Bóg jako wzór miłosierdzia
W szóstym rozdziale Ewangelii według Łukasza wezwanie do miłosierdzia zostaje odniesione do Ojca. Fragment łączy dobroć Boga z nakazem miłości nieprzyjaciół, czynienia dobra i rezygnacji z prostego rachunku wzajemności. Miłosierdzie jest więc przedstawione jako odpowiedź człowieka na sposób działania przypisywany Bogu. W tej perspektywie nie powstaje dopiero wtedy, gdy osoba potrzebująca zasłuży na życzliwość lub zagwarantuje równoważną korzyść.[2]
Religijne twierdzenie o miłosierdziu Boga nie opisuje zmiennego nastroju analogicznego do ludzkiej emocji. W rozpatrywanym tekście stanowi podstawę wezwania etycznego: człowiek ma przyjąć określony sposób odnoszenia się do innych. Związek między obrazem Boga a praktyką życia jest zasadniczy. Wyznawanie boskiej dobroci zostaje powiązane z pytaniem, czy dobroć znajduje odzwierciedlenie w relacjach społecznych, w reagowaniu na wrogość i w traktowaniu tych, którzy nie mogą się odwdzięczyć.[2]
Błogosławieństwo miłosiernych
W Kazaniu na górze miłosierni należą do osób nazwanych błogosławionymi. Obietnica otrzymania miłosierdzia jest umieszczona obok wypowiedzi o pragnieniu sprawiedliwości, czystości serca i wprowadzaniu pokoju. Takie sąsiedztwo ukazuje miłosierdzie jako element szerszego obrazu życia, a nie wyizolowaną technikę dobroczynności. Poszczególne błogosławieństwa opisują orientację osoby i nadzieję związaną z królestwem Bożym.[1]
Wypowiedzi tej nie trzeba sprowadzać do transakcji, w której określona liczba dobrych uczynków automatycznie zapewnia korzystny wynik. W Ewangelii Łukasza działanie miłosierne przekracza właśnie zwykłą wymianę korzyści. Zestawienie obu fragmentów pokazuje zależność między przyjęciem daru i sposobem traktowania bliźniego. Człowiek oczekujący miłosierdzia zostaje wezwany do postępowania zgodnego z tym oczekiwaniem również wtedy, gdy nie daje mu ono widocznej przewagi.[1, 2]
Samarytanin i konkretna potrzeba
Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie przedstawia człowieka pobitego i pozostawionego przy drodze. Samarytanin zatrzymuje się, opatruje rany, organizuje transport oraz zapewnia dalszą opiekę. Opowiadanie szczegółowo wiąże współczucie z czynnościami, czasem i wydatkiem. Pomoc nie kończy się na rozpoznaniu, że wydarzyło się nieszczęście. Bohater podejmuje działania odpowiadające sytuacji poszkodowanego i uwzględnia potrzeby wykraczające poza pierwsze spotkanie.[3]
Pytanie o to, kto jest bliźnim, zostaje w zakończeniu przesunięte ku temu, kto okazał się bliźnim potrzebującego. Punkt ciężkości pada na relację wytworzoną przez udzieloną pomoc. Przypowieść utrudnia ograniczenie miłosierdzia do osób wcześniej zaliczonych do własnego kręgu. Jej sens nie wymaga twierdzenia, że wszelkie różnice między ludźmi znikają; pokazuje natomiast, że rozpoznana potrzeba może zobowiązywać mimo takich różnic.[3]
Powrót i przywrócenie relacji
Piętnasty rozdział Ewangelii Łukasza łączy przypowieści o zagubionej owcy, zgubionej drachmie i dwóch synach. W opowieści o młodszym synu znaczenie mają zarówno jego powrót i uznanie winy, jak i wybiegnięcie ojca na spotkanie. Przyjęcie nie polega jedynie na udostępnieniu niezbędnego pożywienia. Znaki godności i wspólna uczta wyrażają odzyskanie relacji, którą wcześniejsze odejście naruszyło.[4]
Postać starszego syna wprowadza pytanie o stosunek do dobra otrzymanego przez kogoś innego. Ojciec nie zaprzecza jego obecności w domu, ale uzasadnia radość z powrotu brata. Miłosierdzie zostaje tu przedstawione także jako wyzwanie dla tych, którzy postrzegają relację przede wszystkim przez porównywanie zasług. Przypowieść nie unieważnia wcześniejszego postępowania młodszego syna; ukazuje możliwość powrotu, której nie daje samo utrwalenie negatywnej oceny.[4]
Przebaczenie i odpowiedzialność
W osiemnastym rozdziale Ewangelii Mateusza pytanie Piotra o granicę przebaczania prowadzi do przypowieści o dłużniku. Człowiek, któremu darowano ogromny dług, odmawia podobnej postawy wobec współsługi. Zestawienie uwydatnia niespójność między przyjęciem miłosierdzia a bezwzględnością wobec drugiego. Przebaczenie nie jest przedstawione jedynie jako prywatne uczucie ulgi; ma zmieniać sposób korzystania z przewagi i egzekwowania własnych roszczeń.[5]
Ten sam rozdział zawiera wcześniej wypowiedzi o upomnieniu i odpowiedzialności we wspólnocie. W jego obrębie wezwanie do przebaczenia nie oznacza więc, że dobro i zło stają się nierozróżnialne. Miłosierdzie wobec sprawcy oraz nazwanie wyrządzonej szkody należą do różnych, powiązanych aspektów relacji. Samo użycie słowa „przebaczenie” nie rozstrzyga automatycznie, w jaki sposób odbudowuje się zaufanie i jakie działania są konieczne do naprawienia krzywdy.[5]
Jałmużna i motywacja
W szóstym rozdziale Ewangelii Mateusza jałmużna jest omawiana obok modlitwy i postu. W każdym przypadku pojawia się krytyka praktyki nastawionej na uzyskanie podziwu otoczenia. Pomoc może spełnić zewnętrzną funkcję, a zarazem zostać użyta do budowania wizerunku ofiarodawcy. Ewangeliczny akcent na dyskrecję kieruje uwagę ku motywacji: osoba potrzebująca nie powinna stawać się jedynie środkiem służącym cudzej autoprezentacji.[6]
Zestawienie tych trzech praktyk pozwala również uchwycić szerszy sens ascezy. Relacja z Bogiem, ograniczenie własnych potrzeb i gotowość dzielenia się dobrami występują w jednym nauczaniu. Ocenie podlega nie tylko wykonanie czynności, lecz także jej miejsce w życiu człowieka. Miłosierdzie nadaje wymiar społeczny religijnemu wysiłkowi: pytanie o własną pobożność zostaje powiązane z pytaniem o dobro innych osób.[6, 9]
Wiara i czyny w Liście Jakuba
List Jakuba krytykuje faworyzowanie człowieka zamożnego i poniżanie ubogiego w zgromadzeniu. Różnica stroju lub pozycji nie ma uzasadniać odmiennego traktowania osoby. W dalszej części autor zestawia życzliwe słowa z sytuacją kogoś pozbawionego ubrania i codziennego pożywienia. Jeżeli zapewnieniom nie towarzyszy odpowiedź na potrzeby ciała, pozostają niewystarczające. Miłosierdzie jest tu sprawdzane przez konkretne skutki relacji, a nie przez sam język deklaracji.[8]
Zdanie o miłosierdziu i sądzie należy do tego samego wywodu. Autor łączy odpowiedzialność za słowa z odpowiedzialnością za działanie, a wyznanie wiary z praktyką miłości bliźniego. W prawosławnym odczytaniu taki tekst stanowi podstawę sprzeciwu wobec rozdzielenia pobożności i etyki. Nie jest konieczne przeciwstawianie myśli, modlitwy i pomocy materialnej; problemem wskazanym w liście jest brak zgodności między tym, co człowiek wyznaje, a tym, co rzeczywiście czyni.[8]
Chrystus i potrzebujący
W opisie sądu w dwudziestym piątym rozdziale Ewangelii Mateusza wymienione zostają głód, pragnienie, obcość, brak odzienia, choroba i uwięzienie. Czyny wobec potrzebujących są odniesione do Chrystusa. Tekst nadaje zwykłym działaniom opiekuńczym znaczenie wykraczające poza ich bezpośredni skutek. Jednocześnie wymienione potrzeby pozostają konkretne: odpowiedzią na głód ma być posiłek, a na osamotnienie obecność i zainteresowanie.[7]
Jan Chryzostom rozwija ten motyw w pięćdziesiątej homilii na Ewangelię Mateusza. Zestawia kosztowne wyposażenie służące kultowi z zaniedbaniem osób pozbawionych podstawowych środków do życia. Nie zakazuje wszystkich darów dla świątyni; domaga się właściwej hierarchii troski. Według kaznodziei cześć okazywana Chrystusowi podczas nabożeństwa staje się niespójna, jeżeli towarzyszy jej obojętność wobec człowieka cierpiącego poza świątynią.[9]
Wspólnotowy wymiar pomocy
Justyn Męczennik w Pierwszej Apologii opisuje niedzielne zgromadzenie chrześcijan oraz dobrowolne ofiary składane przez osoby dysponujące środkami. Zebrane dobra służą wsparciu między innymi sierot, wdów, chorych, więźniów i przybyszów. Źródło ukazuje związek modlitwy i Eucharystii z organizacją pomocy. Odpowiedzialność nie jest przedstawiona wyłącznie jako prywatna decyzja jednostki; uzyskuje również postać działania wspólnotowego.[10]
Opis Justyna jest świadectwem określonej praktyki wczesnochrześcijańskiej, a nie szczegółowym regulaminem każdej późniejszej instytucji dobroczynnej. Pozwala jednak wskazać trwały problem organizacyjny: dobra przekazane przez jednych trzeba skierować do osób potrzebujących. Współczucie wymaga wówczas również odpowiedzialnego gospodarowania i rozpoznania sytuacji. Sposób udzielania pomocy staje się częścią jej moralnego znaczenia, ponieważ wpływa na to, czy wsparcie rzeczywiście dociera do adresata.[10]
Godność osoby w centrum działania
Zestawienie przypowieści o Samarytaninie, Listu Jakuba i homilii Chryzostoma pozwala wyróżnić wspólny kierunek: potrzebujący ma być traktowany jako osoba, której sytuacja zasługuje na uwagę. Jego wartość nie wynika z atrakcyjności społecznej, zdolności odwzajemnienia daru ani użyteczności dla wspólnoty. Miłosierdzie obejmuje dlatego zarówno materialną pomoc, jak i sposób jej udzielenia, wolny od pogardy i demonstracyjnego wywyższania się.[3, 8, 9]
W prawosławnej refleksji miłosierdzie łączy zatem nauczanie o Bogu z praktyką życia. Jego biblijne obrazy obejmują ratowanie, przyjmowanie powracającego, przebaczanie i zaspokajanie podstawowych potrzeb. Nie tworzą jednej techniki odpowiedniej dla każdej sytuacji, ale wskazują kryteria oceny działania: rzeczywiste dobro bliźniego, zgodność słów z czynami i przekroczenie wyłącznie własnego interesu. Tak rozumiane pojęcie należy równocześnie do teologii, duchowości i etyki społecznej.[2, 3, 4, 8]
Zobacz także
Źródła
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 5,1–12 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 6,27–38 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 10,25–37 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 15 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 18,15–35 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 6,1–18 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 25,31–46 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, List Jakuba 2 newadvent.org ↗
- Jan Chryzostom, Homilia L na Ewangelię według Mateusza, zwłaszcza części 3–4 newadvent.org ↗
- Justyn Męczennik, Pierwsza Apologia, rozdziały 65–67 newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
