Nazwa i zakres pojęcia
Wyrazy „katechumen” i „katecheza” należą do tej samej rodziny terminów związanych z ustnym nauczaniem. Cyryl Jerozolimski wykorzystuje skojarzenie ze słuchaniem i rozbrzmiewaniem słowa: przyszły ochrzczony ma przejść od słyszenia nauki z zewnątrz do jej świadomego przyswojenia. W jego wypowiedziach katechumenat oznacza zatem konkretną sytuację człowieka uczącego się wiary, mającą doprowadzić do zmiany jego relacji z Bogiem i wspólnotą.[2]
Katecheza jest pojęciem szerszym. Może towarzyszyć osobie już ochrzczonej przez całe życie, podczas gdy katechumenat w ścisłym znaczeniu poprzedza chrzest. Różnicę tę widać w starożytnych cyklach nauczania: część mów kierowano do kandydatów, a inne do ludzi, którzy właśnie przyjęli sakramenty inicjacji. Nie każde spotkanie poświęcone religii ustanawia więc uczestnika katechumenem w kościelnym znaczeniu tego słowa.[2, 4]
Najstarsze świadectwa przygotowania
Didache łączy wskazówki dotyczące chrztu z wcześniejszym pouczeniem moralnym. Pierwsze rozdziały przedstawiają obraz dwóch dróg, życia i śmierci, rozwijając nakazy miłości, uczciwości, panowania nad gniewem i pomocy potrzebującym. Następnie tekst przechodzi do chrztu i zaleca poprzedzający go post. Uwidacznia to ścisły związek między przyjęciem obrzędu a poznaniem wymagań wspólnoty. Sam dokument nie opisuje jednak całej instytucji katechumenatu w formie znanej z IV wieku.[1]
W Didache przygotowanie angażuje również osobę udzielającą chrztu oraz innych, którzy mogą pościć. Inicjacja ma wymiar wspólnotowy: kandydat nie przechodzi jej wyłącznie jako prywatnej sprawy. W tym samym piśmie udział w Eucharystii jest związany z wcześniejszym chrztem. Nauczanie, post, obrzęd i wspólny posiłek eucharystyczny tworzą rozpoznawalną kolejność, chociaż szczegółowy przebieg przygotowania nie został tam rozpisany na stały kalendarz.[1]
Przyjęcie kandydata i rozeznanie motywacji
Prokatecheza Cyryla Jerozolimskiego rozpoczyna się od obrazu osób, których imiona zostały już zapisane. Autor zwraca uwagę na możliwość bardzo różnych motywacji: ktoś mógł przyjść z przekonania, pod wpływem bliskiej osoby albo z ciekawości. Zadaniem nauczania jest doprowadzenie do świadomej decyzji. Samo znalezienie się w grupie kandydatów nie stanowi w jego ocenie dowodu wewnętrznej gotowości do chrztu.[2]
Cyryl domaga się zgodności deklaracji z postępowaniem. Wskazuje na potrzebę zerwania z oszustwem, krzywdzeniem innych i obłudą; zachęca także do uważnego słuchania. Język jego mów bywa uroczysty i ostrzegawczy, ponieważ przygotowanie przedstawia jako wydarzenie o znaczeniu zbawczym. Z historycznego punktu widzenia świadczy to o wymaganiach stawianych kandydatom i o trudnościach duszpasterskich, z którymi mierzyła się wspólnota.[2]
Katechumenat w późnoantycznej Jerozolimie
Egeria, pielgrzymująca do Ziemi Świętej pod koniec IV wieku, pozostawiła szczegółowy opis przygotowania do chrztu paschalnego. Kandydaci zgłaszali imiona, a następnie stawali przed biskupem w towarzystwie osób, które mogły zaświadczyć o ich życiu. Pytania dotyczyły między innymi uczciwości, relacji rodzinnych i nadużywania wina. W przypadku przybysza z innego miejsca znaczenie miało świadectwo ludzi, którzy go znali.[4]
Relacja ta ukazuje rolę wspólnoty w rozpoznawaniu gotowości kandydata. Osoba towarzysząca nie ograniczała się do ceremonialnej obecności, lecz potwierdzała jego wiarygodność. Negatywne świadectwo mogło prowadzić do odroczenia chrztu. Egeria przedstawia praktykę określonego miasta i czasu; jej opis pozwala odtworzyć jerozolimski model przygotowania, bez założenia, że identycznie postępowały wszystkie wspólnoty chrześcijańskie.[4]
Etapy i długość przygotowania
W świadectwie Egerii można odróżnić ogół katechumenów od grupy bezpośrednio przygotowującej się do najbliższego chrztu paschalnego. Ta druga otrzymywała intensywne nauczanie w okresie poprzedzającym Wielkanoc. Różne określenia kandydatów odpowiadały zatem kolejnym etapom przygotowania. Przejście między nimi wiązało się z decyzją o przyjęciu sakramentu i z oceną gotowości, a nie tylko z upływem określonej liczby dni.[4]
Nie istnieje jedna starożytna długość katechumenatu, którą można bez dodatkowych zastrzeżeń przypisać całemu chrześcijaństwu. Cyryl mówi o czterdziestodniowym czasie szczególnej przemiany, a Egeria opisuje własny jerozolimski układ tygodni i dni nauczania. Są to informacje o końcowym, intensywnym etapie formacji. Nie określają automatycznie całego czasu, jaki dana osoba spędzała wcześniej jako słuchacz nauki chrześcijańskiej.[2, 4]
Treść katechez
Według Egerii biskup rozpoczynał wykład od Księgi Rodzaju, objaśniając wydarzenia biblijne oraz ich duchowe znaczenie. Kandydaci poznawali naukę o zmartwychwstaniu i podstawowe treści wiary. Przekaz nie sprowadzał się do nauczenia odpowiedzi potrzebnych podczas obrzędu: dawał orientację w całej historii biblijnej. Dzięki temu późniejsze słuchanie czytań podczas nabożeństw mogło odwoływać się do już poznanej całości.[4]
Cyryl podkreśla znaczenie systematycznego uczestnictwa. Porównuje wykład do wznoszenia budowli, w której pominięcie części może utrudnić zrozumienie następnych. W nauczaniu łączy wykład doktryny z przygotowaniem moralnym i modlitwą. Ten model zakładał pracę pamięci, uważne słuchanie i zmianę codziennych przyzwyczajeń. Wiedza religijna miała prowadzić do praktyki, którą wspólnota potrafiła rozpoznać w życiu kandydata.[2]
Przekazanie i wyznanie Symbolu wiary
W opisie Egerii po kilku tygodniach nauczania następowało przekazanie Symbolu wiary. Biskup wyjaśniał jego kolejne części, a przed Wielkim Tygodniem kandydaci recytowali go wobec niego. Zwięzła formuła porządkowała wcześniej poznane treści i przygotowywała do osobistego wyznania. Praktyka ta ukazuje, dlaczego w historii katechumenatu wyznanie wiary zajmuje miejsce inne niż zwykłe podsumowanie lekcji.[4]
Cyryl tłumaczy, że Symbol zbiera zasadnicze treści Pisma w krótkiej postaci, dostępnej także ludziom niemającym możliwości szerokiej lektury. Zaleca jego zapamiętanie i zachowanie. Poszczególne Kościoły posiadały w starożytności własne formuły chrzcielne, dlatego tekstu objaśnianego w jednym cyklu katechez nie należy automatycznie utożsamiać słowo w słowo z późniejszą, powszechnie używaną formą nicejsko-konstantynopolitańską.[3]
Modlitwa i egzorcyzmy
W starożytnych katechezach przygotowaniu towarzyszą modlitwy egzorcyzmów. Cyryl wyjaśnia je w ramach chrześcijańskiego obrazu uwolnienia od zła i przemiany życia. Egeria opisuje ich miejsce w codziennym porządku kandydatów przed nauczaniem biskupa. Użycie tego terminu w obrzędzie przygotowania do chrztu nie oznacza samo w sobie rozpoznania u kandydata szczególnego stanu opętania. Odnosi się do religijnego rozumienia inicjacji.[2, 4]
We współczesnym prawosławnym porządku chrzcielnym zachowały się modlitwy ustanowienia katechumena, egzorcyzmy, wyrzeczenie się szatana, opowiedzenie się za Chrystusem i wyznanie wiary. Ich skupienie w obrębie jednej celebracji przechowuje elementy dawniej bardziej rozłożonego w czasie przygotowania. Obrzędowa postać tych czynności pozwala dostrzec ciągłość między katechumenatem starożytnym a praktyką chrzcielną opisaną przez prawosławne materiały liturgiczne.[5]
Katechumeni podczas liturgii
Liturgia bizantyńska zawiera modlitwy za katechumenów oraz wezwanie do ich odejścia przed częścią eucharystyczną. W dawnym porządku stanowiło ono widoczny znak różnicy między przygotowaniem do inicjacji a pełnym udziałem sakramentalnym. Dzisiejsza praktyka wykonywania tego wezwania zależy od lokalnego zwyczaju; objaśnienie OCA wskazuje, że często nie oczekuje się rzeczywistego opuszczenia świątyni. Pozostanie na nabożeństwie nie oznacza jednak dopuszczenia do Komunii.[6]
W samej obecności modlitwy za katechumenów można rozpoznać odpowiedzialność zgromadzenia za osoby przygotowujące się do chrztu. Wspólnota prosi o ich pouczenie i włączenie do Kościoła. Egeria odnotowuje osobne błogosławieństwa katechumenów również w innych porach modlitwy. Ich miejsce w życiu liturgicznym było więc szersze niż sama obecność na lekcjach prowadzonych przez biskupa.[4]
Chrzest i dalsze nauczanie
Zakończenie katechumenatu nie kończyło formacji. Egeria opisuje nauki udzielane po Wielkanocy nowo ochrzczonym, podczas których objaśniano wykonane obrzędy i znaczenie sakramentów. Ten etap określa się mianem katechezy mistagogicznej. Porządek przygotowania prowadził zatem od zapoznania z wiarą do udziału w celebracji, a następnie do pogłębionej interpretacji doświadczenia, w którym uczestniczyli już sami słuchacze.[4]
Próg chrztu miał także znaczenie dla odpowiedzialności kościelnej. Drugi kanon soboru nicejskiego I krytykuje pośpieszne udzielanie chrztu i natychmiastowe wynoszenie nowo ochrzczonych do kapłaństwa lub biskupstwa. Rozróżnia czas potrzebny katechumenowi oraz późniejsze sprawdzenie dojrzałości ochrzczonego. Dokument pokazuje, że przyjęcie do wspólnoty i powierzenie w niej urzędu były odmiennymi etapami.[7]
Wymiar osobisty i wspólnotowy
Katechumenat ujawnia sposób, w jaki chrześcijaństwo łączy przekaz nauki z przynależnością do wspólnoty. Kandydat słucha, odpowiada i podejmuje zobowiązania, a inni nauczają go, modlą się za niego i potwierdzają jego gotowość. W źródłach jerozolimskich spotykają się zatem osobiste przekonanie, publiczne wyznanie i odpowiedzialność świadków. Każdy z tych elementów pełni odrębną funkcję w przygotowaniu do inicjacji.[2, 4]
Zachowane katechezy pozwalają także zobaczyć zróżnicowanie samych słuchaczy. Cyryl zwraca się do osób o rozmaitych motywach i doświadczeniach, a Egeria odnotowuje udział kobiet i mężczyzn oraz potrzebę potwierdzenia wiarygodności przybyszów. Historyczny katechumenat nie był więc wyłącznie przekazaniem zestawu pojęć. Organizował wejście konkretnych ludzi w rytm modlitwy, praktykę moralną i sakramentalne życie miejscowego Kościoła.[2, 4]
Zobacz także
Źródła
- Didache, Nauka dwunastu apostołów, rozdziały 1–7 i 9; przekład angielski w wydaniu z 1886 roku newadvent.org ↗
- Cyryl Jerozolimski, Prokatecheza; przekład angielski w wydaniu z 1894 roku newadvent.org ↗
- Cyryl Jerozolimski, Katecheza V, zwłaszcza ustępy 12–13; przekład angielski z 1894 roku newadvent.org ↗
- Egeria, Dziennik podróży, rozdziały 45–47; przekład M. L. McClure i C. L. Feltoe, 1919 ccel.org ↗
- Greek Orthodox Archdiocese of America, The Sacramental Life of the Orthodox Church, część o obrzędach chrzcielnych goarch.org ↗
- Orthodox Church in America, Catechumens, Depart! oca.org ↗
- Sobór nicejski I, Kanon 2; przekład angielski w wydaniu z 1900 roku newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
