Znaczenie pojęcia
Nowotestamentowy język pokory obejmuje między innymi greckie słowo tapeinophrosynē, odnoszące się do pokornego usposobienia. W Liście do Filipian występuje ono w pouczeniu dotyczącym relacji między członkami wspólnoty. Przeciwstawione zostaje rywalizacji i próżnej chwale, a jego praktyczną treścią jest uwzględnianie dobra innych. Pojęcie nie dotyczy więc wyłącznie prywatnego sposobu myślenia o sobie.[1]
W prawosławnym ujęciu przedstawionym przez Thomasa Hopkę pokora wiąże się z rozpoznawaniem rzeczywistości w odniesieniu do Boga. Autor wyraźnie odróżnia ją od poniżania siebie, demonstracyjnie uniżonych zachowań i uznawania własnej osoby za bezwartościową. Taki sposób rozumienia pozwala traktować pokorę jako trzeźwość oceny i gotowość służby, a nie jako nakaz wytworzenia negatywnego obrazu własnego istnienia.[11]
Wzór Chrystusa
W Ewangelii według Mateusza Jezus przedstawia siebie jako łagodnego i pokornego sercem, zapraszając utrudzonych do znalezienia odpoczynku. Pokora zostaje w tym fragmencie powiązana z relacją do człowieka obciążonego. Nie oznacza braku autorytetu: wypowiedź ma charakter wezwania i nauczania. Jej treścią jest sposób sprawowania tej relacji, który pozwala osobie potrzebującej zwrócić się ku pomocy.[2]
List do Filipian opisuje uniżenie Chrystusa w hymnicznym fragmencie dotyczącym przyjęcia postaci sługi i posłuszeństwa aż do śmierci. W kontekście listu opis ten uzasadnia wezwanie do wzajemnej troski. Prawosławna interpretacja chrystologiczna nie rozumie go jako utraty bóstwa przez Syna. Uniżenie dotyczy dobrowolnego przyjęcia ludzkiej kondycji i sposobu działania dla zbawienia.[1, 10]
Jan Chryzostom, komentując ten fragment, zwraca uwagę, że Paweł przywołuje Chrystusa jako przykład mający prowadzić do określonego postępowania. Nauka o Jego osobie i zachęta moralna pozostają ze sobą związane. Pokora nie jest zatem dodatkowym wymaganiem niezależnym od treści wiary. Wynika ze sposobu, w jaki tradycja chrześcijańska rozumie działanie Boga wobec człowieka.[10]
Przypowieść o celniku i faryzeuszu
Przypowieść z Ewangelii według Łukasza opisuje dwóch ludzi modlących się w świątyni. Faryzeusz wymienia swoje praktyki religijne i porównuje się z innymi, w tym z obecnym tam celnikiem. Celnik prosi o miłosierdzie, uznając własny grzech. Wprowadzenie do opowiadania wskazuje, że jego adresatami są osoby przekonane o własnej sprawiedliwości i pogardzające pozostałymi.[3]
Przedmiotem krytyki jest więc przede wszystkim religijne samowywyższenie i pogarda. Samo poszczenie czy dzielenie się dobrami nie zostaje uznane za zło. Przypowieść pokazuje jednak, że dobre praktyki mogą zostać użyte do budowania poczucia wyższości. Wówczas człowiek odnosi je bardziej do oceny cudzego życia niż do przemiany własnej relacji z Bogiem.[3]
Z kolei uznanie grzechu przez celnika nie jest pochwałą jego wcześniejszego postępowania. Oznacza otwarcie na miłosierdzie i zmianę. Rozróżnienie to ma znaczenie dla pojęcia pokory: przyznanie się do winy nie unieważnia dobra, lecz umożliwia ponowne skierowanie się ku niemu. Religijny obraz siebie przestaje pełnić funkcję obrony przed wszelką korektą.[3]
Miejsce w roku liturgicznym
W prawosławnym przygotowaniu do Wielkiego Postu przypowieść ta wyznacza temat Niedzieli o Celniku i Faryzeuszu. Jej liturgiczne przypomnienie kieruje uwagę na sposób podejmowania postu, modlitwy i pokuty. Zewnętrzne praktyki zostają poprzedzone pytaniem o nastawienie człowieka. Celem przygotowania jest rozpoznanie własnej sytuacji i prośba o miłosierdzie, a nie porównywanie osiągnięć religijnych.[12]
Takie umiejscowienie opowiadania pomaga zrozumieć związek pokory z ascezą. Wysiłek może służyć przemianie, ale może też dostarczyć nowych powodów do pychy. Kryterium nie stanowi wyłącznie liczba wykonanych praktyk. Przypowieść stawia pytanie o ich wpływ na relację do Boga i na sposób odnoszenia się do drugiego człowieka.[3]
Umycie nóg i logika służby
Ewangelia według Jana przedstawia Jezusa umywającego nogi uczniom podczas wieczerzy. Gest wywołuje sprzeciw Piotra, a następnie zostaje objaśniony jako przykład dla wspólnoty. Jezus nie zaprzecza temu, że jest Panem i Nauczycielem. Właśnie w odniesieniu do tej godności wskazuje na obowiązek wzajemnej służby. Autorytet i gotowość wykonania zwyczajnej, potrzebnej czynności występują razem.[4]
Opowiadanie ukazuje pokorę poprzez działanie wobec innych, a nie przez deklarowanie własnej małości. Znaczenie ma konkretna potrzeba i podjęta odpowiedź. W prawosławnej etyce przykład ten pozwala łączyć odpowiedzialność za wspólnotę z wykonywaniem zadań, które nie przynoszą prestiżu. Ich wartość wynika z dobra osoby, której służą, a nie z widoczności wykonawcy.[4]
Pokora i sprawowanie odpowiedzialności
Pierwszy List Piotra zwraca się do starszych wspólnoty, wzywając ich do troski o powierzonych ludzi. Odrzuca motywację opartą na nieuczciwym zysku i postawę dominowania, a wskazuje na dobrowolność oraz przykład własnego życia. W dalszej części rozdziału pojawia się wezwanie do wzajemnej pokory. Nie jest ona zatem obowiązkiem odnoszącym się wyłącznie do osób o niższej pozycji.[6]
Ten kontekst pozwala odróżnić pokorę od bezwarunkowego uznania każdego sposobu wykonywania władzy. Sam tekst wyznacza wymagania wobec odpowiedzialnych za innych. Pokora ma kształtować zarówno przyjmowanie wskazań, jak i ich udzielanie. Służba nie staje się prawidłowa wyłącznie dlatego, że osoba sprawująca urząd nazywa ją służbą; jej charakter powinien ujawniać się w postępowaniu.[6]
Uznanie otrzymanych darów
W Pierwszym Liście do Koryntian Paweł pyta, co człowiek posiada, czego wcześniej nie otrzymał. Pytanie pojawia się w kontekście sporów, stronniczości i wynoszenia się jednych nad drugich. Przypomnienie o darze nie neguje istnienia zdolności ani ich zróżnicowania. Zmienia sposób ich interpretowania: talent lub funkcja nie stanowią wystarczającej podstawy do pogardy wobec innych.[5]
Pokora może zatem współistnieć z przyjęciem odpowiedzialnego zadania i rzetelną oceną własnych kompetencji. Zaprzeczanie posiadanym umiejętnościom nie wynika z Pawłowego argumentu. Jego celem jest ograniczenie chluby rozumianej jako przypisywanie sobie pełnej samowystarczalności. Wdzięczność i odpowiedzialne użycie zdolności stanowią bardziej adekwatną odpowiedź na dar niż jego demonstracyjne odrzucanie.[5]
Pokora a łaska i nawrócenie
List Jakuba łączy przeciwstawienie pychy i pokory z udzielaniem łaski. Fragment jest osadzony w krytyce konfliktów, zazdrości i nieuporządkowanych pragnień. Wezwanie do uniżenia przed Bogiem dotyczy zwrotu całego sposobu życia. Nie jest izolowaną zachętą do przyjęcia określonej miny lub formuły słownej. Obejmuje zmianę działania oraz motywacji.[7]
Przyznanie się do błędu ma w tym ujęciu sens konstruktywny. Człowiek przestaje uzasadniać każde własne zachowanie i staje się zdolny do korekty. Pokora otwiera możliwość prośby o przebaczenie, przyjęcia pomocy i naprawienia relacji. Nie oznacza jednak przypisywania sobie sprawstwa wszystkich zdarzeń ani win innych osób. Jej związek z prawdą wymaga rozróżniania rzeczywistej odpowiedzialności.[3, 7]
Miejsce przy stole i stosunek do prestiżu
W czternastym rozdziale Ewangelii według Łukasza Jezus komentuje wybieranie zaszczytnych miejsc podczas uczty. Opowiadanie dotyczy skłonności do samodzielnego ogłaszania własnej rangi. Towarzyszy mu pouczenie skierowane do gospodarza, aby zapraszał także osoby niemogące odwzajemnić zaproszenia. Pokora zostaje powiązana z uwolnieniem relacji od nieustannego zabiegania o status i korzyść.[8]
Zestawienie tych scen poszerza znaczenie pojęcia. Chodzi nie tylko o zajęcie mniej eksponowanego miejsca, lecz także o to, kogo w ogóle dopuszcza się do wspólnego stołu. Uznanie ludzi pozbawionych wpływów i majątku nadaje pokorze wymiar społeczny. Postawa ta zmienia sposób budowania więzi, gdy wartość drugiej osoby nie jest mierzona możliwością uzyskania od niej odwzajemnienia.[8]
Praktyka bez demonstracji
Kazanie na górze zawiera pouczenia o jałmużnie, modlitwie i poście, ostrzegające przed wykonywaniem ich dla podziwu. Nie chodzi o zakaz każdego publicznego czynu religijnego, lecz o jego motywację. Poszukiwanie uznania może przekształcić działanie skierowane ku Bogu i potrzebującym w prezentację własnej osoby. Pokora dotyczy więc również relacji między widocznością czynu a jego celem.[9]
Nie musi przy tym oznaczać stałego mówienia o własnej niegodności. Taka wypowiedź także może stać się elementem oczekiwanego wizerunku. Biblijny nacisk na intencję i na konkretne postępowanie pozwala oceniać cnotę szerzej niż na podstawie form grzecznościowych lub stylu autoprezentacji. Istotne pozostaje to, czy człowiek potrafi działać dla dobra niezależnie od spodziewanej pochwały.[5, 9]
Pokora jako warunek uczenia się
Z pokorą wiąże się gotowość uznania, że własna ocena nie obejmuje całej rzeczywistości. Paweł wzywa do powściągliwości w wydawaniu ostatecznych sądów o ludzkich intencjach i odnosi pełne poznanie do Boga. Nie znosi to potrzeby rozróżniania dobrych i złych czynów. Ogranicza natomiast roszczenie do nieomylnej wiedzy o całej osobie na podstawie fragmentarycznej obserwacji.[5]
W prawosławnej duchowości pokora porządkuje zatem relację między działaniem a uczeniem się, odpowiedzialnością a przyjmowaniem pomocy, świadomością darów a wdzięcznością. Jej celem nie jest wycofanie osoby z życia. Biblijne wzory kierują ją ku służbie, nawróceniu i trosce o wspólnotę. Cnota ta nabiera znaczenia w zwyczajnych decyzjach: w sposobie słuchania, przyznawania się do błędu, wykonywania obowiązków i traktowania ludzi o odmiennej pozycji.[1, 4, 5, 6]
Zobacz także
Źródła
- Biblia, tekst grecki, List do Filipian 2,1–11 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 11,28–30 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 18,9–14 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 13,1–17 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 4,1–7 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Pierwszy List Piotra 5,1–7 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, List Jakuba 4,1–12 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 14,7–14 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 6,1–18 newadvent.org ↗
- Jan Chryzostom, Homilia VI na List do Filipian newadvent.org ↗
- Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Humility oca.org ↗
- Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Pre-Lent oca.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
