Nazwa i warianty językowe
Greckie kontakion bywa wyjaśniane przez związek z wyrazem kontos, oznaczającym drążek, na który nawijano zwój. Jest to tradycyjna interpretacja nazwy, odnosząca się do materialnej postaci zapisu tekstu. Nie stanowi ona jednak pełnego objaśnienia gatunku ani dowodu, że każda zachowana kompozycja była pierwotnie zapisywana na osobnym zwoju. O charakterze kondakionu rozstrzyga przede wszystkim budowa literacka i zastosowanie liturgiczne.[2]
W polskich tekstach forma „kontakion” pozostaje bliższa greckiemu zapisowi, a „kondak” odzwierciedla drogę przez tradycję słowiańską. Wariant „kondakion” łączy cechy obu sposobów przyswojenia. Różnice te nie uzasadniają traktowania nazw jako oznaczeń trzech niezależnych form muzycznych. Przy porównywaniu publikacji należy sprawdzać definicję, ponieważ autor może używać tej samej nazwy w znaczeniu historycznego poematu albo krótkiego hymnu nabożeństwa.[1]
Kondakion jako poemat
W dawnej postaci kondakion obejmował krótkie wprowadzenie, nazywane prooimionem, oraz serię strof określanych jako ikosy. Wprowadzenie mogło mieć inną konstrukcję metryczną niż dalsza część. Kolejne ikosy zachowywały wspólny wzorzec, a ich zakończenia powracały do tego samego refrenu. Liczba strof była zmienna; nie należy przyjmować jednej liczby jako definicji wszystkich kondakionów.[4]
Taka budowa umożliwiała rozwinięcie obszernej wypowiedzi o wydarzeniu biblijnym lub zagadnieniu teologicznym. Każda strofa mogła wnosić kolejny obraz, pytanie albo fragment opowiadania, podczas gdy refren podtrzymywał jedność całości. Kondakion nie był więc po prostu długim szeregiem niezależnych krótkich hymnów. Jego części pozostawały związane kompozycyjnie, a zakończenie strofy odsyłało do wspólnego tematu.[4]
Roman Melodos
Najbardziej znanym twórcą związanym z kondakionem jest Roman Melodos, działający w VI wieku i kojarzony przede wszystkim z Konstantynopolem. W tradycji prawosławnej jest czczony jako święty hymnograf. Jego twórczość stanowi ważny punkt odniesienia dla badań nad bizantyjską poezją religijną. Nie należy jednak utożsamiać całej historii gatunku z jedną osobą ani automatycznie przypisywać mu każdego utworu określanego jako kondakion.[2]
Tradycja hagiograficzna wiąże jego dar twórczy z objawieniem Bogurodzicy i symbolicznym przyjęciem zwoju. Opowieść ta wyraża religijne rozumienie natchnienia hymnografii. W opracowaniu historycznym należy wskazać jej charakter hagiograficzny, zamiast przedstawiać ją jako wydarzenie potwierdzone niezależną dokumentacją. Podobnie liczby utworów przypisywanych Romanowi w żywotach nie są tożsame z liczbą kompozycji, których autorstwo można uznać za ustalone.[5]
Akrostych i podpis autora
W kondakionach Romana pierwsze litery kolejnych strof mogły tworzyć akrostych, czyli dodatkowy ciąg słów widoczny w układzie całego poematu. Badania Dereka Kruegera wskazują na obecność formuł wiążących utwór z imieniem „pokornego Romana”. Taki podpis nie musi być słyszalny w wykonaniu: ujawnia się przy oglądzie tekstu i kolejności strof. Stanowi połączenie kunsztu literackiego z religijnym sposobem przedstawiania autora.[3]
Akrostych jest także przykładem cechy, która łatwo zanika w przekładzie. Tłumacz może zachować sens kolejnych strof, nie odtwarzając ich początkowych liter. Brak widocznego podpisu w polskim lub innym przekładzie nie oznacza zatem, że nie występuje on w greckim tekście. W badaniu autorstwa i konstrukcji utworu trzeba rozróżnić oryginał, przekład literacki oraz skróconą postać używaną podczas nabożeństwa.[3]
Opowiadanie, dialog i interpretacja
Kondakion bywa określany jako poetycka homilia, ponieważ rozwija temat religijny w formie przeznaczonej do śpiewu lub melorecytacji. Może zawierać opowiadanie, zwroty do słuchaczy, pytania retoryczne i wypowiedzi postaci biblijnych. Taka kompozycja tworzy przestrzeń interpretacji: przedstawia znaczenie wydarzenia, a nie tylko odtwarza jego opis z jednej księgi. Refren pomaga zachować wspólną myśl mimo rozbudowania kolejnych obrazów.[4]
Dialogi wkładane w usta postaci nie są nowym źródłem historycznym o ich rzeczywistych rozmowach. Należą do poetyckiego sposobu objaśniania Biblii. Podobnie symbole długu, zapisu, zwycięstwa lub wyzwolenia wyrażają interpretację zbawienia. Rozróżnienie opowieści ewangelicznej od jej hymnografii jest konieczne, aby nie przypisywać tekstowi biblijnemu zdań stworzonych przez późniejszego poetę.[3, 4]
Skrócona postać liturgiczna
W późniejszym porządku nabożeństw szczególne miejsce zajmuje krótki kondakion, często odpowiadający wprowadzeniu dawnej kompozycji. Na jutrzni towarzyszy mu ikos. Zestaw ten zachowuje ślad rozbudowanej formy, ale nie daje pełnego obrazu wszystkich kolejnych strof historycznego poematu. W niektórych przypadkach krótki tekst funkcjonuje samodzielnie, a użytkownik modlitewnika nie otrzymuje informacji o jego dalszym literackim tle.[1, 4]
Zmiany te wiążą się z rozwojem i porządkowaniem hymnografii, w tym ze wzrostem znaczenia kanonu. Nie należy jednak sprowadzać całego procesu do jednego dnia, jednego zarządzenia lub prostego zastąpienia wszystkich dawnych utworów. Zachowane księgi przedstawiają wynik długiego rozwoju. Historyczna forma kondakionu i jego obecne użycie mogą być badane łącznie, lecz wymagają odrębnych opisów.[4]
Miejsce w jutrzni
W rozpowszechnionym porządku jutrzni kondakion i ikos znajdują się po szóstej pieśni kanonu. Są włączone w większą sekwencję hymnografii, ale nie stają się przez to kolejnymi troparionami tej samej pieśni. Ich odrębne nagłówki wskazują własny rodzaj tekstu. Taki układ dobrze pokazuje, jak księga liturgiczna łączy formy powstałe w różnych etapach historii nabożeństwa.[1]
Kondakion przedstawia temat zwięźlej, a następujący ikos może go rozwinąć przez dodatkowy obraz lub objaśnienie. W zestawach zachowujących wspólne zakończenie łatwiej dostrzec ich kompozycyjne powiązanie. Nie należy jednak zakładać, że wszystkie współczesne kondakiony mają identyczną długość, ten sam sposób wykonania lub jednolitą relację do zachowanego ikosu. Księgi zawierają zróżnicowany materiał.[1]
Boska Liturgia i godziny kanoniczne
W Boskiej Liturgii kondakiony należą do zmiennych hymnów wykonywanych po małym wejściu, w powiązaniu z troparionami. Ich dobór zależy od dnia, święta i innych wskazań rubryk. Na godzinach kanonicznych kondakion może występować w wyznaczonym miejscu jako zwięzłe przypomnienie tematu obchodu. W tych zastosowaniach zazwyczaj nie wykonuje się całego historycznego poematu.[1]
Fakt, że troparion i kondakion dotyczą tego samego wydarzenia, nie czyni ich tekstami wymiennymi. Mogą podkreślać odmienne aspekty święta, używać innych obrazów i należeć do różnych tonów. Kolejność ich wykonania wynika z porządku nabożeństwa. Najbardziej praktycznym kryterium rozpoznania pozostaje oznaczenie w księdze, a nie długość utworu lub wrażenie, że jeden hymn jest bardziej uroczysty.[1]
Kondakion Bożego Narodzenia
Znany kondakion Narodzenia Chrystusa zestawia narodzenie dziecka z boską transcendencją, grotę z obecnością Tego, którego nie można objąć, a ziemski świat z anielskim uwielbieniem. W prawosławnym rozumieniu wyraża paradoks wcielenia. Obrazy pasterzy i mędrców łączą różne wątki ewangeliczne w jedną poetycką scenę świętowania. Tekst nie służy odtworzeniu kolejności wszystkich wydarzeń opisanych w Ewangeliach.[1]
W kościelnym objaśnieniu Stevena Kostoffa współcześnie śpiewana część tego utworu jest przedstawiona jako wprowadzenie do znacznie obszerniejszego poematu Romana. To przykład sytuacji, w której niewielki tekst znany z nabożeństwa zachowuje związek z większym dziełem literackim. Poznanie pełnej kompozycji poszerza interpretację, ale nie zmienia funkcji krótkiego kondakionu w obecnym porządku święta.[5]
Kondakion Paschy
Kondakion paschalny mówi o zejściu Chrystusa do grobu, pokonaniu mocy otchłani, radości niewiast niosących wonności oraz pokoju udzielonym apostołom. Zestawia śmierć i zwycięstwo w języku prawosławnej teologii zmartwychwstania. Jest odrębny od troparionu Paschy, choć oba hymny odnoszą się do tego samego centralnego obchodu. Ich porównanie ukazuje, jak różne krótkie formy mogą uzupełniać wspólny temat.[1]
Towarzyszący ikos rozwija scenę przybycia kobiet do grobu. Motywy wonności, poranka i poszukiwania Chrystusa służą interpretacji przejścia od żałoby do nadziei. Nie jest to niezależna relacja świadka, lecz utwór liturgiczny korzystający z materiału ewangelicznego. Jego poetycki charakter pozostaje istotny także wtedy, gdy tekst jest wykonywany w prostym tonie recytacyjnym.[1]
Relacja do akatystu
Akatyst należy do tradycji rozbudowanej hymnografii i wykazuje związek z formą kondakionową. Znany Akatyst ku czci Bogurodzicy wykorzystuje uporządkowany ciąg strof, powracające zakończenia i rozbudowane pozdrowienia. W późniejszych księgach akatystowych termin „kondak” oznacza określone części takiego cyklu. Nie należy utożsamiać każdej z tych części z pełnym historycznym kondakionem Romana.[6]
Związek form nie uprawnia także do prostego przypisania Romanowi autorstwa wszystkich akatystów ani do rozstrzygania spornego autorstwa najstarszego Akatystu bez dodatkowych argumentów. O pokrewieństwie tych form świadczą wspólne cechy kompozycyjne, przy zachowaniu odmiennych zastosowań nazwy. Osobno trzeba badać datowanie utworu, historię jego tekstu oraz sposób włączenia do nabożeństwa.[6]
Znaczenie dla rozumienia hymnografii
Kondakion łączy historię literatury, muzyki i liturgii. W dawnej postaci pokazuje rozmach poetyckiej interpretacji Biblii, a w dzisiejszej krótkiej formie pomaga rozpoznać temat święta lub wspomnienia. Jego opis wymaga więc podania, czy chodzi o cały poemat, zachowane wprowadzenie, hymn współczesnej księgi czy część akatystu. Taka precyzja pozwala zachować ciągłość tradycji bez zacierania różnic między jej kolejnymi postaciami.[1, 4]
Zobacz także
Źródła
- G. V. Shann, tłum. i oprac., Euchology: A Manual of Prayers of the Holy Orthodox Church, 1891; objaśnienia oraz kondakiony świąt i nabożeństw ccel.org ↗
- Apostoliki Diakonia Kościoła Grecji, Romanos the Melodist apostoliki-diakonia.gr ↗
- Derek Krueger, Writing and Redemption in the Hymns of Romanos the Melodist, Byzantine and Modern Greek Studies 27, 2003; abstrakt cambridge.org ↗
- Clemens Blume, Hymnody and Hymnology, The Catholic Encyclopedia, 1910; historyczna charakterystyka kondakionu newadvent.org ↗
- Steven Kostoff, Orthodox Church in America, St. Romanos the Melodist and the Kontakion oca.org ↗
- Hugh Henry, Acathistus (Akathistos), The Catholic Encyclopedia, 1907 newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
