Grzech

Termin i zakres znaczeń

W greckim języku Nowego Testamentu ważnym określeniem grzechu jest hamartia. W katechezie Thomasa Hopki jego sens objaśnia się przez obraz rozmijania się z właściwym celem. Tym celem jest ludzkie powołanie do życia w więzi z Bogiem. Metafora pomaga opisać grzech jako niepowodzenie w realizacji dobra, lecz nie zastępuje analizy konkretnego postępowania. Ten sam autor łączy grzech z nieposłuszeństwem i utratą komunii, wskazując również jego skutki dla otaczającego świata.^[11]

Źródła biblijne posługują się różnymi sposobami opisu: mówią o nieprawości, długu, oddaleniu, niewoli lub śmierci. Każdy z tych obrazów wydobywa inny aspekt. Dług akcentuje zobowiązanie, oddalenie zerwaną bliskość, a choroba potrzebę uzdrowienia. Nie wynika z tego istnienie kilku niezależnych definicji zła. Wielość języka pokazuje, że grzech dotyka równocześnie działania, relacji i trwałych przyzwyczajeń człowieka. Przy interpretacji należy uwzględniać gatunek oraz cel konkretnego tekstu.^{[1, 4, 8]}

Dobro natury i możliwość złego wyboru

Jan Damasceński odróżnia stworzoną naturę człowieka od sposobu korzystania z jej zdolności. Rozum i wolna wola należą do wyposażenia istoty stworzonej jako dobra. Grzech nie jest więc koniecznym składnikiem człowieczeństwa ani rzeczą, którą Stwórca musiał w nim umieścić. Pojawia się w związku z możliwością odwrócenia się od dobra. Takie ujęcie pozwala jednocześnie bronić dobroci stworzenia i mówić o realnej odpowiedzialności człowieka za własne postępowanie.^[2]

Cyryl Jerozolimski w drugiej katechezie wyjaśnia, że grzech nie jest odrębną istotą żyjącą w człowieku. Posługuje się obrazem złego pędu, który wyrasta z podtrzymywanej skłonności. Choć przyjmuje istnienie pokusy demonicznej, nie utożsamia jej z przymusem znoszącym wszelką odpowiedzialność. Celem wywodu jest skłonienie słuchacza do rozpoznania własnego udziału i do zmiany. Jest to religijne objaśnienie moralnego działania, a nie opis mechanizmu każdej choroby lub niepożądanej myśli.^[1]

Opowiadanie o upadku

Trzeci rozdział Księgi Rodzaju przedstawia przekroczenie zakazu dotyczącego drzewa poznania dobra i zła. Wąż podważa zaufanie do słowa Boga, a ludzie sięgają po zakazany owoc. Następują wstyd, ukrywanie się i przerzucanie odpowiedzialności. W opowiadaniu konsekwencje obejmują relację do Boga, stosunki między ludźmi i warunki ich życia. Teologiczna lektura widzi w tym przedstawienie upadku, czyli zniekształcenia pierwotnego ludzkiego powołania.^[3]

Znaczenie ma także sposób rozmowy po przekroczeniu zakazu. Człowiek obarcza odpowiedzialnością kobietę, kobieta wskazuje na węża. Narracja pokazuje związek między wyborem a trudnością przyznania się do jego autorstwa. Motyw ten powraca w chrześcijańskiej refleksji nad skruchą: uznanie własnego udziału jest warunkiem rzeczywistej przemiany. Opowiadanie nie daje natomiast podstaw do przypisywania każdemu późniejszemu nieszczęściu jednego konkretnego przewinienia osoby, która go doświadcza.^{[1, 3]}

Grzech przodków i osobista odpowiedzialność

Pojęcia grzechu prarodziców, grzechu przodków i grzechu pierworodnego odnoszą się w dyskusjach teologicznych do początku ludzkiego uwikłania w zło. Trzeba jednak odróżnić pierwszy czyn od jego następstw oraz od późniejszych czynów poszczególnych ludzi. Współczesne objaśnienie OCA akcentuje dziedziczenie konsekwencji upadku, zwłaszcza śmiertelności, przy zachowaniu odpowiedzialności Adama i Ewy za ich własne działanie. Tak sformułowana wykładnia nie przypisuje nowo narodzonemu dziecku osobistego sprawstwa czynu prarodziców.^[10]

List do Rzymian zestawia Adama i Chrystusa. Przez jednego człowieka wiąże wejście grzechu i śmierci z kondycją całej ludzkości, przez drugiego zaś opisuje dar łaski i życia. Sens fragmentu nie wyczerpuje się w sporze o dziedziczenie winy. Paweł zmierza przede wszystkim do ukazania znaczenia Chrystusa dla przezwyciężenia grzechu. Szczegółowe porównania tradycji chrześcijańskich wymagają osobnego omówienia ich źródeł; nie należy zastępować ich prostym przeciwstawieniem „prawosławnej choroby” i „zachodniej winy”.^{[1, 4]}

Pokusa i zgoda na zło

List Jakuba rozróżnia doświadczenie pokusy od rozwinięcia się grzechu. Przedstawia proces, w którym pożądanie przyciąga człowieka, następnie rodzi grzech, a grzech prowadzi ku śmierci. Autor odrzuca tłumaczenie, że to Bóg skłania do zła. Fragment pozwala zobaczyć moralne znaczenie tego, jak człowiek odnosi się do własnych pragnień. Samo pojawienie się impulsu nie jest opisane jako identyczne z całym procesem świadomego podążania za nim.^[5]

Podobną logikę rozwija Cyryl, wskazując na skutki długotrwałego pielęgnowania złej skłonności. Posługuje się obrazem korzenia, który z czasem rozsadza nawet twardą przeszkodę. Podkreśla znaczenie wczesnego rozpoznania i przerwania procesu. W tym języku walka duchowa dotyczy przede wszystkim uwagi, zgody i utrwalania nawyku. Opisu katechetycznego nie należy automatycznie przenosić na mimowolne doświadczenia psychiczne, których wystąpienie nie jest samo w sobie świadomą decyzją moralną.^{[1, 2]}

Dobrowolność i okoliczności czynu

Damasceńczyk analizuje działania dobrowolne i niedobrowolne, uwzględniając przymus oraz niewiedzę. Pyta, skąd pochodzi inicjatywa i jaki udział ma w niej osoba. Zwraca również uwagę, że nie każda niewiedza ma ten sam charakter: niekiedy wynika z okoliczności niezależnych, a niekiedy z wcześniejszego postępowania. Ta analiza pokazuje, że moralna ocena wymaga poznania sytuacji. Jednakowy zewnętrzny skutek nie musi oznaczać jednakowego stopnia odpowiedzialności sprawców.^[2]

Rozróżnienie ma znaczenie także dla języka duszpasterskiego. Uznanie konkretnego działania za złe jest innym twierdzeniem niż stwierdzenie pełnej wiedzy o wewnętrznej odpowiedzialności osoby. Dawny wykład nie stanowi gotowej procedury rozstrzygania wszystkich współczesnych przypadków, ale wskazuje potrzebę rozeznania. Z pojęcia grzechu nie wynika uprawnienie do dowolnego przypisywania intencji ani do pomijania faktycznego ograniczenia swobody. Odpowiedzialność moralna pozostaje związana z realnym udziałem człowieka w działaniu.^[2]

Wymiar społeczny

List do Galatów wymienia wśród przejawów życia podporządkowanego złym skłonnościom wrogość, kłótnie, zazdrość i rozłamy. Zestawia je z miłością, pokojem, cierpliwością i opanowaniem. Grzech nie jest zatem ograniczony do spraw prywatnych lub seksualnych. Dotyczy sposobu budowania wspólnoty i korzystania z wolności. Paweł ostrzega, że wzajemna agresja może prowadzić do niszczenia całej grupy, a wolność powinna znajdować wyraz w służbie drugiemu człowiekowi.^[7]

W Liście Jakuba słuchanie nauki zostaje powiązane z jej wykonywaniem. Autor wskazuje troskę o osoby pozbawione wsparcia, zwłaszcza sieroty i wdowy, oraz powściągliwość języka. Dzięki temu moralność obejmuje również zaniechanie pomocy i krzywdzenie słowem. Prawosławna interpretacja grzechu ma więc odniesienie do codziennego życia społecznego: do prawdomówności, odpowiedzialności za słabszych i sposobu traktowania ludzi zależnych od cudzych decyzji.^[5]

Obraz choroby i uzdrowienia

Cyryl nazywa grzech chorobą duszy, lecz równocześnie podkreśla możliwość uzdrowienia. Metafora opisuje niszczący wpływ utrwalonego zła i potrzebę odnowy. Nie oznacza diagnozy medycznej ani utożsamienia choroby psychicznej lub somatycznej z winą. W katechezie obraz leczenia ma cel moralny i religijny: pozwala mówić o procesie zmiany oraz o pomocy, której człowiek potrzebuje. Autor łączy go z językiem wolnego wyboru, przebaczenia i odpowiedzialności.^[1]

Takie ujęcie wyjaśnia, dlaczego samo wyliczenie naruszeń nie wyczerpuje zagadnienia. Przemiana powinna dotyczyć również postaw, z których wyrastają powtarzane czyny. Jeżeli zło wiąże się z chciwością, pogardą lub wrogością, jego przezwyciężenie wymaga zmiany relacji do ludzi i dóbr. W źródłach biblijnych temu procesowi odpowiada rozwijanie odmiennych sposobów działania: hojności, łagodności i troski. Obraz uzdrowienia i pojęcie odpowiedzialności opisują różne strony tej samej przemiany.^{[1, 7]}

Nawrócenie i możliwość przebaczenia

Księga Ezechiela sprzeciwia się traktowaniu winy przodków jako nieodwołalnego wyroku nad potomkiem. Rozdział osiemnasty podkreśla osobistą odpowiedzialność, a zarazem możliwość zmiany postępowania. Sprawiedliwe życie nie daje bezwarunkowej osłony przyszłym czynom, podobnie jak dawne zło nie zamyka drogi nawrócenia. W tym ujęciu moralna historia osoby pozostaje otwarta na odpowiedź. Celem wezwania prorockiego jest powrót do życia, nie utrwalenie beznadziei.^[6]

Przypowieść o dwóch synach w Ewangelii Łukasza przedstawia uznanie winy, powrót oraz przyjęcie przez ojca. Młodszy syn nie zostaje opisany wyłącznie przez popełnione błędy. Starszy mierzy się natomiast z trudnością zaakceptowania miłosierdzia wobec brata. Opowiadanie pozwala odczytać grzech także jako utratę zdolności do wspólnoty. Przebaczenie dotyczy przywrócenia relacji, a nie tylko usunięcia negatywnej oceny z moralnego rejestru.^[8]

Naprawienie krzywdy

Scena spotkania Jezusa z Zacheuszem łączy przyjęcie gościa ze zobowiązaniem do pomocy ubogim i naprawienia wyrządzonych szkód. W tekście pojawia się gotowość zwrotu dóbr osobom skrzywdzonym. Taki przykład pokazuje praktyczny wymiar nawrócenia: odpowiedź obejmuje również materialne skutki wcześniejszego postępowania. Religijne przebaczenie nie czyni krzywdy niebyłą i nie usuwa znaczenia uczciwego odniesienia się do poszkodowanych.^[9]

Prawosławne rozumienie grzechu pozostaje powiązane z nadzieją odnowy. Zachowuje powagę zła, ponieważ dotyka ono rzeczywistych osób i więzi, ale nie sprowadza człowieka do jego najgorszego czynu. Teksty o pokucie, przebaczeniu i powrocie wskazują możliwość zmiany kierunku życia. Wyjaśnienie pojęcia wymaga zatem jednoczesnego uwzględnienia stworzonej godności człowieka, odpowiedzialności za działanie oraz religijnego przekonania o dostępności łaski i miłosierdzia.^{[1, 2, 8]}

Zobacz także

• Pokutahasło
• Chrzesthasło
• Ascezahasło
• Antropologia teologicznahasło
• Opatrznośćhasło
• Przebóstwieniew przygotowaniu

Źródła

1. Cyryl Jerozolimski, Katecheza II o pokucie i odpuszczeniu grzechów newadvent.org ↗
2. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga II, rozdziały 12 i 24–27 newadvent.org ↗
3. Księga Rodzaju, Rdz 3; tekst grecki newadvent.org ↗
4. List do Rzymian, Rz 5,12–21; tekst grecki newadvent.org ↗
5. List Jakuba, Jk 1,12–27; tekst grecki newadvent.org ↗
6. Księga Ezechiela, Ez 18; tekst grecki newadvent.org ↗
7. List do Galatów, Ga 5,13–26; tekst grecki newadvent.org ↗
8. Ewangelia według Łukasza, Łk 15,11–32; tekst grecki newadvent.org ↗
9. Ewangelia według Łukasza, Łk 19,1–10; tekst grecki newadvent.org ↗
10. Orthodox Church in America, Original Sin — objaśnienie grzechu przodków oca.org ↗
11. Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Sin oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.