Język miłości
W greckim tekście Nowego Testamentu ważne miejsce zajmuje rzeczownik agapē oraz odpowiadający mu czasownik agapaō. Terminy te występują zarówno w wypowiedziach o Bogu, jak i w nakazach dotyczących relacji między ludźmi. Ich treść wyjaśniają poszczególne opowiadania i pouczenia. Samo użycie greckiego słowa nie zastępuje analizy tego, kto kocha, kogo dotyczy miłość i w jakich czynach się ona ujawnia.[1, 2, 4]
W języku polskim „miłość” może oznaczać więź rodzinną, uczucie do partnera, przyjaźń, przywiązanie lub postawę religijną. Hasło teologiczne obejmuje przede wszystkim znaczenie odnoszące się do Boga i dobra osoby. Nie usuwa zatem emocjonalnego wymiaru ludzkich relacji, ale ukazuje szersze kryterium ich oceny. Intensywność przeżycia nie jest jedyną miarą tego, czy dana relacja rzeczywiście służy drugiemu człowiekowi.[3, 4, 7]
Miłość jako określenie Boga
Pierwszy List Jana zawiera stwierdzenie „Bóg jest miłością”. W kontekście całego fragmentu nie jest ono utożsamieniem Boga z dowolnym ludzkim uczuciem. Autor wiąże je z posłaniem Syna, udzieleniem życia i pierwszeństwem Bożej inicjatywy. W prawosławnym odczytaniu miłość człowieka stanowi odpowiedź na miłość otrzymaną, a nie sposób zdobycia przychylności Boga, który wcześniej pozostawałby obojętny.[1]
Ten sam tekst łączy miłość z poznaniem Boga. Poznanie nie jest przedstawione wyłącznie jako poprawność wypowiedzi religijnych. Obejmuje sposób życia, w którym ujawnia się więź z Tym, o kim człowiek mówi. Autor listu ocenia jako sprzeczną sytuację, gdy ktoś deklaruje miłość do niewidzialnego Boga, a zarazem nienawidzi widzialnego brata. W ten sposób nadaje pojęciu wymiar sprawdzalny w relacjach międzyludzkich.[1]
Przykazanie miłości Boga i bliźniego
W Ewangelii według Mateusza Jezus odpowiada na pytanie o najważniejsze przykazanie, zestawiając miłość Boga z miłością bliźniego. Oba nakazy pochodzą z tradycji biblijnego Izraela. Ewangelista przedstawia je jako zasadę, na której opiera się Prawo i nauczanie proroków. Prawosławna interpretacja zachowuje tę więź: obowiązki wobec Boga i zobowiązania wobec ludzi należą do jednego życia religijnego.[2]
Formuła miłości bliźniego „jak siebie samego” wskazuje na uznanie realności jego dobra. Człowiek zna własną potrzebę bezpieczeństwa, szacunku i pomocy; analogicznie powinien brać pod uwagę potrzeby drugiej osoby. Nakaz nie sprowadza się do przyjęcia identycznych uczuć wobec wszystkich. Dotyczy postępowania, w którym cudzy los nie staje się mniej ważny wyłącznie dlatego, że nie jest własnym losem.[2, 5]
Chrystus jako wzór
W Ewangelii według Jana przykazanie wzajemnej miłości zostaje odniesione do sposobu, w jaki Jezus umiłował uczniów. Pojawia się także obraz oddania życia za przyjaciół. W prawosławnej teologii krzyż i zmartwychwstanie nadają temu wzorowi znaczenie zbawcze. W samym tekście Janowym miłość obejmuje bliskość, przekazanie poznania i trwałą więź, opisaną wcześniej za pomocą obrazu winnego krzewu i latorośli.[4]
Obraz ten wskazuje, że życie ucznia nie jest rozumiane jako samodzielne naśladowanie zewnętrznego ideału. Ma wynikać z trwania w relacji z Chrystusem i przynosić owoce. Przykazania, miłość i radość pojawiają się w jednym wywodzie. Religijne posłuszeństwo zostaje w ten sposób osadzone w więzi, której celem jest żywe uczestnictwo, a nie wyłącznie wykonanie określonego zestawu poleceń.[4]
Pierwszeństwo miłości wobec innych darów
Trzynasty rozdział Pierwszego Listu do Koryntian należy do najważniejszych tekstów chrześcijańskiej refleksji nad miłością. Paweł zestawia ją z wymową, wiedzą, proroctwem, wiarą i radykalną ofiarnością. Wskazuje, że nawet niezwykłe zdolności i czyny tracą właściwy sens, jeśli nie towarzyszy im miłość. Fragment dotyczy życia wspólnoty i oceny jej darów, choć bywa odczytywany także w kontekście małżeństwa.[3]
Takie zestawienie ogranicza możliwość uznania religijnej sprawności za wystarczający dowód dojrzałości. Rozbudowana wiedza, przekonująca mowa czy publicznie widoczna hojność nie rozstrzygają jeszcze o stosunku do ludzi. Paweł kieruje uwagę na intencję oraz na sposób używania otrzymanych możliwości. Miłość staje się kryterium porządkującym pozostałe działania, a nie dodatkiem do już osiągniętej doskonałości.[3, 9]
Cierpliwość, życzliwość i prawda
Pawłowy opis miłości obejmuje cierpliwość, dobroć, brak zazdrości i rezygnację z wynoszenia się nad innych. Wymienia również przeciwstawienie niesprawiedliwości i prawdy. Nie jest więc wyłącznie pochwałą łagodnego nastroju. Przedstawia postawę, która ujawnia się w sytuacjach konkurencji, urazy, konfliktu oraz kontaktu z cudzymi ograniczeniami. Jej treść można rozpoznać w konkretnych reakcjach.[3]
Jan Chryzostom, komentując ten fragment, zwraca szczególną uwagę na cierpliwość. Ukazuje ją jako zdolność do nieulegania natychmiastowemu gniewowi i do zachowania wewnętrznego porządku wobec przeciwności. Język homilii jest obrazowy i perswazyjny, ale jej zasadniczy kierunek pozostaje praktyczny: miłość wymaga kształtowania odpowiedzi na zachowanie innych, a nie jedynie wygłaszania przekonań o jej wartości.[9]
Bliźni w przypowieści o Samarytaninie
Przypowieść o człowieku napadniętym na drodze do Jerycha wiąże miłość bliźniego z udzieleniem konkretnej pomocy. Samarytanin opatruje rany, zapewnia transport i organizuje dalszą opiekę. Zmienia się zarazem punkt ciężkości pytania: znaczenie ma nie tylko ustalenie, kto należy do grona bliźnich, lecz także to, kto postępuje jak bliźni wobec potrzebującego.[5]
Pomoc w tej opowieści wymaga czasu, środków i współdziałania z gospodarzem miejsca noclegu. Nie zostaje sprowadzona do krótkiego wzruszenia. Przypowieść pozwala dostrzec, że miłość może przyjmować formę działania zorganizowanego i rozłożonego w czasie. Potrzebujący nie musi wcześniej wykazać przynależności do grupy pomagającego ani zaoferować wzajemnej korzyści.[5]
Miłość nieprzyjaciół
Kazanie na górze rozszerza nakaz miłości na nieprzyjaciół i łączy go z modlitwą za prześladowców. Uzasadnieniem jest obraz Bożej dobroci obejmującej ludzi dobrych i złych. W chrześcijańskiej etyce, także prawosławnej, oznacza to przekroczenie zasady, według której życzliwość przysługuje wyłącznie osobom życzliwym wobec nas. Zachowanie przeciwnika nie wyczerpuje wartości jego osoby.[6]
Nakaz nie oznacza, że krzywda przestaje być krzywdą. List do Rzymian zestawia miłość ze sprzeciwem wobec zła, a dążenie do pokoju opisuje z uwzględnieniem granic własnego wpływu. Pozwala to odróżnić rezygnację z zemsty od twierdzenia, że każda relacja już jest bezpieczna lub pojednana. Wspólnym kierunkiem tych tekstów jest powstrzymanie spirali odwetu i poszukiwanie dobra, także wtedy, gdy wzajemność nie jest zapewniona.[8]
Miłość w czynie
Pierwszy List Jana podaje przykład osoby posiadającej środki do życia, która widzi niedostatek drugiego człowieka, lecz zamyka się na jego potrzebę. Autor wiąże wiarygodność miłości z czynem i prawdą. Słowa zachowują znaczenie, jednak nie mogą służyć jako zastępstwo pomocy, gdy sytuacja wymaga działania i istnieje możliwość jego podjęcia.[7]
Z tej perspektywy materialny wymiar życia nie znajduje się poza obszarem duchowości. Sposób dzielenia się dobrami, dostrzeganie cudzej zależności i odpowiedź na brak środków należą do praktycznego znaczenia miłości. Nie każda pomoc musi mieć postać spektakularnej ofiary. Przykład biblijny kieruje uwagę na zwyczajną sytuację spotkania człowieka dysponującego zasobami z osobą, która ich potrzebuje.[5, 7]
Wolność i odpowiedzialność we wspólnocie
List do Galatów łączy wolność ze wzajemną służbą przez miłość. Ostrzega przy tym przed relacjami, w których członkowie wspólnoty niszczą się nawzajem. Wolność nie jest zatem opisana jako prawo do dowolnego używania innych dla własnej korzyści. Jej pozytywny sens ujawnia się w zdolności do dobrowolnego podjęcia odpowiedzialności.[10]
W tym samym rozdziale miłość otwiera wyliczenie owocu Ducha, obejmujące także radość, pokój, cierpliwość i opanowanie. Poszczególne postawy pozostają powiązane. Życzliwość pozbawiona wytrwałości może szybko ustąpić zniecierpliwieniu, a gorliwość bez opanowania może ranić osoby, którym miała służyć. Tekst przedstawia więc przemianę całego sposobu odnoszenia się do innych, nie rozwój jednej odizolowanej umiejętności.[10]
Miłość a lęk
Pierwszy List Jana mówi o przezwyciężaniu lęku przez doskonałą miłość w kontekście sądu i oczekiwania kary. Zdanie to opisuje religijną relację opartą na zaufaniu do Boga. Nie jest kliniczną charakterystyką ludzkich emocji ani podstawą do oceniania cudzej wiary na podstawie występowania strachu. Zakres wypowiedzi wyznacza jej teologiczny kontekst.[1]
Doświadczenie miłości ma w tym ujęciu prowadzić od samego unikania kary ku uznaniu dobra jako godnego wyboru. Człowiek może podejmować właściwe działanie dlatego, że dostrzega wartość drugiej osoby, a nie tylko dlatego, że obawia się konsekwencji zaniedbania. Ten kierunek nadaje chrześcijańskiej etyce charakter relacyjny: chodzi o więź i odpowiedzialność, a nie jedynie o zewnętrzną zgodność z normą.[1, 2, 4]
Trwałość miłości
Paweł zestawia miłość z wiarą i nadzieją, przypisując jej szczególne pierwszeństwo oraz trwałość wobec częściowego charakteru obecnego poznania. W prawosławnej perspektywie eschatologicznej miłość odnosi się zatem także do celu życia człowieka. Nie jest jedynie narzędziem umożliwiającym osiągnięcie innego dobra, które następnie uczyniłoby ją zbędną. Określa oczekiwaną pełnię wspólnoty z Bogiem i z ludźmi.[3]
Zobacz także
Źródła
- Biblia, tekst grecki, Pierwszy List Jana 4,7–21 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 22,34–40 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 13 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 15,1–17 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 10,25–37 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 5,43–48 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Pierwszy List Jana 3,11–24 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, List do Rzymian 12,9–21 newadvent.org ↗
- Jan Chryzostom, Homilia XXXIII na Pierwszy List do Koryntian newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, List do Galatów 5,13–26 newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
