Boże Narodzenie

Podstawy biblijne

Opowiadania o narodzeniu i pierwszych wydarzeniach życia Jezusa znajdują się w Ewangeliach według Mateusza i Łukasza. Autorzy wybierają odmienne sceny i budują własne ciągi narracyjne. Mateusz poświęca szczególną uwagę Józefowi, mędrcom ze Wschodu i zagrożeniu ze strony Heroda. Łukasz przedstawia drogę do Betlejem, złożenie dziecka w żłobie oraz pasterzy, którzy otrzymują wiadomość o narodzeniu. Oba przekazy łączą osobę Jezusa z dziejami Izraela i nadzieją mesjańską.^{[1, 2, 3]}

Teologicznego objaśnienia dostarcza również prolog Ewangelii Jana. Nie opisuje on żłobu ani przybycia pasterzy, lecz mówi o Słowie, które było u Boga i stało się ciałem. Zestawienie tych tekstów jest podstawą chrześcijańskiej interpretacji święta. Opowiadania o konkretnych osobach i miejscach zostają odczytane w świetle twierdzenia o tożsamości narodzonego. Prawosławna wiara odnosi do tego samego Chrystusa zarówno przedwieczne istnienie Syna, jak i narodzenie z Maryi w ludzkiej historii.^{[4, 5]}

Mateusz i rola Józefa

Pierwszy rozdział Mateusza rozpoczyna się rodowodem, który wiąże Jezusa z Abrahamem i Dawidem. Następnie narrator przedstawia sytuację Józefa wobec ciąży Maryi oraz otrzymane przez niego we śnie wyjaśnienie. Józef przyjmuje Maryję i nadaje dziecku imię Jezus. W obrębie opowiadania jego działanie oznacza przyjęcie odpowiedzialności za matkę i dziecko. Jednocześnie pochodzenie poczęcia zostaje przypisane działaniu Ducha Świętego.^[1]

Mateusz objaśnia imię Jezus przez odniesienie do zbawienia od grzechów, a następnie przywołuje zapowiedź Emmanuela. Znaczenie narodzenia zostaje więc przedstawione już na początku Ewangelii przez kategorie zbawienia i obecności Boga. Rodowód oraz opowiadanie o Józefie pełnią różne funkcje, lecz razem ukazują powiązanie wydarzenia z obietnicami dotyczącymi Izraela. Nie stanowią wyłącznie wprowadzenia biograficznego; zapowiadają sposób rozumienia dalszej działalności Jezusa.^[1]

Betlejem i pasterze

Łukasz umieszcza narodzenie w Betlejem, do którego Józef przybywa wraz z Maryją. Wspomina spis ludności i pochodzenie Józefa z rodu Dawida. Nowo narodzone dziecko zostaje owinięte w pieluszki i złożone w żłobie. Są to konkretne elementy narracji, z których późniejsza liturgia i ikonografia rozwijają obrazy uniżenia oraz bliskości Boga wobec człowieka. Sam tekst ewangeliczny pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla odróżniania tych szczegółów od późniejszych przedstawień.^[3]

Pasterze dowiadują się o narodzeniu za pośrednictwem anielskiego zwiastowania. Otrzymują znak pozwalający odnaleźć dziecko, przychodzą do Betlejem i przekazują to, co usłyszeli. Ich odpowiedzią staje się uwielbienie Boga. Łukasz pokazuje w ten sposób przejście od otrzymanej wiadomości do rozpoznania i świadectwa. Maryja zachowuje słowa i wydarzenia, rozważając je w swoim wnętrzu. W tej samej scenie pojawiają się zatem różne postacie odpowiedzi: przybycie, opowiadanie, pochwała i skupiona refleksja.^[3]

Mędrcy i powszechny wymiar wydarzenia

Mateusz opisuje przybyszów ze Wschodu, którzy poszukują narodzonego króla żydowskiego. Złożone przez nich dary to złoto, kadzidło i mirra. Ewangelia nie podaje liczby przybyszów ani ich imion. Rozpowszechnione przedstawienie trzech mędrców wiąże się z trzema rodzajami darów i późniejszą tradycją. Odróżnienie tekstu od rozwijającej go ikonografii pozwala zachować precyzję bez pomniejszania znaczenia, jakie te obrazy uzyskały w kulturze chrześcijańskiej.^[2]

W opowiadaniu poszukiwanie i oddanie czci zostają zestawione z lękiem Heroda o władzę. Dalsze wydarzenia obejmują ucieczkę do Egiptu i przemoc wobec dzieci. Narodzenie nie jest więc przedstawione jako początek historii pozbawionej konfliktu i cierpienia. Obecność przybyszów spoza Izraela poszerza natomiast krąg osób odpowiadających na wydarzenie. W chrześcijańskim odczytaniu scena ta wyraża powszechny zasięg zbawienia, zachowując zarazem jego zakorzenienie w historii biblijnego Izraela.^[2]

Wcielenie i rzeczywiste człowieczeństwo

Jan z Damaszku opisuje wcielenie jako przyjęcie przez Słowo ludzkiej natury, obejmującej ciało i rozumną duszę. Syn Boży nie przestaje być tym, kim był, lecz przyjmuje to, czym wcześniej nie był. W takim ujęciu narodzenie nie oznacza początku istnienia Syna jako Boga. Narodzenie następuje w ludzkim życiu Syna, rozpoczętym przez poczęcie w łonie Maryi. Rozróżnienie dotyczy natur, podczas gdy podmiotem pozostaje jedna osoba Chrystusa.^[5]

Ta zasada wyjaśnia sens nazwy „Boże Narodzenie”. Teologia nie przypisuje boskiej naturze cielesnego powstawania, rozwoju ani zależności właściwych organizmom. Mówi natomiast, że narodzony człowiek jest tą samą osobą, którą wyznaje jako Syna Bożego. Język święta jest przez to ściśle związany z chrystologią. Stwierdzenie rzeczywistego narodzenia chroni pełnię człowieczeństwa, a wskazanie boskiej tożsamości narodzonego określa religijny sens całego wydarzenia.^{[5, 6]}

Maryja jako Bogurodzica

Tytuł Bogurodzicy odnosi się do tożsamości tego, którego Maryja rodzi. W wykładzie Jana z Damaszku Słowo przyjmuje z niej ludzką naturę i pozostaje podmiotem narodzenia. Nie oznacza to, że Maryja jest źródłem boskości lub początkiem istnienia Boga. Nazwa służy wyrażeniu jedności osoby Chrystusa. Dlatego znaczenie Maryi w obchodzie nie jest dodatkiem do nauczania o Chrystusie, ale wynika z chrześcijańskiego sposobu rozumienia wcielenia.^[5]

Leon Wielki w kazaniu bożonarodzeniowym łączy macierzyństwo Maryi z działaniem Ducha oraz z przyjęciem pełnego człowieczeństwa przez Syna. Podkreśla zachowanie boskiego majestatu i rzeczywistość ludzkiego uniżenia. Jego tekst jest świadectwem dawnego nauczania wspólnego chrześcijańskiemu Wschodowi i Zachodowi przed późniejszymi podziałami. W tradycji prawosławnej takie wypowiedzi są odczytywane w związku z wyznaniem Chrystusa jako prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka.^[6]

Data święta i rachuba kalendarzowa

Boże Narodzenie jest świętem stałym, obchodzonym 25 grudnia według kalendarza używanego przez daną wspólnotę. Tam, gdzie dla świąt stałych zachowuje się kalendarz juliański, dzień ten przypada obecnie 7 stycznia w kalendarzu gregoriańskim. Obchody grudniowe i styczniowe odnoszą się do tego samego święta. Różnica wynika z rachuby dni, a nie z odmiennego przedmiotu wiary. Daty liturgicznej nie należy utożsamiać z podaną w Ewangeliach datą dzienną, ponieważ teksty jej nie określają.^{[1, 2, 3, 9]}

Czytania pozwalają objaśnić znaczenie narodzenia przez odniesienia do wcześniejszych ksiąg biblijnych. Mateusz sam łączy Betlejem z zapowiedzią prorocką, a liturgia rozwija ten sposób lektury. Proroctwa są w niej odczytywane z perspektywy chrześcijańskiej wiary w Chrystusa. Jest to interpretacja teologiczna, której sens wynika z przyjęcia określonej jedności historii zbawienia i wzajemnego odniesienia Starego oraz Nowego Testamentu.^{[2, 7]}

Przygotowanie i liturgia

Święto poprzedza czterdziestodniowy post. W jego końcowej części hymny coraz wyraźniej kierują uwagę ku narodzeniu. W opisie nabożeństw pojawiają się godziny królewskie, uroczyste nieszpory oraz Boska Liturgia; szczegółowy porządek zależy od układu dni tygodnia i przepisów liturgicznych. Przebieg celebracji wiąże słuchanie Pisma, śpiew i uczestnictwo w Eucharystii. Dzięki temu wydarzenie jest rozpatrywane w ramach całej wiary i modlitwy Kościoła.^[7]

Związek narodzenia ze zbawieniem jest widoczny również w kazaniu Leona. Autor przedstawia święto jako źródło nadziei dla ludzi o różnym doświadczeniu moralnym: zarówno dla dążących do dobra, jak i potrzebujących przebaczenia. Uzasadnieniem tej powszechności jest wspólna ludzka natura przyjęta przez Chrystusa. W tym ujęciu religijna radość ma podstawę doktrynalną i nie zależy wyłącznie od rodzinnej atmosfery lub obyczajowej oprawy obchodów.^[6]

Ikonografia i sens uniżenia

Ikona Narodzenia łączy kilka scen wokół Maryi i dziecka złożonego w żłobie. Ciemna grota, pieluszki i pozycja niemowlęcia mogą być interpretowane w odniesieniu do późniejszego pogrzebu Chrystusa. Wołu i osła objaśnia się przez nawiązanie do Księgi Izajasza. Są to elementy tradycji interpretacyjnej, które nie występują razem w jednym opowiadaniu ewangelicznym. Kompozycja ukazuje teologiczny związek narodzenia, uniżenia i zbawienia.^[8]

Zestawienie narodzenia i przyszłej Paschy pozwala zrozumieć, dlaczego święto nie kończy się na kontemplacji dzieciństwa. Przyjęta ludzka natura jest według doktryny tą samą, w której Chrystus działa, cierpi i zmartwychwstaje. Leon wyprowadza z tej wiary także zobowiązanie etyczne: uznanie otrzymanej godności powinno wpływać na sposób życia. Boże Narodzenie łączy więc pamięć opowiadania biblijnego z nauczaniem o osobie Chrystusa oraz o odnowieniu człowieka.^{[5, 6]}

Zobacz także

• Zwiastowanie Bogurodzicyhasło
• Bogurodzicahasło
• Chrystologiahasło
• Teofaniahasło
• Paschahasło
• Posthasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 1 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 2 newadvent.org ↗
3. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 2 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 1 newadvent.org ↗
5. Jan z Damaszku, Wykład wiary prawdziwej, księga III, rozdziały I–III i XII newadvent.org ↗
6. Leon Wielki, Kazanie XXI na Narodzenie Pańskie newadvent.org ↗
7. Thomas Hopko / Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Nativity of Christ oca.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Icon of the Nativity: Images Foretold by the Prophets goarch.org ↗
9. Polska Rada Ekumeniczna, Boże Narodzenie w Kościołach Polskiej Rady Ekumenicznej, część o Kościele prawosławnym ekumenia.pl ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.