Homilia

Homilia i kazanie

Zakres wyrazów „homilia”, „kazanie” i „mowa” częściowo się pokrywa. W odniesieniu do literatury patrystycznej nazwa „homilia” często wskazuje na wykład konkretnego fragmentu biblijnego, natomiast „mowa” może obejmować rozbudowane wystąpienie świąteczne lub teologiczne. Zachowane utwory nie tworzą jednak podziału o granicach równie ścisłych jak współczesna klasyfikacja podręcznikowa. O charakterze tekstu rozstrzyga jego treść, adresat i okazja wygłoszenia.^{[3, 5]}

Homilia różni się od samodzielnego komentarza naukowego przede wszystkim sytuacją komunikacyjną. Kaznodzieja zwraca się do ludzi zgromadzonych w określonym miejscu i czasie, odwołuje do ich postaw oraz próbuje wpłynąć na postępowanie. Może stawiać pytania, przewidywać sprzeciw i przywoływać przykłady z życia. Właśnie ten kontakt ze słuchaczem nadaje wielu dawnym tekstom homiletycznym charakter żywej wypowiedzi.^{[2, 3]}

Wczesne świadectwo Justyna

W połowie II wieku Justyn opisał niedzielne zgromadzenie chrześcijan, podczas którego czytano wspomnienia apostołów lub pisma proroków. Po zakończeniu lektury przewodniczący kierował do obecnych pouczenie i zachęcał do naśladowania przedstawionych dobrych przykładów. Następowały wspólne modlitwy oraz celebracja eucharystyczna. Opis ten jest ważnym świadectwem związku między czytaniem Pisma, jego objaśnieniem i odpowiedzią zgromadzenia.^[1]

Relacja Justyna nie dostarcza pełnego tekstu ówczesnego kazania. Pokazuje jednak jego funkcję w przebiegu spotkania: słuchacze otrzymywali wskazanie, jak odnieść odczytany przekaz do własnego życia. Homilia rozwijała zatem treść wspólnego słuchania. Jej umiejscowienie przed dalszą modlitwą pozwala zrozumieć, dlaczego w chrześcijańskiej tradycji nauczanie i liturgia pozostają ze sobą powiązane.^[1]

Miejsce w prawosławnym nabożeństwie

W Boskiej Liturgii tradycyjnym miejscem homilii jest czas po czytaniach biblijnych. W praktyce spotyka się także wygłaszanie jej pod koniec nabożeństwa. Encyklika Świętego Synodu OCA o przepowiadaniu wskazuje oba rozwiązania, uzależniając drugie od racji duszpasterskich. Ten sam dokument przypomina o możliwości nauczania podczas innych nabożeństw oraz celebracji związanych z ważnymi wydarzeniami życia wiernych.^[7]

Homilia wypowiedziana po Ewangelii zachowuje bezpośredni związek z tekstem, który zgromadzenie właśnie usłyszało. Jej treść może objaśniać przebieg opowiadania, znaczenie słów lub postawę występujących w nim osób. Tak postępuje Jan Chryzostom w swoich homiliach do Ewangelii według Mateusza. Wykład często przechodzi od szczegółu narracji do pytania o lęk, zaufanie, pragnienia lub odpowiedzialność człowieka.^[3]

Objaśnienie tekstu biblijnego

Homilia pięćdziesiąta Chryzostoma do Mateusza rozpoczyna się od sceny, w której Jezus odchodzi na modlitwę, a uczniowie pozostają na jeziorze podczas burzy. Kaznodzieja pyta o przyczynę kolejnych działań Jezusa, porównuje sytuację z innymi opowiadaniami i rozważa reakcje uczniów. Pokazuje przez to metodę uważnego podążania za narracją. Poszczególne szczegóły służą mu do przedstawienia teologicznego sensu wydarzenia.^[3]

Objaśnianie nie kończy się na odtworzeniu kolejności faktów w opowiadaniu. Chryzostom łączy los uczniów z doświadczeniem człowieka przeżywającego niepewność lub trudność. Jego interpretacja ma skłonić słuchacza do wytrwałości i zaufania Bogu. Jest to rozpoznawalne przejście od egzegezy do zachęty moralnej. Ocena takiego tekstu wymaga uwzględnienia obu warstw, ponieważ autor od początku zamierza nauczać wspólnotę.^[3]

Święto jako temat homilii

Inny układ przyjmuje mowa Grzegorza z Nazjanzu na Paschę. Jej osią jest obchodzone święto i chrześcijańska interpretacja przejścia od śmierci do życia. Autor zestawia motywy starotestamentowej Paschy z wydarzeniami dotyczącymi Chrystusa, a następnie odnosi je do odnowy człowieka. Kompozycja pozwala połączyć rozważanie doktrynalne, obrazy biblijne i język uroczystej celebracji.^[5]

Kazanie świąteczne może więc obejmować wiele fragmentów Pisma bez ograniczania się do komentarza zdanie po zdaniu. O jego spójności decyduje temat dnia liturgicznego. Egeria odnotowuje podobną zasadę w opisie jerozolimskiego święta upamiętniającego przyniesienie Jezusa do świątyni: przemawiający objaśniali tę właśnie scenę ewangeliczną. Czytania, nauczanie i celebracja odnosiły się do wspólnego wydarzenia.^{[5, 6]}

Homilia a nauka wiary

W tekstach Grzegorza obchód święta staje się okazją do wyjaśnienia wcielenia i zbawienia. Treści doktrynalne są przekazywane w formie mowy do zgromadzenia, a nie wyłącznie w specjalistycznym traktacie. Także homilie Chryzostoma łączą interpretację Ewangelii z wypowiedziami o Chrystusie i Eucharystii. Kaznodziejstwo stanowi zatem ważne źródło do poznania sposobu, w jaki teologia docierała do szerokiego kręgu wiernych.^{[3, 5]}

Jednocześnie wypowiedź kaznodziejska ma własne środki wyrazu: pytanie retoryczne, wyolbrzymienie, kontrast i obraz. Gdy autor zachęca, upomina lub wyraża zachwyt, jego język odpowiada tej funkcji. Pojedyncze zdanie odłączone od przebiegu homilii może utracić właściwy sens. Zachowane mowy są świadectwami nauczania, ale ich interpretacja uwzględnia również gatunek i konkretną intencję wystąpienia.^{[2, 3, 5]}

Wymiar społeczny i etyczny

W końcowej części homilii pięćdziesiątej Chryzostom podejmuje temat pomocy ubogim. Zestawia troskę o kosztowne wyposażenie świątyni z sytuacją człowieka pozbawionego jedzenia i odzieży. Odwołując się do słów Ewangelii o Chrystusie spotykanym w potrzebujących, uzasadnia pierwszeństwo konkretnej pomocy. Homilia staje się tutaj miejscem oceny sposobu wydawania pieniędzy i społecznej odpowiedzialności wiernych.^[3]

Nie jest to osobny wykład gospodarczy dołączony przypadkowo do czytania biblijnego. Kaznodzieja wyprowadza zobowiązanie moralne z przyjętej interpretacji Chrystusa i Eucharystii. W jego rozumieniu cześć religijna ma konsekwencje dla stosunku do drugiego człowieka. Ten przykład pokazuje, jak homilia może wiązać praktykę liturgiczną z codziennymi decyzjami dotyczącymi posiadania, gościnności i dzielenia się dobrami.^[3]

Sztuka przemawiania

Chrześcijańscy kaznodzieje korzystali ze środków retoryki, a zarazem zastanawiali się nad ich właściwym zastosowaniem. Augustyn w czwartej księdze „O nauce chrześcijańskiej” uznaje użyteczność umiejętnego przemawiania, ale podporządkowuje je przekazaniu treści. Rozważa różne cele wypowiedzi: wyjaśnienie, podtrzymanie uwagi i skłonienie do działania. Dobór stylu zależy u niego od zadania, jakie mowa ma spełnić.^[4]

Traktat Augustyna jest świadectwem łacińskiego chrześcijaństwa późnoantycznego. Pozwala porównać refleksję nad kaznodziejstwem w różnych częściach ówczesnego Kościoła. Autor podkreśla znaczenie jasności, odpowiedniego doboru słów i znajomości Pisma. Jeśli piękno wypowiedzi utrudnia jej zrozumienie, mówca nie osiąga podstawowego celu nauczania. Retoryczna sprawność ma służyć porozumieniu ze słuchaczem.^[4]

Przygotowanie kaznodziei

Jan Chryzostom w piątej księdze „O kapłaństwie” opisuje pracę nad publicznym nauczaniem jako wymagające zadanie. Talent nie zwalnia mówcy z ćwiczenia i przygotowania. Kaznodzieja spotyka się z różnymi oczekiwaniami, porównaniami z innymi i krytyką. Musi równocześnie zadbać o jakość wypowiedzi oraz zachować niezależność wobec pragnienia pochwały, które może wpływać na wybór tematów i sposób ich przedstawienia.^[2]

Chryzostom zauważa, że słuchacze nie zawsze oceniają wystąpienie według jego treści. Czasem traktują je jak pokaz sprawności oratorskiej lub stają się zwolennikami poszczególnych mówców. Jego opis odsłania społeczne warunki dawnego kaznodziejstwa: prestiż, rywalizację i presję publiczności. Autor odpowiada na te trudności ideałem nauczania nastawionego na pożytek słuchaczy i zgodnego z odpowiedzialnością duchownego.^[2]

Język zrozumiały dla zgromadzenia

Współczesne prawosławne wskazania homiletyczne podkreślają potrzebę jasnego języka i przygotowania. Encyklika OCA zaleca unikanie sloganów, popisów stylistycznych i wykorzystywania homilii do osobistych oskarżeń. Źródłem autorytetu przemawiającego ma być przekazywana nauka i odpowiedzialność za wspólnotę. Dokument odróżnia publiczne nauczanie od indywidualnej rozmowy duszpasterskiej, która ma inne warunki i innych adresatów.^[7]

Problem zrozumiałości występuje już u Augustyna. Mówca ma brać pod uwagę sposób, w jaki słuchacze odbierają wypowiedź, a nie tylko własną poprawność stylistyczną. Wyjaśnienie wymaga czasem powtórzenia trudnej treści w innej postaci. Troska o odbiorcę nie oznacza zatem uproszczenia każdej kwestii do hasła; obejmuje takie prowadzenie rozumowania, by jego kolejne etapy mogły zostać uchwycone przez zgromadzenie.^[4]

Tekst homilii jako źródło historyczne

Zapisana homilia zachowuje ślady konkretnego spotkania: zwroty do obecnych, nawiązania do wcześniejszych nauk i odpowiedzi na przewidywane zarzuty. Przekazuje jednak przede wszystkim to, co kaznodzieja chciał osiągnąć, a nie bezpośredni pomiar zachowań całej społeczności. Gwałtowne napomnienie może świadczyć o problemie dostrzeganym przez autora, lecz samo nie określa jego skali. Taki charakter mają również skargi Chryzostoma na sposób słuchania kazań.^[2]

Homilie są ponadto źródłem historii interpretacji Biblii. Pokazują, które pytania stawiano tekstowi, jak łączono różne księgi oraz jakie zastosowania moralne z nich wyprowadzano. Ich lektura daje dostęp do teologii w formie kierowanej do wspólnoty. W prawosławnym dziedzictwie kaznodziejskim właśnie połączenie wykładu Pisma, obchodzonego święta i odpowiedzialności za słuchaczy stanowi trwały wzorzec tej formy nauczania.^{[3, 5, 7]}

Zobacz także

• Egzegezahasło
• Ewangeliahasło
• Ojcowie Kościołahasło
• Boska Liturgiahasło
• Katechumenathasło
• Apologetykahasło

Źródła

1. Justyn Męczennik, Pierwsza Apologia, rozdział 67; przekład angielski z 1885 roku newadvent.org ↗
2. Jan Chryzostom, O kapłaństwie, księga V; przekład W. R. W. Stephensa, 1889 newadvent.org ↗
3. Jan Chryzostom, Homilia L na Ewangelię według Mateusza; przekład angielski w wydaniu z 1888 roku newadvent.org ↗
4. Augustyn z Hippony, O nauce chrześcijańskiej, księga IV; przekład J. F. Shawa w wydaniu z 1887 roku newadvent.org ↗
5. Grzegorz z Nazjanzu, Mowa XLV na Paschę; przekład angielski w wydaniu z 1894 roku newadvent.org ↗
6. Egeria, Dziennik podróży, opisy niedzielnego nauczania i święta Spotkania Pańskiego; przekład z 1919 roku ccel.org ↗
7. Święty Synod Orthodox Church in America, On Preaching oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.