Pochodzenie nazwy
Greckie kathisma wiąże się z siedzeniem i miejscem do siedzenia. W terminologii nabożeństw nazwa odnosi się do odcinków modlitwy, przy których dopuszczano taką postawę. W polskich publikacjach występują także zapisy „kathisma” i „katyzmat”, zależnie od przyjętej tradycji terminologicznej. Samo pochodzenie słowa nie jest jednak kompletną instrukcją zachowania podczas każdej chwili czytania: praktyka uwzględnia rodzaj nabożeństwa i miejscowy zwyczaj.[1]
Rozróżnienie znaczeń jest szczególnie ważne przy tłumaczeniu z języka greckiego. Nagłówek kathisma może wskazywać dużą część Psałterza albo krótki hymn następujący po jego czytaniu. W języku cerkiewnosłowiańskim nazwa sedalen pomaga oddzielić drugi przypadek. Kontekst, numer katyzmy i rodzaj następującego tekstu pozwalają ustalić, z którym zastosowaniem ma się do czynienia.[1, 2]
Dwadzieścia części Psałterza
Podział na katyzmy obejmuje tradycyjny ciąg stu pięćdziesięciu psalmów. Nie oznacza dwudziestu jednakowych grup pod względem liczby utworów. Psalmy różnią się długością, dlatego jedna katyzma może zawierać wiele krótkich tekstów, a inna tylko jeden bardzo długi. Jest to podział użytkowy służący czytaniu, odrębny od numeracji poszczególnych psalmów i od ich podziału na wersety.[1]
Pierwsza katyzma obejmuje Psalmy 1–8, natomiast siedemnasta składa się z Psalmu 118 według numeracji greckiej. Osiemnasta zawiera Psalmy 119–133, czyli piętnaście Pieśni stopni. Już te przykłady pokazują, że określenie „jedna dwudziesta Psałterza” należy rozumieć jako przynależność do dwudziestoczęściowego układu, a nie matematycznie równą liczbę psalmów, wersetów lub znaków.[1]
Trzy stasy
Każdą katyzmę dzieli się na trzy stasy. W pierwszej są to odpowiednio Psalmy 1–3, 4–6 i 7–8. Granice mniejszych odcinków mogą zatem przebiegać między psalmami, lecz w przypadku bardzo długiego Psalmu 118 wypadają wewnątrz jednego utworu. Układ jest zapisany w księgach, a wykonawca nie wyznacza podziału według własnej oceny długości czytania.[1]
W tradycyjnym porządku przejścia między stasami są zaznaczane doksologią i odpowiednimi aklamacjami. Oznaczenie „Chwała” spotykane w wydaniu Psałterza może wskazywać właśnie taki punkt. Nie jest ono tytułem nowego psalmu ani częścią jego pierwotnego tekstu. Przynależy do liturgicznego sposobu lektury, w którym odcinki biblijne łączy się z krótkimi formułami modlitewnymi.[1]
Numeracja grecka i hebrajska
Psałterz używany w prawosławnej tradycji liturgicznej odwołuje się zwykle do numeracji Septuaginty. W wielu współczesnych przekładach Biblii podstawowa numeracja jest hebrajska. Różnice wynikają między innymi z łączenia niektórych psalmów w jedną całość lub ich odmiennego podziału. Nie można wszędzie stosować prostej zasady dodania jednego numeru, ponieważ istnieją miejsca, w których relacja jest bardziej złożona.[1]
Dobrym przykładem jest siedemnasta katyzma: jej Psalm 118 odpowiada Psalmowi 119 w numeracji hebrajskiej. Natomiast początkowe Psalmy 1–8 zachowują te same numery w obu porządkach. Przy korzystaniu z tabel czytań należy najpierw sprawdzić, który system zastosowano. Wydania przeznaczone do porównania często podają oba numery, co pozwala odnaleźć właściwy tekst bez zmiany tradycyjnych granic katyzmy.[1]
Czytanie na nieszporach i jutrzni
Katyzmy stanowią zmienną część psalmodii nieszporów i jutrzni. Oznacza to, że obok psalmów przypisanych stale do danego nabożeństwa występują kolejne odcinki Psałterza wyznaczone według harmonogramu. Na przykład stały psalm otwierający nieszpory nie zastępuje przewidzianej katyzmy. Oba elementy mają własne miejsce, choć mogą korzystać z tej samej księgi biblijnej.[1]
Porządek czytań jest związany z typikonem. Określa on, ile katyzm należy odczytać i które numery przypadają na dany dzień. W pełnym cyklu nabożeństw powracają one w uporządkowanej kolejności, z wyjątkami wynikającymi ze świąt i okresów roku. Nie jest to przypadkowy wybór psalmów według tematu homilii ani indywidualnego nastroju prowadzącego nabożeństwo.[1]
Tygodniowy rytm psalmodii
Pełny tradycyjny porządek przewiduje przejście przez Psałterz w ciągu tygodnia. W Wielkim Poście czytań jest więcej, tak aby w odpowiednich tygodniach objąć całość dwukrotnie. Włącza się wtedy katyzmy także do niektórych godzin kanonicznych. Jest to opis rozbudowanego cyklu liturgicznego, szczególnie istotnego w środowisku monastycznym, a nie twierdzenie, że każda parafia odprawia codziennie wszystkie te nabożeństwa w pełnej postaci.[4]
Tabele czytań zawierają osobne układy dla różnych części roku. Piąty tydzień Wielkiego Postu i Wielki Tydzień mają szczególne rozkłady, związane z charakterem ich nabożeństw. Dlatego ogólna informacja o dwóch odczytaniach Psałterza nie zastępuje szczegółowej rubryki. Rzeczywiste przypisanie katyzmy wymaga uwzględnienia dnia, okresu i ewentualnego zbiegu obchodów.[3]
Pierwsza katyzma
Pierwsza katyzma rozpoczyna się Psalmem 1, przedstawiającym przeciwstawienie drogi sprawiedliwego i drogi nieprawych. Dalsze psalmy wprowadzają modlitwę w sytuacji zagrożenia, ufność i pytania o relację człowieka z Bogiem. Liturgiczny odcinek nie jest jednolitym poematem napisanym specjalnie do nieszporów: obejmuje kilka samodzielnych tekstów biblijnych połączonych przez późniejszy porządek czytania.[1]
W praktyce nieszporów spotyka się uroczysty śpiew wybranych wersetów pierwszej części tej katyzmy, z odpowiedzią „Alleluja”. Taki wybór jest krótszy niż pełna lektura Psalmów 1–3, a tym bardziej całej pierwszej katyzmy. Należy odróżniać nazwę śpiewu od zakresu rzeczywiście wykonanego tekstu. Historyczne wydania modlitewników zaznaczają, że wybór ten stanowi skróconą formę psalmodii.[1]
Siedemnasta katyzma
Siedemnasta katyzma jest szczególna, ponieważ obejmuje jeden bardzo długi psalm. Psalm 118 w numeracji Septuaginty, czyli 119 w hebrajskiej, zawiera 176 wersetów skupionych wokół Prawa, przykazań, słowa i drogi życia. Trzy stasy obejmują wersety 1–72, 73–131 oraz 132–176. Podział liturgiczny pozostaje odrębny od wewnętrznej literackiej konstrukcji psalmu.[1]
Ten tekst występuje także w nabożeństwach związanych ze zmarłymi oraz w jutrzni Wielkiej Soboty. W takich zastosowaniach może być łączony z dodatkowymi hymnami. Psalm i hymnografia tworzą wspólną sekwencję, lecz nie są jednym tekstem tego samego pochodzenia. Obecność tematu śmierci nie ogranicza znaczenia psalmu wyłącznie do pogrzebu: jego biblijną osią jest relacja do Bożych przykazań i nadzieja w słowie Boga.[1]
Osiemnasta katyzma
Osiemnasta katyzma zawiera piętnaście Pieśni stopni, czyli Psalmy 119–133 według numeracji greckiej, odpowiadające Psalmom 120–134 w numeracji hebrajskiej. Jej trzy stasy grupują po pięć psalmów. W tekstach pojawiają się motywy drogi, Jerozolimy, opieki, wspólnoty i błogosławieństwa. Zestaw zachowuje własną biblijną tożsamość, zanim zostaje włączony do określonego nabożeństwa.[1]
Katyzma ta zajmuje ważne miejsce w wielkopostnej modlitwie wieczornej i w porządku Liturgii uprzednio poświęconych Darów. Nie należy jej jednak utożsamiać ze śpiewami stopni jutrzni, nazywanymi anabathmoi. Te ostatnie są utworami hymnografii nawiązującymi do psalmów, podczas gdy katyzma stanowi sam określony odcinek Psałterza. Wspólne biblijne tło nie znosi różnicy między tekstami.[1]
Katyzma jako hymn, czyli sedalen
Drugie znaczenie terminu dotyczy krótkiego hymnu, zwykle śpiewanego lub czytanego w związku z zakończeniem części psalmodii jutrzni. W tradycji słowiańskiej nazywa się go sedalnem. Może rozwijać temat święta, zmartwychwstania, pokuty lub wspomnienia świętego. W odróżnieniu od katyzmy Psałterza jest tekstem kościelnej hymnografii, a nie numerowanym zespołem psalmów.[1]
Sedalny mogą występować również w innych wskazanych miejscach, na przykład po trzeciej pieśni kanonu. Nazwa zachowuje związek z możliwością siedzenia, ale nie pozwala odtworzyć wszystkich rubryk dotyczących postawy ciała. Szczególne dni i lokalne sposoby sprawowania nabożeństwa mogą wymagać odrębnego sprawdzenia. Kluczowe jest rozpoznanie rodzaju tekstu, a następnie odczytanie instrukcji właściwej dla danego obrzędu.[1]
Czytanie, śpiew i postawa uczestników
Katyzma Psałterza może być odczytywana w rytmie liturgicznym lub wykonywana według przyjętej tradycji psalmodii. Nie musi przyjmować postaci koncertowego śpiewu całego chóru. Podział na głos lektora i odpowiedzi wspólnoty pozwala zachować strukturę nawet w prostym wykonaniu. Terminy odnoszące się do części tekstu nie są więc równocześnie opisem jednej obowiązkowej techniki muzycznej.[1]
Wspólna psalmodia ma starszą historię niż obecne drukowane tabele katyzm. Bazyli z Cezarei opisuje w Liście 207 nocne śpiewanie psalmów przez grupy oraz zmianę sposobu wykonania w obrębie jednego czuwania. Świadectwo to nie ustanawia dokładnie współczesnego dwudziestoczęściowego podziału. Pokazuje natomiast szersze tło praktyki, w której uporządkowany tekst biblijny staje się podstawą modlitwy całej wspólnoty.[5]
Pełny porządek i praktyka parafialna
Należy odróżniać pełną normę opisaną w księgach od zakresu nabożeństw rzeczywiście odprawianych w konkretnej parafii. W tradycji monastycznej ciągłość codziennych godzin modlitwy sprzyja realizacji rozbudowanego harmonogramu. W parafii część nabożeństw może odbywać się rzadziej, a ich wykonanie bywa skracane. Sam fakt, że uczestnik niedzielnego czuwania słyszy tylko część psalmodii, nie opisuje całego systemu czytania Psałterza.[1]
Przy dokumentowaniu konkretnego zwyczaju warto wskazać, czy odczytano pełną katyzmę, jedną stasę, czy wybrane wersety. Te trzy sytuacje nie są równoważne pod względem zakresu tekstu. Precyzyjny opis pozwala porównywać praktyki bez uznawania każdej różnicy za odmienny podział Psałterza. Granice katyzm mogą pozostać te same, choć sposób ich liturgicznego wykorzystania jest różny.[1]
Znaczenie podziału
Katyzma organizuje spotkanie z Psałterzem w rytmie czasu. Dzięki niej modlitwa nie ogranicza się do kilku najczęściej znanych psalmów, lecz może obejmować stopniowo cały zbiór: uwielbienie, skargę, prośbę, dziękczynienie i refleksję nad ludzkim życiem. Jest zarazem przykładem tego, jak tradycja nabożeństw nakłada na tekst biblijny własny układ użytkowy, zachowując odrębność poszczególnych psalmów.[1]
W poprawnym użyciu termin wymaga zatem dopowiedzenia, czy chodzi o część Psałterza, czy o hymn typu sedalen. W pierwszym przypadku najważniejsze są numer, zakres psalmów i rozkład czytań; w drugim treść, ton oraz miejsce w nabożeństwie. Rozróżnienie obu znaczeń pozwala uniknąć pomylenia krótkiej strofy z dużym odcinkiem biblijnej psalmodii.[1]
Zobacz także
- Antyfonahasło
- Jutrzniahasło
- Nieszporyw kompendium
- Psałterzhasło
- Troparionhasło
- Typikonhasło
- Wielki Posthasło
Źródła
- G. V. Shann, tłum. i oprac., Euchology: A Manual of Prayers of the Holy Orthodox Church, 1891; rozdział XXVII oraz porządki nabożeństw ccel.org ↗
- Orthodox Church in America, The Division of the Psalter into Kathismas oca.org ↗
- Matka Maria i Kallistos Ware, tłum. i oprac., The Festal Menaion: Appendix 1, The Psalter; tabele podziału i czytań festalmenaion.com ↗
- Katedra greckoprawosławna św. Andrzeja, The Psalter standrewsgreekorthodoxcathedral.co.uk ↗
- Bazyli z Cezarei, List 207, punkt 3; świadectwo wspólnej psalmodii newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
