Opatrzność

Stworzenie i dalsze istnienie świata

Damasceńczyk wiąże opatrzność ze stworzeniem. Ten, kto powołuje rzeczywistość do istnienia, pozostaje również jej podtrzymującym źródłem. Autor odrzuca rozdzielenie funkcji Stwórcy i opiekuna świata między niezależne podmioty. Dobroć Boga ma przejawiać się nie tylko w początku istnienia, ale także w dalszym trwaniu stworzeń. W tym ujęciu świat nie staje się po stworzeniu rzeczywistością całkowicie niezależną od Boga.^[1]

Podobny związek występuje w mowie Pawła na Areopagu, opisanej w Dziejach Apostolskich. Bóg jest tam przedstawiony jako dawca życia i tchnienia, który nie potrzebuje podtrzymywania przez ludzkie ręce. Wypowiedź ma odwrócić perspektywę zależności: to stworzenia otrzymują istnienie, a nie Bóg uzyskuje konieczne do przetrwania dobra od czcicieli. Dla teologii opatrzności ważne jest połączenie stwórczej mocy z bliskością wobec każdego człowieka.^[2]

Porządek przyrody w języku modlitwy

Psalm 103 według numeracji Septuaginty, odpowiadający Psalmowi 104 w numeracji hebrajskiej, opisuje wodę, rośliny, zwierzęta i rytm dnia. Ich wzajemne zależności zostają przedstawione jako wyraz mądrości Boga. Poemat obejmuje zarówno wielkie zjawiska przyrody, jak i zwyczajne potrzeby żywych istot. Opatrzność ma tu wymiar powszechny: troska dotyczy świata wykraczającego poza bezpośrednie interesy człowieka.^[3]

Psalm ukazuje również zależność życia od daru tchnienia oraz odnawianie ziemi. Jest modlitewnym odczytaniem obserwowanej rzeczywistości. Nie przekazuje technicznego opisu procesów biologicznych, lecz odnosi je do Stwórcy. Dla rozumienia pojęcia istotne jest to, że przedmiotem uwielbienia stają się także regularność i ciągłość życia. Opatrzność nie ogranicza się w tym obrazie do rzadkich wydarzeń, którym przypisuje się charakter cudowny.^[3]

Zaufanie w codziennym życiu

W Kazaniu na Górze Jezus przywołuje ptaki i rośliny jako obrazy troski Boga. Wypowiedź kieruje uwagę ku ograniczeniom ludzkiego niepokoju o utrzymanie, a zarazem ku poszukiwaniu królestwa i sprawiedliwości. Jest to wezwanie do zaufania w warunkach niepewności. Obraz nie zawiera obietnicy identycznych warunków materialnych dla wszystkich ani nie przedstawia zasobności jako pewnego znaku szczególnej przychylności Boga.^[4]

Zakończenie fragmentu przypomina o trudnościach właściwych każdemu dniowi. Zaufanie zostaje więc wypowiedziane w świecie, w którym troska i ograniczenie nie znikają. Człowiek ma odpowiadać na aktualne zadania, zamiast żyć wyłącznie wyobrażeniem przyszłych zagrożeń. W teologicznym odczytaniu opatrzność tworzy podstawę ufności, lecz nie daje człowiekowi pełnej kontroli nad przyszłością. Istotne pozostaje rozróżnienie między zawierzeniem a pewnością, że wydarzenia przebiegną zgodnie z osobistym planem.^[4]

Opatrzność i wolna wola

Wykład Damasceńczyka zawiera wyraźne rozróżnienie między tym, co zależy od ludzkiego wyboru, a okolicznościami pozostającymi poza nim. Działania dobrowolne stanowią obszar odpowiedzialności człowieka. Autor nie tłumaczy każdego złego czynu bezpośrednim nakazem Boga. Gdy opisuje dopuszczenie zła, łączy je z pozostawieniem stworzeniu wolności. W jego argumentacji przymusowe wykonanie dobra nie miałoby tego samego znaczenia co świadome działanie.^[1]

Takie rozróżnienie przeciwdziała fatalizmowi, czyli przekonaniu, że niezależnie od wyborów musi się dokonać z góry narzucony wynik. Damasceńczyk przedstawia Boga jako pomocnego w czynieniu dobra, a człowieka jako zdolnego do przyjęcia lub odrzucenia tej pomocy. Opatrzność i odpowiedzialność opisują w tym systemie różne aspekty ludzkiego działania. Uznanie pierwszej nie stanowi wystarczającego powodu, by zaniechać rozważania skutków własnych decyzji.^[1]

Wiedza Boga a przymus

W rozdziale o przedwiedzy i przeznaczeniu Damasceńczyk stwierdza, że Boża znajomość przyszłości nie oznacza uprzedniego zdeterminowania wszystkich czynów. Szczególnie dotyczy to działań należących do zakresu ludzkiej wolności. Autor rozróżnia wiedzę o wyborze i spowodowanie wyboru. Rozróżnienie jest istotne, ponieważ bez niego przekonanie o wszechwiedzy mogłoby zostać użyte do zanegowania odpowiedzialności moralnej.^[1]

Damasceńczyk nie rozwiązuje tego zagadnienia przez ograniczenie dobroci Boga ani przez uznanie zła za konieczny składnik Boskiej woli. Łączy przekonanie o Bożej wiedzy z przekonaniem o realności stworzonego działania. Jest to rozwiązanie teologiczne, które określa relację pojęć, a nie model pozwalający przewidzieć zachowanie konkretnego człowieka. W praktyce opisu doktryny należy zachować oba człony: zależność stworzenia od Boga i odpowiedzialność osoby za to, co pozostaje w jej mocy.^[1]

Wola dobra i dopuszczenie

W nauczaniu o opatrzności pojawia się rozróżnienie między tym, czego Bóg chce jako dobra, a tym, co dopuszcza. Damasceńczyk wykorzystuje je do objaśnienia obecności cierpienia i moralnego zła w świecie uznawanym za stworzony przez dobrego Boga. Dopuszczenie oznacza, że wydarzenie nie zachodzi poza zasięgiem Bożej wiedzy, lecz nie jest przez to moralnie aprobowane. Szczególnie mocno autor zaznacza, że złych wyborów nie można po prostu uznać za pragnienie Boga.^[1]

Przywoływane przez niego przykłady obejmują Hioba, doświadczenia apostołów i krzyż Chrystusa. Poszczególne sytuacje objaśnia przez odsłonięcie wierności, powściągnięcie pychy lub działanie zbawcze. Są to teologiczne interpretacje określonych opowieści biblijnych. Ich wielość ma znaczenie: sam autor nie sprowadza wszystkich trudności do jednego schematu. Nie wynika z nich gotowy klucz, za pomocą którego obserwator mógłby bezbłędnie rozpoznać cel każdego cudzego cierpienia.^[1]

Opowiadanie o Józefie

Zakończenie Księgi Rodzaju przedstawia rozmowę Józefa z braćmi obawiającymi się odwetu. Józef odróżnia ich krzywdzący zamiar od dobra, które według jego interpretacji Bóg wyprowadził z późniejszych wydarzeń. Ocalenie wielu ludzi w czasie niedostatku zostaje przedstawione jako szerszy skutek historii. Jednocześnie samo działanie braci nadal jest nazwane złem. Religijna interpretacja następstw nie zmienia go w czyn moralnie słuszny.^[5]

Ten fragment często służy objaśnieniu przekonania, że zło nie musi ostatecznie zniweczyć możliwości dobra. Ważne są jednak konkretne granice opowiadania. To Józef interpretuje własną historię i rezygnuje z odwetu, a następnie zapewnia rodzinie opiekę. Tekst nie przedstawia obojętnego obserwatora, który z zewnątrz usprawiedliwia krzywdę innych. Łączy sens dostrzeżony po czasie z działaniem na rzecz pojednania i utrzymania bliskich.^[5]

Hiob i granice wyjaśnienia cierpienia

Księga Hioba ukazuje konflikt między doświadczeniem cierpiącego człowieka a objaśnieniami jego rozmówców. W końcowym rozdziale Bóg krytykuje sposób, w jaki przyjaciele mówili o nim wobec Hioba. Ten element narracji utrudnia używanie jej jako prostego potwierdzenia, że każda tragedia ujawnia ukrytą winę cierpiącego. Historia obejmuje pytania, skargę i korektę pewności osób przekonanych, że znają właściwe wyjaśnienie.^[6]

Sam Hiob uznaje ograniczenie swojego poznania. W lekturze teologicznej może to oznaczać przyjęcie, że sens świata przekracza indywidualną perspektywę. Nie jest jednak równoznaczne z dostarczeniem szczegółowej przyczyny każdego wydarzenia. Nauczanie o opatrzności zawiera zatem również wymiar pokory poznawczej. Zaufanie do Boga i brak pełnego wyjaśnienia mogą w nim współistnieć, zamiast tworzyć wykluczające się możliwości.^{[1, 6]}

Cierpienie a przypisywanie winy

W opowiadaniu o człowieku niewidomym od urodzenia uczniowie pytają Jezusa, kto zgrzeszył: on sam czy jego rodzice. Odpowiedź odrzuca to postawienie sprawy, a dalsza narracja kieruje uwagę ku uzdrowieniu. Damasceńczyk przywołuje ten fragment w rozważaniu o opatrzności. Jest on ważnym przykładem tego, że cierpienie nie zostaje automatycznie uznane za czytelną karę za osobiste przewinienie.^{[1, 7]}

Rozróżnienie dotyczy także sposobu interpretacji cudzych losów. Wiara, że Bóg może działać w trudnej sytuacji, jest innym twierdzeniem niż pewność, dlaczego konkretna osoba została nią dotknięta. Pierwsze wyraża nadzieję religijną, drugie wymagałoby wiedzy, której obserwator zwykle nie posiada. W przywołanej scenie ewangelicznej pytanie o winę zostaje powiązane z działaniem na rzecz człowieka. Jego stan staje się okazją do pomocy, a nie podstawą potępienia.^[7]

Opatrzność i ostateczna sprawiedliwość

List do Rzymian umieszcza nadzieję w kontekście cierpienia całego stworzenia. Paweł pisze o oczekiwaniu wyzwolenia i o tym, że Boża miłość nie zostaje unieważniona przez ucisk, prześladowanie ani śmierć. Przekonanie o prowadzeniu ku dobru nie jest tu utożsamione z nieustanną pomyślnością. Wymienione przeciwności pozostają realne, lecz autor odmawia im ostatecznej władzy nad relacją człowieka z Bogiem.^[8]

Damasceńczyk łączy podobny problem z nauką o zmartwychwstaniu. Zauważa, że sprawiedliwi mogą doznawać krzywdy, a sprawcy zła cieszyć się powodzeniem. Ostatecznej sprawiedliwości nie można więc wywnioskować wyłącznie z widocznego rozkładu szczęścia w obecnym życiu. W ramach jego teologii pełne rozstrzygnięcie należy do Boga i przyszłego wieku. Opatrzność otrzymuje w ten sposób perspektywę eschatologiczną, obejmującą więcej niż doraźny sukces.^[9]

Znaczenie dla działania człowieka

Nauczanie o opatrzności pozostawia miejsce dla inicjatywy, pracy i odpowiedzialnej decyzji. W opowiadaniu o Józefie religijne odczytanie historii prowadzi do zapewnienia opieki rodzinie. W Psalmie opis Bożych darów obejmuje również człowieka wychodzącego do pracy. Zależność od Boga nie usuwa zatem czynności, przez które powstaje dobro w codziennym świecie. Praktyczne działanie może być w tej perspektywie rozumiane jako uczestnictwo w otrzymanym powołaniu.^{[3, 5]}

Opatrzność stanowi próbę teologicznego połączenia dobroci Stwórcy z doświadczeniem świata, który zawiera wolność, przemijanie i krzywdę. Klasyczne źródła rozróżniają dobro od zła, wiedzę od przymusu oraz nadzieję od znajomości wszystkich przyczyn. Dzięki tym rozróżnieniom pojęcie zachowuje sens religijnego zaufania bez utożsamienia każdego ludzkiego czynu z aprobatą Boga. Jego pełne objaśnienie wymaga odniesienia do stworzenia, wolnej woli i oczekiwania ostatecznego odnowienia.^{[1, 8, 9]}

Zobacz także

• Stworzeniehasło
• Grzechhasło
• Modlitwahasło
• Eschatologiahasło
• Antropologia teologicznahasło
• Zmartwychwstaniehasło

Źródła

1. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga II, rozdziały 25–30 newadvent.org ↗
2. Dzieje Apostolskie, Dz 17,22–31; tekst grecki newadvent.org ↗
3. Księga Psalmów, Psalm 103 według Septuaginty, 104 według numeracji hebrajskiej; tekst grecki newadvent.org ↗
4. Ewangelia według Mateusza, Mt 6,25–34; tekst grecki newadvent.org ↗
5. Księga Rodzaju, Rdz 50,15–21; tekst grecki newadvent.org ↗
6. Księga Hioba, Hi 42; tekst grecki newadvent.org ↗
7. Ewangelia według Jana, J 9,1–7; tekst grecki newadvent.org ↗
8. List do Rzymian, Rz 8,18–39; tekst grecki newadvent.org ↗
9. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga IV, rozdział 27 newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.