Oktoich

Nazwa księgi i osiem tonów

Nazwa pochodzi od greckiego określenia ośmiu tonów, czyli ośmiu kategorii porządkujących śpiew. W polskich publikacjach spotyka się również zapis „Oktoechos”, a w tradycji słowiańskiej określenia nawiązujące do ośmiogłosu. Termin może oznaczać samą księgę albo szerszy system organizacji repertuaru. Rozpoznanie znaczenia wymaga sprawdzenia, czy mowa o tomie tekstów, cyklu nabożeństw czy o muzyce.^{[1, 2]}

Ton nie jest tu po prostu jedną wysokością dźwięku ani tonacją w znaczeniu współczesnej muzyki dur i moll. Stanowi kategorię liturgiczno-muzyczną, z którą wiążą się określone formuły wykonawcze. Ten sam numer tonu może obejmować różne rodzaje hymnów. Dlatego określenie „ton pierwszy” nie wskazuje automatycznie jednej melodii, którą należy bez zmian zastosować do każdego tekstu.^{[1, 2]}

Księga tekstowa i wykonanie muzyczne

Oktoich może zawierać przede wszystkim słowa hymnów i oznaczenia tonu, bez pełnego zapisu nutowego. Do wykonania potrzebna jest wtedy znajomość tradycji śpiewu albo odpowiednie opracowanie muzyczne. Księga dostarcza tekstu i jego liturgicznego umiejscowienia, natomiast szczegółową realizację melodii przekazuje praktyka wykonawcza lub osobny zbiór.^{[1, 2]}

Z tego powodu dwa chóry mogą śpiewać tekst z tej samej części Oktoichu w odmiennie brzmiących opracowaniach. Wspólna pozostaje funkcja hymnu i jego miejsce w cyklu, a różnić się może sposób muzycznego ukształtowania. Sam zapis numeru tonu nie wystarcza do stwierdzenia, że wykonania w różnych tradycjach językowych muszą być dźwiękowo identyczne.^{[1, 2]}

Układ pełnego zbioru

W pełnej postaci księga obejmuje osiem zespołów tekstów, po jednym dla każdego tonu. Wewnątrz zespołu znajdują się hymny na poszczególne dni tygodnia i właściwe im nabożeństwa. Taki układ łączy dwie osie: powracające tygodniowo tematy oraz zmieniający się w dłuższym cyklu zestaw tekstów i tonów. Nie jest to zbiór ułożony według alfabetu lub dat miesięcznych.^[1]

W tradycji greckiej nazwa Oktoechos bywa odnoszona węziej do materiału niedzielnego, a pełniejszy zbiór obejmujący także dni powszednie określany jest jako Parakletike. Zakres terminów i sposób podziału tomów mogą się różnić. Przy opisie wydania ważne jest zatem wskazanie jego zawartości; sam tytuł na okładce nie zawsze pozwala ustalić, czy zawiera ono cały repertuar tygodniowy.^[2]

Rytm ośmiotygodniowy

Po przejściu przez osiem tonów sekwencja wraca do pierwszego. W rezultacie ten sam zestaw niedzielnych hymnów powraca kilka razy w ciągu roku, lecz spotyka się za każdym razem z innymi wspomnieniami kalendarza. Cykl nie tworzy więc ośmiu całkowicie identycznych tygodni powtarzanych bez zmian. Jest jedną z warstw, z których składa się porządek danego dnia.^[1]

W zwykłej sekwencji niedziel po okresie Pięćdziesiątnicy pierwszą niedzielą po Niedzieli Wszystkich Świętych jest niedziela tonu pierwszego. Cykl ośmiu tonów ma jednak związki również z okresem paschalnym, którego hymny są zapisane w Pentekostarionie. Dlatego ustalenie tonu na konkretną datę wymaga uwzględnienia kalendarza liturgicznego, a nie liczenia tygodni wyłącznie od początku roku cywilnego.^{[1, 5]}

Niedziela i zmartwychwstanie

Niedzielne teksty Oktoichu rozwijają motywy śmierci, pogrzebu i zmartwychwstania Chrystusa oraz zwycięstwa nad śmiercią. Przywołują grób, kamień, kobiety niosące wonności, świadectwo anioła i spotkanie uczniów ze Zmartwychwstałym. Nie ograniczają się do jednego streszczenia Ewangelii. Kolejne hymny przedstawiają różne aspekty tej samej tajemnicy w języku modlitwy i poezji.^[1]

Powtarzalność niedzielnych motywów pozwala traktować każdą niedzielę jako wspomnienie zmartwychwstania, choć doroczna Pascha zachowuje własny, szczególny porządek. Związek ten nie oznacza, że zwykła niedzielna jutrznia jest kopią jutrzni paschalnej. W obu przypadkach centralny temat jest wspólny, lecz teksty, rubryki i rozłożenie akcentów należą do odmiennych formularzy.^[1]

Tematy dni powszednich

Tygodniowy repertuar wiąże poniedziałek z mocami bezcielesnymi, a wtorek z Janem Chrzcicielem. W czwartek szczególne miejsce zajmują apostołowie i święty Mikołaj. Środy i piątki rozwijają temat krzyża i męki, często w połączeniu z hymnami o Bogurodzicy. Sobotnia hymnografia obejmuje świętych i modlitwę za zmarłych. Są to dominujące akcenty, a nie wyczerpujący katalog wszystkich tekstów danego dnia.^[1]

Stałe przyporządkowanie nie znosi innych wspomnień. Wtorek może jednocześnie przypadać w święto określonego męczennika, a czwartek w uroczystość Pańską. O tym, które hymny tygodniowe zostaną wówczas użyte, decydują przepisy łączenia cykli. Zrozumienie Oktoichu wymaga więc odróżnienia tematu powracającego w każdy tydzień od obchodów konkretnej daty.^{[1, 2]}

Gatunki hymnów

Księga zawiera różne formy hymnografii, między innymi stichery, tropariony, sedalny i kanony. Każda z nich ma własne miejsce w nabożeństwie. Stichery mogą towarzyszyć psalmom nieszpornym lub pochwalnym, troparion zwięźle wyraża główny motyw wspomnienia, a kanon rozwija go w szeregu pieśni. Uporządkowanie według tonu nie usuwa tych różnic gatunkowych.^{[1, 2]}

Ważną grupę stanowią hymny do Bogurodzicy, nazywane theotokia. W niedzielnych nieszporach szczególną funkcję mają dogmatyki, odnoszące się do wcielenia Chrystusa i znaczenia macierzyństwa Maryi w chrześcijańskiej teologii. Ich obecność pokazuje, że Oktoich łączy wspominanie wydarzeń ewangelicznych z językiem doktrynalnym, a nie jest jedynie śpiewnikiem o zmartwychwstaniu.^[1]

Korzystanie z innymi księgami

Oktoich nie zawiera całego niezmiennego porządku wszystkich nabożeństw. Stałe modlitwy i psalmy odnajduje się w czasosłowie, czyli Horologionie, natomiast teksty świąt przypisanych do dat miesięcznych w Minei. Okres przedpaschalny i paschalny mają własne księgi. Dopiero połączenie właściwych elementów daje formularz nabożeństwa na określony dzień.^[1]

Typikon wskazuje sposób tego połączenia. Może określać liczbę sticher z poszczególnych ksiąg, kolejność troparionów oraz wybór hymnów do Bogurodzicy. W praktyce oznacza to, że polecenie „śpiewać z Oktoichu” wskazuje źródło określonego fragmentu, niekoniecznie nakazuje wykonanie całego działu od początku do końca.^[2]

W opublikowanym przez OCA porządku nieszporów dni powszednich widać konkretny przykład takiej współpracy ksiąg: hymny ku czci świętego pochodzą z Minei, a odpowiednie apostychy lub hymny do Bogurodzicy mogą być dobierane z Oktoichu. Ranga wspomnienia wpływa na to, jak duża część zwykłego repertuaru tygodniowego pozostanie w użyciu.^[4]

Historia i Jan z Damaszku

Tradycja szczególnie łączy Oktoich z Janem z Damaszku, jednym z najważniejszych autorów hymnografii bizantyjskiej. Współczesne objaśnienie OCA podkreśla jednak, że jego udział należy rozumieć także jako zbieranie i porządkowanie materiału, a nie autorstwo każdego zachowanego utworu. Starsze teksty i kolejne warstwy redakcyjne współtworzą zbiór.^[3]

Historyczny opis księgi powinien zatem odróżniać hymn, jego przypisanie autorowi, redakcję zbioru i konkretne wydanie. Umieszczenie nazwiska znanego hymnografa w tytule lub tradycji objaśniającej nie datuje automatycznie wszystkich tekstów na ten sam okres. Księga używana przez stulecia mogła zachować wcześniejszy rdzeń, przyjmując jednocześnie dodatki i zmiany sposobu organizacji.^{[2, 3]}

Język i przekład

Przekład hymnów Oktoichu musi zachowywać relację między treścią teologiczną a funkcją w nabożeństwie. Tekst przeznaczony do śpiewu ma określone podziały fraz, a w niektórych formach pozostaje związany z melodycznym wzorcem. Dosłowne przeniesienie każdego wyrazu nie zawsze daje utwór nadający się do wykonania w innym języku.^{[1, 2]}

Z drugiej strony muzyczna wygoda nie usprawiedliwia dowolnej zmiany znaczenia. W hymnografii ważne bywają rozróżnienia między naturą i osobą, śmiercią i zmartwychwstaniem, prośbą i wyznaniem wiary. Przy ocenie przekładu potrzebne jest więc uwzględnienie zarówno sensu wypowiedzi, jak i jej miejsca w strukturze modlitwy. Porównanie kilku wersji może ujawnić odmienne rozwiązania tego samego problemu.^[1]

Pełny repertuar i praktyka parafialna

Nie każdy uczestnik nabożeństwa słyszy cały zasób przewidziany w księdze. W klasztorach pełniejszy cykl codziennych nabożeństw sprzyja częstemu wykorzystaniu tekstów dni powszednich, natomiast życie parafialne może skupiać się na sobotnich nieszporach i niedzielnej Liturgii. Różnica w częstotliwości wykonania nie zmienia zakresu samego Oktoichu.^[1]

Księga zachowuje znaczenie również wtedy, gdy posługujący korzystają z przygotowanych wyciągów. Taki wybór może zawierać wszystkie potrzebne hymny jednego nabożeństwa, ale nie jest pełnym Oktoichem. Dla opisu bibliograficznego ważne jest rozróżnienie źródłowego zbioru, antologii oraz bieżącego zestawu tekstów przygotowanego na konkretną datę.^{[1, 2]}

Znaczenie dla liturgii

Oktoich organizuje pamięć wspólnoty przez regularny powrót tematów i tekstów. Łączy rytm tygodnia, osiem tonów i główne treści prawosławnej hymnografii, a zarazem współpracuje z księgami świąt i okresów roku. Jego znajomość pozwala zrozumieć, dlaczego podobne hymny wracają w różnych miesiącach oraz dlaczego jeden dzień może łączyć wspomnienie zmartwychwstania ze świętem zapisanym w kalendarzu.^{[1, 2]}

Zobacz także

• Troparionhasło
• Sticherahasło
• Kanon liturgicznyhasło
• Jutrzniahasło
• Nieszporyw kompendium
• Typikonhasło

Źródła

1. G. V. Shann, 1891, Euchology — opis ksiąg, hymny niedzielne ośmiu tonów oraz hymny dni tygodnia ccel.org ↗
2. Adrian Fortescue, 1908, The Rite of Constantinople — księgi i cykl nabożeństw newadvent.org ↗
3. Orthodox Church in America, Wonder, The Weekly Cycle — układ tygodniowy i historia Oktoichu oca.org ↗
4. Orthodox Church in America, Daily Vespers Monday through Friday — przykład łączenia Oktoichu z Mineją oca.org ↗
5. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, The Orthodox Faith — Church Year oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.