Ewangelia

Dobra nowina i jej treść

Początek Ewangelii Marka bezpośrednio wiąże dobrą nowinę z Jezusem Chrystusem. Dalsza narracja przedstawia działalność Jana Chrzciciela, chrzest Jezusa, początek nauczania o królestwie Bożym oraz wezwanie do nawrócenia i wiary. Ewangelia jest tu wiadomością, na którą człowiek ma odpowiedzieć. Obejmuje działanie Boga i wynikającą z niego zmianę perspektywy życia. Jej przedmiot nie ogranicza się do ogólnych zasad moralnych, choć nauczanie o postępowaniu należy do istotnych części przekazu.^[1]

Paweł w piętnastym rozdziale Pierwszego Listu do Koryntian przypomina Ewangelię, którą głosił wspólnocie. Jej podstawową treść przedstawia przez śmierć Chrystusa za grzechy, pogrzeb, zmartwychwstanie i ukazanie się świadkom. Słowo „Ewangelia” odnosi się w tym fragmencie do głoszonej treści, a nie do tytułu jednej z czterech narracji. Rozróżnienie pomaga zrozumieć, że ustny przekaz i wyznanie wiary poprzedzają oraz otaczają literacką postać ksiąg.^{[4, 5]}

Od głoszenia do zapisu

Ireneusz z Lyonu przedstawia apostołów jako tych, którzy najpierw głosili, a następnie przekazali nauczanie w piśmie. W jego wykładzie obie postacie przekazu służą tej samej wierze. Tekst pisany nie jest więc ukazany jako konkurencja dla żywego świadectwa, lecz jako jego utrwalenie. Ta perspektywa pozostaje ważna w prawosławnym rozumieniu relacji Pisma i Tradycji: księgi powstają i są przyjmowane we wspólnocie, której wiara odnosi się do Chrystusa.^[5]

Prolog Łukasza wskazuje na wcześniejsze próby opisu wydarzeń, relacje świadków oraz pracę autora nad uporządkowanym przedstawieniem. Tekst zwraca się do Teofila i ma umocnić jego rozeznanie w otrzymanej nauce. Świadectwo to pozwala mówić o świadomym opracowaniu materiału. Religijne przekonanie o natchnieniu nie wymaga pomijania roli języka, selekcji opowiadań ani kompozycji. W samej Ewangelii jej powstanie zostaje przedstawione jako działanie autora korzystającego z przekazanego świadectwa.^[2]

Cztery księgi i jeden przedmiot głoszenia

Prawosławny kanon obejmuje cztery Ewangelie. Ireneusz w jedenastym rozdziale trzeciej księgi Przeciw herezjom broni ich liczby, posługując się między innymi symbolicznym porównaniem do czterech stron świata i wiatrów. Argument ten jest świadectwem sposobu, w jaki starożytny autor uzasadniał przyjęty zbiór. Jego podstawowym przekonaniem pozostaje jedność Ewangelii przekazywanej w czterech postaciach i odniesionej do tego samego Chrystusa.^[6]

Zachowanie czterech ksiąg oznacza także zachowanie ich odmienności. Kościół czyta teksty posiadające własne początki, układ scen i sposoby objaśniania tożsamości Jezusa. Jedność nie polega na zastąpieniu ich jednym ujednoliconym życiorysem. Czytelnik może porównywać relacje, ale powinien najpierw uwzględnić sens każdej z nich w jej własnej kompozycji. Jest to szczególnie widoczne w zestawieniu prologu Łukasza, początku Marka i zakończenia dwudziestego rozdziału Jana.^{[1, 2, 3, 6]}

Ewangelista i tradycja autorstwa

Tradycyjne przypisanie ksiąg wiąże Mateusza i Jana z gronem apostołów, Marka z przekazem Piotra, a Łukasza z kręgiem Pawła. Takie zestawienie zawiera Ireneusz. Jest ono istotnym świadectwem dawnej pamięci kościelnej o pochodzeniu tekstów. Jako źródło historyczne mówi jednak bezpośrednio o przekonaniach autora i znanej mu tradycji. Nie zastępuje wszystkich szczegółowych ustaleń dotyczących etapów redakcji, wykorzystanych źródeł i chronologii poszczególnych ksiąg.^[5]

Określenie „według” w tytule Ewangelii podkreśla związek wspólnego przedmiotu głoszenia z określoną postacią świadectwa. W lekturze prawosławnej ewangelista jest autorem, którego tekst uczestniczy w apostolskim przekazie Kościoła. Uznanie religijnego autorytetu księgi nie usuwa potrzeby rozpoznania jej sposobu wypowiadania się. Inaczej odczytuje się rodowód, opowiadanie o uzdrowieniu, przypowieść i mowę skierowaną do uczniów, ponieważ każda z tych form organizuje znaczenie w odmienny sposób.^{[2, 3, 5]}

Cel narracji ewangelicznej

Zakończenie dwudziestego rozdziału Jana stwierdza, że opisano wybrane znaki, aby odbiorcy uwierzyli w Jezusa jako Chrystusa i Syna Bożego oraz otrzymali życie w Jego imieniu. Autor otwarcie wskazuje więc cel religijny i zasadę wyboru materiału. Tekst nie rości sobie pretensji do wymienienia wszystkich wydarzeń. Jego kompozycja podporządkowuje przedstawiane sceny określonemu świadectwu o Jezusie i znaczeniu wiary.^[3]

Podobnie Markowe wezwanie do nawrócenia oraz Pawłowe przypomnienie głoszonej Ewangelii zakładają odpowiedź odbiorcy. Z punktu widzenia religioznawczego można opisać ten cel bez przyjmowania go jako własnego wyznania. Dla prawosławnej wspólnoty Ewangelia ma jednak charakter normatywny: kształtuje rozumienie Boga, człowieka i zbawienia. Rozróżnienie między opisem funkcji tekstu a osobistym przyjęciem jego przesłania pozwala jasno przedstawić miejsce tych ksiąg w religii.^{[1, 3, 4]}

Kanon i teksty poza kanonem

Cyryl Jerozolimski w czwartej katechezie wymienia cztery Ewangelie jako część przyjętego zbioru Nowego Testamentu. Zestawia ich autorytet z ostrzeżeniem przed innymi pismami posługującymi się ewangelicznym tytułem. Jego wypowiedź pokazuje, że sama nazwa nie przesądzała o uznaniu tekstu. Kryterium kościelne obejmowało związek z otrzymaną wiarą i miejscem księgi w życiu wspólnoty. Kanon określał zbiór czytany jako Pismo, a nie katalog wszystkich istniejących utworów religijnych.^[8]

Ireneusz również polemizuje z grupami korzystającymi z innych tekstów albo wybiórczo przyjmującymi przekaz. Język tej polemiki odzwierciedla spór o prawowierność, dlatego wymaga odróżnienia opisu stanowisk od ocen wypowiadanych przez uczestnika konfliktu. Dla prawosławia cztery Ewangelie zachowują szczególny status normatywny. Badanie utworów pozakanonicznych może natomiast dostarczać wiedzy o dawnym zróżnicowaniu religijnym bez nadawania im takiego samego miejsca w kulcie i doktrynie.^{[6, 8]}

Związek ze Starym Testamentem

Początek Marka odwołuje się do prorockiej zapowiedzi drogi przygotowywanej dla przychodzącego Pana. Ireneusz i Cyryl wyjaśniają, że Bóg głoszony w Ewangelii jest tym samym Bogiem, o którym mówią Prawo i prorocy. Takie stanowisko przeciwstawia się koncepcjom rozdzielającym Stwórcę i Ojca Chrystusa. W prawosławnym rozumieniu obydwa Testamenty należą do jednej historii zbawienia, chociaż obejmują różne etapy i odmienne formy literackie.^{[1, 5, 8]}

Chrześcijańska lektura odnosi wcześniejsze teksty do osoby Chrystusa. Jest to określony sposób interpretacji teologicznej, widoczny już w samych Ewangeliach. Nie oznacza, że każda księga Starego Testamentu była pierwotnie napisana w takiej samej formie jak późniejsza katecheza chrześcijańska. Związek między zapowiedzią i spełnieniem zostaje rozpoznany z perspektywy wiary Kościoła. Dlatego objaśnienie tego związku wymaga uwzględnienia zarówno wcześniejszego tekstu, jak i jego późniejszego odczytania.^{[1, 8]}

Czytanie we wspólnocie

Justyn Męczennik w Pierwszej Apologii opisuje niedzielne zgromadzenie, podczas którego czyta się wspomnienia apostołów lub pisma prorockie. Po lekturze przewodniczący kieruje pouczenie zachęcające do naśladowania przedstawionego dobra. Następują wspólna modlitwa i celebracja Eucharystii. W innym fragmencie Justyn określa wspomnienia apostołów mianem Ewangelii. Jest to ważne świadectwo wczesnego związku lektury tekstu, objaśnienia i wspólnej modlitwy.^[7]

W prawosławnej Boskiej Liturgii czytanie Ewangelii następuje po czytaniu apostolskim. Fragmenty są dobierane według porządku roku liturgicznego, z uwzględnieniem szczególnych obchodów. Kazanie objaśnia usłyszany tekst i jego znaczenie dla zgromadzenia. Taki układ sprawia, że odbiór Ewangelii obejmuje zarówno treść księgi, jak i kontekst jej aktualnego proklamowania. Ten sam fragment może zostać powiązany z różnymi pytaniami, lecz pozostaje punktem odniesienia dla objaśnienia.^[9]

Księga Ewangelii w liturgii

Księga Ewangelii jest niesiona podczas małego wejścia. Procesja oraz towarzyszące jej wezwania nadają tekstowi wyraźne miejsce w przestrzeni nabożeństwa. Gesty czci odnoszą się do Chrystusa i głoszonego słowa. Używanie ozdobnej księgi nie oznacza przypisywania materiałowi samodzielnej boskiej mocy. W obrębie liturgii przedmiot jest znakiem i nośnikiem przekazu, którego religijny autorytet wynika z treści oraz z jego miejsca w wierze wspólnoty.^[10]

Opis Justyna łączy niedzielne słuchanie z pomocą osobom potrzebującym. Przewodniczący zgromadzenia rozdziela zebrane środki między innymi sierotom, wdowom, chorym i przybyszom. Świadectwo to pokazuje praktyczny kontekst lektury: przyjmowanie apostolskiego przekazu powinno znajdować wyraz w działaniu wspólnoty. Ewangelia funkcjonuje zatem w prawosławiu jako tekst, głoszona wiadomość i odniesienie dla życia, a te znaczenia wzajemnie się objaśniają.^[7]

Zobacz także

• Święta Tradycjaw przygotowaniu
• Boska Liturgiahasło
• Chrystologiahasło
• Paschahasło
• Ojcowie Kościołahasło
• Symbol wiaryhasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Marka 1 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 1,1–4 newadvent.org ↗
3. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 20,30–31 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 15 newadvent.org ↗
5. Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, księga III, rozdział 1 newadvent.org ↗
6. Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, księga III, rozdział 11 newadvent.org ↗
7. Justyn Męczennik, Pierwsza Apologia, rozdziały 65–67 newadvent.org ↗
8. Cyryl Jerozolimski, Katecheza IV, punkty 33–36 newadvent.org ↗
9. Thomas Hopko / Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Gospel oca.org ↗
10. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Sacramental Life of the Orthodox Church goarch.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.