Nazwa i dwa sposoby użycia
Greckie słowo antiphōnos odnosi się do odpowiadania głosem lub do śpiewu rozdzielonego między wykonawców. W znaczeniu wykonawczym przymiotnik „antyfonalny” opisuje sytuację, w której jedna grupa śpiewa część tekstu, a druga podejmuje dalszy ciąg. W znaczeniu liturgicznym „antyfona” jest nazwą ustalonej jednostki: może obejmować kilka wersetów psalmu, towarzyszące im odpowiedzi oraz zakończenie. Rozróżnienie tych zastosowań pozwala właściwie odczytać zarówno opis muzyki, jak i rubrykę w księdze nabożeństw.[1, 2]
W praktyce antyfonę może wykonywać jeden kantor, chór lub zgromadzenie odpowiadające śpiewakowi. Zachowanie dawnej nazwy nie oznacza obowiązku wystawienia dwóch zespołów. Antyfona nie jest też określeniem jednej melodii, jednego tempa ani jednego rodzaju harmonizacji. Ten sam tekst może być przekazywany w różnych tradycjach muzycznych, pozostając tą samą częścią nabożeństwa. O jego tożsamości liturgicznej rozstrzygają przede wszystkim treść i funkcja.[1]
Wczesne świadectwo wspólnej psalmodii
W Liście 207 Bazyli z Cezarei opisuje nocne zgromadzenie, podczas którego uczestnicy dzielą się na dwie grupy i śpiewają psalmy na przemian. Następnie jeden wykonawca rozpoczyna śpiew, a pozostali go podejmują. Świadectwo to pokazuje, że w IV wieku znano różne sposoby organizowania wspólnej psalmodii. Autor przedstawia śpiew w powiązaniu z modlitwą, czuwaniem i skupieniem, a nie jako osobny występ muzyczny.[2]
Z tego opisu nie wynika jednak, że współczesny zestaw trzech antyfon Liturgii istniał już w identycznej postaci. Trzeba odróżniać starożytną praktykę naprzemiennego śpiewu od późniejszego układu określonego nabożeństwa. List Bazylego jest świadectwem sposobu modlitwy konkretnej epoki; nie podaje kompletnej historii wszystkich utworów nazywanych później antyfonami. Pozwala natomiast zrozumieć, dlaczego nazwa odnosząca się początkowo do wykonania mogła stać się nazwą części liturgii.[2]
Trzy antyfony Boskiej Liturgii
W Liturgii św. Jana Chryzostoma i św. Bazylego Wielkiego antyfony należą do początkowej części nabożeństwa. Po wielkiej ektenii następują kolejne odcinki śpiewu, rozdzielane modlitwami i małymi ekteniami. Trzecia antyfona wiąże się z małym wejściem, podczas którego przenoszony jest Ewangeliarz. Cały układ prowadzi ku dalszym hymnom i czytaniom biblijnym. Szczegóły wykonania, liczba zachowanych wersetów oraz sposób połączenia śpiewu z wejściem zależą od przyjętej praktyki.[1]
Katechetyczne objaśnienie Orthodox Church in America przypomina procesyjne tło antyfon: były one związane ze wspólnym przechodzeniem do miejsca sprawowania Liturgii. W dzisiejszym nabożeństwie zachowują charakter przygotowania do kolejnych części zgromadzenia. Jest to objaśnienie historycznego pochodzenia pewnych elementów obrzędu, a nie twierdzenie, że każdej współczesnej antyfonie musi towarzyszyć osobna procesja.[3]
Psalmy typiczne i błogosławieństwa
W tradycji słowiańskiej często spotyka się układ, w którym pierwszą i drugą antyfonę zastępują psalmy typiczne: Psalm 102 i Psalm 145 według numeracji Septuaginty. W numeracji opartej na tekście hebrajskim są to odpowiednio Psalmy 103 i 146. Pierwszy rozpoczyna się wezwaniem własnej duszy do błogosławienia Boga, drugi do Jego wychwalania. Oba należą do biblijnego języka dziękczynienia i ufności.[1]
Jako trzeci odcinek występują w takim układzie błogosławieństwa z Kazania na Górze, czyli Mt 5,3–12. Mogą być przeplatane troparionami przewidzianymi na dany dzień. Jest to ważne rozróżnienie: choć tę część potocznie zalicza się do antyfon Liturgii, jej podstawowy tekst pochodzi z Ewangelii, a nie z Psałterza. Śpiew łączy wówczas stały fragment biblijny ze zmienną hymnografią wspomnienia liturgicznego.[1]
Psalmy typiczne i błogosławieństwa występują również w nabożeństwie typiki. Zbieżność tekstów nie oznacza tożsamości obu nabożeństw: typika ma własny porządek, a Boska Liturgia obejmuje sprawowanie Eucharystii. Nazwa „typiczne” wskazuje na związek określonej psalmodii z tym zespołem modlitw. Ułatwia też rozpoznanie, dlaczego w różnych wydaniach ksiąg początkowe śpiewy Liturgii bywają opisane odmiennymi nagłówkami.[1]
Antyfony z refrenami
Inny znany układ wykorzystuje wersety psalmów przeplatane krótkimi odpowiedziami. Refren może zawierać prośbę skierowaną do Chrystusa, wzmiankę o modlitwach Bogurodzicy albo nawiązanie do obchodzonego święta. W takim wykonaniu każdy nowy werset wnosi kolejny element tekstu biblijnego, natomiast odpowiedź przywraca stały motyw modlitewny. Powtarzalność pozwala uczestnikom rozpoznać strukturę śpiewu i włączyć się w znaną formułę.[1]
Trzeba odróżnić antyfonę jako cały odcinek od samego refrenu. Kilka wersetów psalmu z jednakową odpowiedzią tworzy jedną antyfonę; pojedyncze powtórzenie odpowiedzi nie jest zazwyczaj nową antyfoną w sensie rubryk. Rozróżnienie ma znaczenie przy korzystaniu z nut i tekstów: nagłówek może obejmować większy blok, podczas gdy zapis pod kolejnymi wersetami wskazuje jedynie sposób odpowiedzi.[1]
Antyfony świąteczne
Na określone wielkie święta przewidziane są własne zestawy antyfon. Dobór wersetów i refrenów wiąże psalmodię z tematyką obchodu. W porządku Niedzieli Palmowej pojawiają się obrazy dziękczynienia, wybawienia i przyjścia w imię Pańskie; w tekstach paschalnych nacisk pada na radość i zwycięstwo. Źródłem tych zestawień jest liturgiczne odczytanie psalmów w związku z wydarzeniami opisanymi w Nowym Testamencie.[1]
W trzeciej antyfonie świątecznej odpowiedzią może być troparion święta. Ten sam hymn występuje wtedy jako refren, choć w innym miejscu nabożeństwa pełni funkcję samodzielnego troparionu. Nazwy nie wykluczają się: „troparion” określa rodzaj utworu, a „antyfona” opisuje większy układ, w którym został użyty. Jest to przykład nakładania się klasyfikacji literackiej i liturgicznej.[1]
Hymn po drugiej antyfonie
Z drugą antyfoną związany jest hymn o Jednorodzonym Synu i Słowie Bożym. Według prawosławnego rozumienia wyraża on wiarę w boskość Chrystusa, Jego wcielenie, ukrzyżowanie i zwycięstwo nad śmiercią. Stanowi tekst kościelny oparty na języku wyznania wiary, a nie kolejny werset psalmu. Zestawienie psalmodii z tym hymnem ukazuje sposób, w jaki nabożeństwo łączy tekst biblijny z późniejszą wypowiedzią teologiczną.[1]
W analizie porządku śpiewów należy zachować tę różnicę gatunkową. Cała sekwencja może być w praktyce wykonywana bez dłuższej przerwy, ale obejmuje elementy o różnym pochodzeniu i funkcji. Podobnie doksologia kończąca odcinek psalmodii nie staje się częścią pierwotnego psalmu. Księgi liturgiczne tworzą z takich elementów uporządkowaną całość, w której granice utworów nie zawsze są oczywiste dla słuchacza.[1]
Antyfony w Psałterzu i nieszporach
Termin „antyfona” bywa również używany na oznaczenie jednej z trzech części katyzmy. Prawosławny podział liturgiczny obejmuje dwadzieścia katyzm, a ich mniejsze odcinki nazywa się stasami lub antyfonami. W takim zastosowaniu słowo określa podział tekstu Psałterza, nie zestaw śpiewów przed małym wejściem.[4]
Na nieszporach znany jest śpiew rozpoczynający się od słów Psalmu 1 o człowieku, który nie podąża za radą nieprawych. Może on przyjmować postać wybranych wersetów pierwszej części pierwszej katyzmy, przeplatanych aklamacją „Alleluja”. Pełne czytanie katyzmy i śpiew jej wybranych fragmentów nie są tekstowo identyczne, choć należą do tej samej tradycji psalmodii. W wydaniu historycznym Shanna wyraźnie zaznaczono skrócony charakter takiego wykonania.[1]
Antyfony jutrzni i Wielkiego Tygodnia
W jutrzni występują śpiewy stopni, nazywane po grecku anabathmoi, a w tradycji słowiańskiej stiepiennymi. Nawiązują do biblijnych Pieśni stopni i są uporządkowane w antyfony. Poprzedzają prokimen i Ewangelię w odpowiednich porządkach jutrzni. Nie należy ich utożsamiać ani z trzema antyfonami Liturgii, ani z samym ciągiem psalmów pielgrzymkowych: stanowią odrębne utwory hymnografii.[1]
Jeszcze inne zastosowanie nazwy występuje w jutrzni Wielkiego Piątku, często sprawowanej wieczorem Wielkiego Czwartku. Pomiędzy pierwszymi czytaniami ewangelicznymi o męce Chrystusa znajdują się zespoły hymnów oznaczone jako antyfony. Ich treść rozwija temat cierpienia, zdrady, ukrzyżowania i odpowiedzialności człowieka. Sama wspólna nazwa nie oznacza, że mają identyczną budowę jak antyfony zwykłej niedzielnej Liturgii.[1]
Tekst, wykonanie i interpretacja
Antyfonalność oznacza naprzemienność wykonania, natomiast wielogłosowość dotyczy jednoczesnego prowadzenia kilku głosów muzycznych. Są to odrębne właściwości: dwie grupy mogą śpiewać na przemian jednogłosowo, a jeden chór może wykonywać antyfonę w opracowaniu wielogłosowym. Podobnie układ responsorialny, w którym kantor podaje wersety, a zgromadzenie wraca do refrenu, należy odróżniać od prostego dzielenia kolejnych wersetów między dwa chóry. Świadectwo Bazylego pokazuje, że różne sposoby wykonania mogły współistnieć.[2]
Znaczenie antyfony wynika z relacji między tekstem biblijnym, odpowiedzią wspólnoty i miejscem w nabożeństwie. Powtórzenie może uwydatniać prośbę, dziękczynienie lub temat święta, natomiast kolejne wersety rozwijają wypowiedź. W opisie konkretnej praktyki należy podać, o które nabożeństwo i który układ chodzi. Dzięki temu termin pozostaje precyzyjny mimo wielości jego historycznych i współczesnych zastosowań.[1]
Zobacz także
Źródła
- G. V. Shann, tłum. i oprac., Euchology: A Manual of Prayers of the Holy Orthodox Church, 1891; objaśnienia oraz porządki nieszporów, jutrzni i Liturgii ccel.org ↗
- Bazyli z Cezarei, List 207, zwłaszcza punkt 3; przekład angielski w NPNF, 1895 newadvent.org ↗
- Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Antiphons oca.org ↗
- Orthodox Church in America, The Division of the Psalter into Kathismas oca.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
