Filokalia

Powstanie antologii i charakter zbioru

Data pierwszego wydania określa moment opracowania i publikacji antologii, a nie początek przedstawionej w niej tradycji. Jej autorzy należą do wielu stuleci chrześcijaństwa, od późnej starożytności po epokę bizantyńską. Redaktorzy przywracali do obiegu teksty rozproszone i trudno dostępne, układając je zasadniczo według następstwa autorów. Z tego powodu kolejność lektury nie tworzy prostego programu ćwiczeń, prowadzącego od najłatwiejszego stopnia do najbardziej zaawansowanego.^[1]

Antologia zachowuje różnorodność form wypowiedzi. Obok rozważań teologicznych występują krótkie rozdziały, pouczenia, listy i wskazówki dla osób prowadzących życie ascetyczne. Niektóre utwory są fragmentami większych dzieł. Przykładem jest zamieszczony w zbiorze wybór z pism Izajasza Anachorety dotyczący straży umysłu. Zestawienie takich tekstów tworzy wspólną przestrzeń tematów, lecz nie usuwa odmienności ich pierwotnych adresatów i okoliczności powstania.^[2]

W samych dziełach można odnaleźć objaśnienia ich budowy. Ewagriusz nadał traktatowi O modlitwie postać 153 krótkich rozdziałów, wiążąc tę liczbę z ewangelicznym opowiadaniem o połowie ryb. Maksym Wyznawca ułożył natomiast rozważania o miłości w cztery centurie, czyli zespoły po sto rozdziałów. W przedmowie powiązał czteroczęściowy układ z czterema Ewangeliami. Liczby porządkują materiał i uczestniczą w jego interpretacji biblijnej; nie określają liczby czynności koniecznych do osiągnięcia określonego doświadczenia.^{[3, 4]}

Czujność, umysł i rozeznawanie

Jednym z podstawowych zagadnień Filokalii jest uwaga skierowana na własne życie wewnętrzne. Autorów interesuje to, jak człowiek przyjmuje pojawiające się myśli, co utrwala w pamięci i na jakie działania się zgadza. U Ewagriusza pamięć doznanej krzywdy może powracać właśnie podczas modlitwy i przejmować nad nią kontrolę. Opis ten wiąże skupienie z wcześniejszym postępowaniem: zachowana uraza nie jest dla niego sprawą oddzieloną od relacji z Bogiem.^[3]

Grecki termin nous, oddawany w przekładach jako umysł lub intelekt, odnosi się w tych tekstach do zdolności poznawania i kierowania uwagi ku Bogu. Nie oznacza wyłącznie sprawności rozumowania czy gromadzenia wiadomości. Ewagriusz przedstawia modlitwę jako zwrócenie nous ku Bogu i pyta, jakie usposobienie umożliwia trwałość tego zwrócenia. Odpowiedź obejmuje zarówno wewnętrzne skupienie, jak i kształtowanie cnót. Taki związek poznania z postępowaniem należy do charakterystycznych cech jego języka ascetycznego.^[3]

Maksym Wyznawca rozróżnia rzecz, jej wyobrażenie oraz namiętność, która może połączyć się z wyobrażeniem. W drugiej centurii o miłości wyjaśnia, że przedmioty, zmysły i zdolność tworzenia pojęć nie są same w sobie złe. Moralny problem pojawia się w sposobie ich używania. Dzięki temu jego analiza nie sprowadza świata materialnego do przeszkody, którą należałoby uznać za złą z natury. Przedmiotem pracy ascetycznej staje się relacja człowieka do rzeczy, innych osób i własnych pragnień.^[4]

Rozróżnienie to ma znaczenie także dla pojęcia namiętności. W omawianych pismach nie obejmuje ono po prostu każdego silnego uczucia. Oznacza utrwalone, nieuporządkowane poruszenie, które podporządkowuje sobie działanie człowieka. Maksym analizuje między innymi niewłaściwe przywiązanie do bogactwa, sławy i przyjemności. Zwraca uwagę, że samo odsunięcie przedmiotu pożądania nie zawsze usuwa utrwaloną skłonność: może ona pozostać ukryta i ujawnić się przy ponownym spotkaniu z tym przedmiotem.^[4]

Modlitwa i odpowiedzialność za drugiego człowieka

W O modlitwie Ewagriusza rozważania o skupieniu są powiązane z pouczeniami o gniewie i przebaczeniu. Autor uznaje odwet wobec drugiego człowieka za przeszkodę w modlitwie, a łagodność za warunek jej dojrzewania. Tym samym praktyka duchowa obejmuje sposób reagowania na konflikt. Człowiek nie może, w logice tego dzieła, oceniać własnego postępu wyłącznie na podstawie czasu poświęconego modlitwie, jeśli jednocześnie podtrzymuje wrogość.^[3]

Podobnie rozumiana jest skrucha. Ewagriusz pisze o łzach towarzyszących modlitwie, ale zarazem ostrzega przed uczynieniem z nich powodu do wywyższania się. Znak, który miał oznaczać rozpoznanie własnych ograniczeń, może stać się podstawą przekonania o przewadze nad innymi. Jego rozważania pokazują więc, że określone przeżycie nie ma stałej wartości niezależnej od intencji i dalszego postępowania. Nawet praktyka uznawana za religijnie pożyteczną wymaga rozeznania.^[3]

Maksym określa miłość jako trwałe ukierunkowanie człowieka, wiążąc ją z cierpliwością, nadzieją i uwolnieniem od zniewalających przywiązań. W jego ujęciu cnoty wzajemnie się warunkują: zdolność znoszenia trudności ma związek z nadzieją, a nadzieja z wolnością wobec tego, co przemijające. Nie jest to opis jednorazowego uczucia. Rozważania dotyczą stopniowego przekształcania sposobu życia, w którym poznanie Boga i odnoszenie się do stworzenia pozostają ze sobą związane.^[4]

Dobrym przykładem praktycznego charakteru tych pism jest analiza korzystania z dóbr. Maksym wymienia zdolności duszy, narządy ciała oraz rzeczy służące codziennemu utrzymaniu. Ich posiadanie nie rozstrzyga jeszcze o moralnej wartości człowieka. Istotne jest to, jak zostają użyte. Podobnie wiedza, zdrowie czy powodzenie nie zapewniają same przez się właściwego postępowania. Taki tok rozumowania kieruje uwagę na odpowiedzialność za użytek czyniony z otrzymanych możliwości.^[4]

Wyobraźnia i granice doświadczenia

Ważną część traktatu Ewagriusza stanowią ostrzeżenia przed utożsamianiem Boga z wyobrażonym kształtem. Autor nie zaleca poszukiwania podczas modlitwy niezwykłych obrazów, barw ani widzeń. Wiąże takie oczekiwania z ryzykiem próżności i pomyłki. W jego rozumieniu intensywność przeżycia nie wystarcza do uznania go za poznanie Boga. Pisma tego rodzaju świadczą o obecności krytycyzmu wobec własnych doświadczeń wewnątrz tradycji, którą potocznie kojarzy się przede wszystkim z mistyką.^[3]

Ewagriusz przedstawia również zależność między modlitwą a późniejszym zachowaniem. Wskazuje, że osiągnięte skupienie może szybko ustąpić gniewowi albo nieuporządkowanemu pragnieniu. Ocena życia duchowego obejmuje zatem ciągłość postawy, a nie tylko wyodrębniony moment praktyki. W tym kontekście wezwanie do czujności oznacza zachowanie uwagi także po zakończeniu modlitwy, w zwykłych spotkaniach, rozmowach i reakcjach na trudności.^[3]

Obecny w tych tekstach język walki duchowej zawiera odwołania do demonów, pokus i działania łaski. Są to elementy religijnego obrazu świata ich autorów. Przykładowo Ewagriusz przypisuje rozproszenia także działaniu przeciwników duchowych, a Maksym łączy rozeznawanie z przekonaniem o właściwym celu ludzkiej natury. Odczytywanie dzieł wyłącznie jako dawnych podręczników koncentracji pomijałoby ich zasadniczy temat: relację człowieka do Boga i rozumianą teologicznie przemianę życia.^{[3, 4]}

Hezychazm i różnorodność tradycji filokalicznej

Filokalia jest szczególnie związana z hezychazmem, czyli tradycją skupienia, wyciszenia i modlitwy wewnętrznej. Kallistos Ware wskazuje jednak na obecność w zbiorze różnych warstw historycznych i teologicznych. Obok dziedzictwa Ewagriusza i Maksyma występują pisma związane z późniejszym hezychazmem bizantyńskim. Modlitwa Jezusowa odgrywa ważną rolę w recepcji antologii, lecz nie wyczerpuje tematyki wszystkich zawartych w niej dzieł.^[5]

Zróżnicowanie ujawnia się już w dwóch szeroko reprezentowanych typach wypowiedzi. Krótkie rozdziały Ewagriusza prowadzą czytelnika ku problemom modlitwy, uwagi i wyobraźni. Maksym wykorzystuje podobnie zwięzłą formę do rozbudowanych rozróżnień dotyczących miłości, poznania i używania rzeczy. W przedmowie do swoich centurii podkreśla, że łatwo brzmiące zdania mogą wymagać uważnego namysłu. Zwięzłość nie oznacza więc prostoty treści ani możliwości odczytywania każdego zdania bez jego sąsiedztwa.^{[3, 4]}

Przekłady i problemy autorstwa

W upowszechnianiu tej tradycji istotną rolę odegrał Paisjusz Wieliczkowski, który gromadził rękopisy i pracował nad przekładami oraz porównywaniem tekstów słowiańskich z greckimi. Jego działalność była związana ze środowiskami monastycznymi Athosu i ziem rumuńskich. Praca translatorska służyła tam wspólnej lekturze i formacji, a nie wyłącznie zachowaniu zabytków literatury. Uczniowie Paisjusza uczestniczyli następnie w przekazywaniu tego dziedzictwa innym ośrodkom.^[6]

Słowiańska edycja związana z pracą Paisjusza ukazała się w 1793 roku. W XIX wieku Teofan Pustelnik opracował rozszerzoną wersję rosyjską, wydawaną od 1877 roku. W tradycjach słowiańskich spotyka się tytuł Dobrotolubije. Poszczególne wersje językowe nie zawsze obejmują identyczny zestaw tekstów, dlatego liczba tomów lub zawartość konkretnego wydania wymaga sprawdzenia w jego spisie treści. Dzieje przekładów są zarazem dziejami wyboru i interpretacji materiału.^[5]

Osobnym zagadnieniem jest autorstwo utworów. Tekst otwierający pierwszy tom, tradycyjnie łączony z Antonim Wielkim, nie jest obecnie uznawany przez wydawców za jego dzieło. Z kolei O modlitwie przekazywano pod imieniem Nila, choć współczesna identyfikacja przypisuje traktat Ewagriuszowi. Takie przypadki wynikają z historii rękopisów i dawnych atrybucji. Tradycyjny nagłówek oraz ustalenie autora przez badaczy nie zawsze oznaczają tę samą informację.^[2]

Filokalia zachowuje znaczenie jako wielogłosowe świadectwo chrześcijańskiej refleksji nad modlitwą i przemianą człowieka. Jej teksty pozwalają prześledzić, jak autorzy łączyli interpretację Biblii z rozpoznawaniem gniewu, przywiązania, próżności czy rozproszenia. Powracający związek między skupieniem a postępowaniem wobec innych nadaje tej literaturze wymiar etyczny. Historyczne różnice języka, adresatów i form literackich współtworzą jej charakter, dlatego antologię odczytuje się zarówno jako zbiór źródeł, jak i część żywej tradycji religijnej.^{[3, 4, 5]}

Zobacz także

• Hezychazmhasło
• Modlitwa Jezusowahasło
• Monastycyzmhasło
• Ojcowie Kościołahasło
• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Święta Tradycjaw przygotowaniu

Źródła

1. Brock Bingaman, Bradley Nassif (red.), The Philokalia: A Classic Text of Orthodox Spirituality, Oxford University Press, 2012; wprowadzenie i studium Kallistosa Ware’a (udostępniony fragment) api.pageplace.de ↗
2. Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec, Filokalia, tom 1 — omówienie autorów i problemów atrybucji filokalia.pl ↗
3. Ewagriusz z Pontu, O modlitwie, prolog i 153 rozdziały; tekst grecki i przekład Luke’a Dysingera ldysinger.com ↗
4. Maksym Wyznawca, Czterysta rozdziałów o miłości, zwłaszcza przedmowa oraz centurie I–II; tekst w przekładzie angielskim stasinos.org ↗
5. Kallistos Ware, The Inner Unity of the Philokalia and Its Influence in East and West azbyka.org ↗
6. Orthodox Church in America, Venerable Paisios Velichkovsky — żywot i działalność translatorska oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.