebieg namaszczenia

W opublikowanym bizantyjskim obrzędzie chrztu po modlitwie bierzmowania kapłan wykonuje myronem znaki krzyża na określonych częściach ciała. Wymienione są czoło, oczy, nozdrza, usta, uszy, pierś, ręce i stopy. Powtarzanej formule towarzyszy odpowiedź „Amen”. Zestaw namaszczanych miejsc ukazuje całościowe ujęcie człowieka: zmysły, mowę, myślenie i działanie. W kościelnej interpretacji ciało uczestniczy w życiu religijnym, dlatego gest nie ogranicza się do deklaracji wypowiedzianej przez celebransa.^[3]

Dalsza część obrzędu chrzcielnego obejmuje między innymi procesyjne obchodzenie chrzcielnicy, czytania i czynności końcowe. Obmycie miejsc namaszczenia oraz postrzyżyny należą do szerszego zespołu rytów inicjacyjnych. Ich obecność nie oznacza, że każda z tych czynności jest osobnym sakramentem. Obrzęd łączy różne rodzaje znaków: wodę, olej, szatę, ruch, tekst i włosy składane jako symboliczny dar. Każdy z nich zajmuje określone miejsce w całości.^{[3, 7]}

Inne namaszczenia w praktyce prawosławnej

Przed zanurzeniem w wodzie podczas chrztu używa się również pobłogosławionego oleju. Ten etap jest odrębny od późniejszego bierzmowania myronem. Oba namaszczenia mają różne modlitwy i funkcje. Rozróżnia je miejsce w kolejności obrzędów oraz rodzaj używanego oleju.^{[3, 7]}

Osobnym sakramentem jest namaszczenie chorych, związane z modlitwą o uzdrowienie i umocnienie. Także użycie myronu przy konsekracji ołtarza lub świątyni nie jest bierzmowaniem budynku w takim znaczeniu, w jakim sakramentu udziela się człowiekowi. Wspólny materiał może należeć do kilku obrzędów bez zatarcia ich odrębności. Nazwa czynności powinna wynikać z jej miejsca w liturgii i z przyjętej terminologii kościelnej.^{[4, 6]}

Przyjmowanie chrześcijan z innych wspólnot

Bierzmowanie bywa częścią obrzędu przyjęcia do prawosławia osoby wcześniej ochrzczonej w innej wspólnocie chrześcijańskiej. Taki przypadek różni się od zwykłej celebracji następującej po chrzcie niemowlęcia. Poprzedzają go przygotowanie, rozeznanie wcześniejszego chrztu i wyznanie wiary. Przykładowo OCA opisuje przyjmowanie części osób ochrzczonych w formule trynitarnej przez bierzmowanie, pokutę i Eucharystię. Jest to przedstawiona przez tę wspólnotę praktyka, której nie należy automatycznie rozciągać na każdą jurysdykcję.^[9]

To rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego osoba dorosła może uczestniczyć w prawosławnym bierzmowaniu bez bezpośrednio poprzedzającego zanurzenia w chrzcielnicy. Nie jest to dowód, że sakrament z zasady odkłada się do dorosłości. Wynika z konkretnej sytuacji przyjmowania do Kościoła. O sposobie postępowania rozstrzygają właściwe zasady kościelne oraz odpowiedzialna władza, a nie samo potoczne podobieństwo nazw obrzędów w różnych wyznaniach.^[9]

Dar sakramentalny i dalsze życie

W teologii prawosławnej bierzmowanie pozostaje związane z codziennym rozwojem życia chrześcijańskiego. Dar otrzymany w obrzędzie ma być realizowany przez modlitwę, udział w Eucharystii i postępowanie wobec innych. Kościelne objaśnienia łączą otrzymany dar z osobistą odpowiedzialnością i trwającą przez całe życie formacją religijną.^[8]

Pojęcie darów Ducha obejmuje w tym kontekście zarówno zdolności służące wspólnocie, jak i przemianę postaw. Kościelne objaśnienia przywołują „owoc Ducha” z Ga 5,22–23, między innymi miłość, cierpliwość i opanowanie. Kryterium rozwoju życia sakramentalnego zostaje przez to związane ze sposobem postępowania, a nie wyłącznie z intensywnością przeżyć podczas obrzędu.^[7]

Zobacz także

• Chrzesthasło
• Eucharystiahasło
• myronw kompendium
• Pięćdziesiątnicatemat na portalu
• sakramenttemat na portalu
• namaszczenie chorychhasło

Źródła

1. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Chrismation oca.org ↗
2. Greek Orthodox Archdiocese of America, Understanding the Sacraments of the Orthodox Church goarch.org ↗
3. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Service of Holy Baptism goarch.org ↗
4. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Sanctification of the Holy Chrism goarch.org ↗
5. Orthodox Church in America, A brief history of Chrism consecration in the Orthodox Church in America oca.org ↗
6. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Holy Trinity in the Sacraments oca.org ↗
7. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Sacramental Life of the Orthodox Church goarch.org ↗
8. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Sacraments w tomie o duchowości oca.org ↗
9. Orthodox Church in America, Questions on the Sacraments oca.org ↗
10. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Liturgical Development w IV wieku oca.org ↗
11. Cyryl Jerozolimski, Trzecia katecheza mistagogiczna o namaszczeniu — Catechetical Lecture 21, §§ 1–6; przekład E H Gifforda, 1894 newadvent.org ↗
12. Orthodox Church in America, Holy Chrismation — świadectwa biblijne i interpretacja sakramentu orthinc.oca.org ↗
13. Orthodox Church in America, Holy Week at St Tikhon’s Monastery — Confecting Chrism, 2017; tekst modlitwy konsekracyjnej oca.org ↗
14. Metropolita Jonasz — Orthodox Church in America, List o poświęceniu myronu, 9 kwietnia 2012 oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.