Świętość

Świętość Boga

W biblijnym obrazie powołania Izajasza serafini trzykrotnie ogłaszają świętość Boga. Scena łączy majestat, uwielbienie i doświadczenie własnej nieczystości przez proroka. Następnie pojawiają się oczyszczenie i gotowość do przyjęcia misji. Świętość nie jest tu jedynie nazwą doskonałego zachowania. Dotyczy sposobu istnienia Boga i relacji, w którą zostaje wprowadzony człowiek.^[1]

W teologii prawosławnej Boża świętość ma charakter pierwotny. Bóg nie otrzymuje jej od kogoś innego ani nie osiąga jej przez moralny rozwój. Człowiek natomiast zostaje uświęcony i wzrasta w otrzymanej relacji. To rozróżnienie pozwala zachować różnicę między Stwórcą a stworzeniem również wtedy, gdy język duchowy mówi o upodobnieniu do Boga lub uczestnictwie w Jego życiu.^{[8, 9]}

Uświęcenie jako działanie Ducha

Bazyli Wielki w traktacie „O Duchu Świętym” przedstawia Ducha jako źródło uświęcenia, życia i duchowego poznania. Opisuje Jego działanie jako udzielanie darów bez utraty własnej pełni. Uświęcenie nie oznacza w tym ujęciu wytworzenia przez człowieka niezależnej od Boga doskonałości. Wynika z uczestnictwa, które obejmuje zdolność przyjmowania dobra i przemianę sposobu życia.^[8]

Autor posługuje się obrazem dusz oczyszczonych i oświetlonych, zdolnych przekazywać otrzymane światło. Metafora podkreśla zarówno dar, jak i jego skutki. Świętość nie pozostaje wyłącznie niewidzialnym statusem osoby. Powinna ujawniać się w jej poznaniu, działaniu i relacjach. Używany przez Bazylego język światła należy do teologicznego opisu obecności Ducha, a nie do fizycznego pomiaru właściwości człowieka.^[8]

Powołanie całej wspólnoty

Pierwszy List do Koryntian zwraca się do adresatów jako do uświęconych w Chrystusie i powołanych do świętości. Nie jest to lista osób uznanych po śmierci za szczególne wzory życia. Określenie dotyczy żyjącej wspólnoty, której problemy Paweł omawia w dalszej części pisma. Już w pierwszym rozdziale podejmuje temat podziałów. Religijna tożsamość i potrzeba poprawy postępowania występują zatem równocześnie.^[3]

Pierwszy List Piotra rozszerza wezwanie do świętości na cały sposób życia. Nawiązuje do starotestamentowego nakazu odzwierciedlania świętości Boga i łączy go z trzeźwością, nadzieją oraz wzajemną miłością. Powołanie to nie jest w tekście ograniczone do osób pełniących urząd kościelny. Jego podstawą pozostaje odniesienie wspólnoty do Boga, a nie zajmowane w niej stanowisko.^[2]

Dar i zadanie

Biblijne wypowiedzi o świętości przyjmują zarówno formę stwierdzenia otrzymanego daru, jak i wezwania do dalszego wysiłku. Paweł przypomina o obmyciu i uświęceniu, a następnie formułuje konkretne wymagania. List do Hebrajczyków zachęca do dążenia do pokoju i uświęcenia. Nie ma konieczności traktowania tych sposobów mówienia jako sprzecznych: opisują początek relacji i wynikającą z niej drogę życia.^{[4, 6]}

W prawosławnej duchowości znaczenie zachowują więc modlitwa, sakramenty, nawrócenie i czyny miłości. Żadnego z tych wymiarów nie można odizolować od pozostałych i uznać za automatyczny dowód pełnej dojrzałości. Już sam nowotestamentowy sposób zwracania się do wspólnoty wskazuje, że otrzymana tożsamość nie usuwa odpowiedzialności za dalsze wybory ani potrzeby ich oceny.^{[2, 3, 4]}

Cielesny wymiar świętości

W Pierwszym Liście do Koryntian ciało zostaje nazwane świątynią Ducha Świętego. Paweł wiąże tę wypowiedź z etyką, przynależnością do Chrystusa i oczekiwaniem zmartwychwstania. Świętość nie dotyczy zatem wyłącznie wewnętrznej sfery przeżyć. Obejmuje również sposób posługiwania się ciałem, relacje z innymi i odpowiedzialność za działania podejmowane w świecie materialnym.^[4]

Takie ujęcie wyjaśnia, dlaczego prawosławie nie rozumie życia duchowego jako stopniowego uwalniania się od człowieczeństwa. Przemianie podlega osoba w jej cielesnej i duchowej jedności. Jan Damasceński, uzasadniając cześć dla świętych i ich relikwii, odwołuje się do obecności Boga w człowieku. Szacunek dla doczesnych szczątków jest w jego argumentacji związany z tym, że ciało uczestniczyło w życiu uświęconej osoby.^[9]

Świętość Kościoła

W Symbolu wiary Kościół jest określany jako święty. Prawosławne objaśnienie tego określenia odnosi jego świętość do Boga, obecności Chrystusa i działania Ducha Świętego. Nie jest to twierdzenie, że każdy członek wspólnoty i każda decyzja jej instytucji są wolne od błędu lub grzechu. Wyznanie świętości wskazuje na źródło życia Kościoła i na uczestnictwo w nim.^[12]

Rozróżnienie to pozwala rozumieć wezwanie do nawrócenia jako element życia wspólnoty, a nie jako zaprzeczenie jej religijnej tożsamości. W listach apostolskich określenie adresatów jako uświęconych współistnieje z napomnieniami dotyczącymi ich rzeczywistych konfliktów. Świętość nie stanowi zatem językowego sposobu wyłączenia osób i działań spod oceny moralnej.^{[3, 4]}

Uświęcenie i obecność w świecie

W modlitwie zapisanej w siedemnastym rozdziale Ewangelii według Jana Jezus prosi o uświęcenie uczniów w prawdzie. Jednocześnie mówi o ich posłaniu do świata. Rozdzielenie od zła nie zostaje utożsamione z całkowitym zerwaniem relacji z ludźmi. Tekst łączy wierność otrzymanemu słowu, jedność wspólnoty i misję podejmowaną w konkretnych warunkach życia.^[5]

Pojęcie świętości może więc odnosić się do różnych form chrześcijańskiego powołania. W prawosławnej pamięci o świętych występują apostołowie, męczennicy, duchowni, mnisi i osoby świeckie. Różnią się warunki ich życia i rodzaje odpowiedzialności. Wspólnym kryterium religijnym pozostaje uznanie, że w ich życiu ujawniła się więź z Bogiem.^[10]

Święci jako świadkowie

Jan Damasceński określa świętych jako przyjaciół Boga i uczestników Jego darów. Wyraźnie rozróżnia to, czym Bóg jest z natury, od tego, co człowiek otrzymuje przez łaskę. Cześć oddawana świętym nie oznacza w tej argumentacji uznania ich za niezależne bóstwa. Odnosi się do osób, których życie jest postrzegane jako świadectwo działania Boga.^[9]

Wspomnienie świętych ma przy tym wymiar wychowawczy. Damasceńczyk łączy oddawanie im czci z naśladowaniem ich wiary, wytrwałości i sposobu życia. Religijna pamięć nie ogranicza się do podziwu dla nadzwyczajności. Kieruje uwagę ku postawom, które mogą znaleźć odpowiednik w innych warunkach: wierności, miłości, odwadze, modlitwie i przezwyciężaniu namiętności.^[9]

Kanonizacja i rozpoznanie świętości

Kościelne uznanie osoby za świętą bywa określane jako kanonizacja lub gloryfikacja. W prawosławnym rozumieniu nie tworzy ono świętości decyzją administracyjną, lecz potwierdza jej rozpoznanie we wspólnocie. Może obejmować badanie życia i nauczania, decyzję synodalną oraz ustanowienie liturgicznego wspomnienia. Sposoby formalnego postępowania kształtowały się historycznie; nie należy sprowadzać ich do jednego schematu obowiązującego w każdej epoce.^[10]

Rozpoznanie świętości pozostaje związane z całością świadectwa życia. Zjawiska uznawane przez wiernych za cudowne mogą mieć znaczenie w procesie kościelnego rozeznania, lecz w przedstawionym przez Josepha Frawleya opisie prawosławnej praktyki nie stanowią koniecznego warunku każdego przypadku. Istotne są także cnoty, wierność nauczaniu Kościoła i trwała pamięć wspólnoty.^[10]

Ikony, relikwie i pamięć

Prawosławna cześć świętych obejmuje ich wspomnienia liturgiczne, przedstawienia ikonograficzne oraz szacunek dla relikwii. Te formy pamięci są związane z przekonaniem o trwałości wspólnoty w Chrystusie. U Damasceńczyka odniesienie do materialnych znaków nie kończy się na samym przedmiocie. Kieruje ku przedstawionej lub wspominanej osobie i ku Bogu, któremu przypisuje się źródło jej świętości.^[9]

Znaczenie religijne przedmiotu i świętość człowieka nie są jednak identycznymi kategoriami. Ikona zostaje otoczona czcią ze względu na odniesienie do przedstawionej osoby, a człowiek jest nazywany świętym ze względu na uczestnictwo w życiu Boga. Rozróżnienie pozwala uniknąć traktowania świętości jako materialnej cechy, którą można opisać niezależnie od relacji i sposobu użycia danego znaku.^[9]

Wszyscy święci

Pierwsza niedziela po Pięćdziesiątnicy jest w prawosławnym roku liturgicznym poświęcona Wszystkim Świętym. Wspomnienie obejmuje zarówno osoby znane z imienia, jak i te, których życie nie zostało publicznie rozpoznane i opisane. Umiejscowienie święta po Zesłaniu Ducha Świętego wyraża teologiczną więź między działaniem Ducha a uświęceniem ludzi.^[11]

Takie wspomnienie przypomina, że kalendarz kościelny nie jest w założeniu pełnym wykazem wszystkich osób pozostających w komunii z Bogiem. Publiczna znajomość biografii i religijna rzeczywistość świętości mają różny zakres. Liturgiczna pamięć o znanych postaciach zostaje uzupełniona uznaniem tych, których świadectwo nie zachowało się w dostępnych źródłach historycznych.^[11]

Świętość i przyszła wspólnota

Apokalipsa Jana przedstawia niezliczoną rzeszę ludzi z różnych narodów, ludów i języków, zgromadzonych przed Bogiem i Barankiem. Obraz łączy uwielbienie z uwolnieniem od cierpienia i otarciem łez. W perspektywie prawosławnej świętość prowadzi ku wspólnocie, której nie wyznacza jedna kultura ani jeden model biografii. Jej przyszła pełnia zostaje opisana językiem liturgicznym i symbolicznym.^[7]

Świętość zachowuje więc wymiar osobowy, wspólnotowy i eschatologiczny. Dotyczy przemiany konkretnego życia, ale nie zamyka człowieka w samodoskonaleniu. Biblijne wezwanie do świętości sąsiaduje z nakazem miłości i dążeniem do pokoju, a patrystyczna refleksja wiąże je z działaniem Ducha. W tym ujęciu celem jest głębsza relacja z Bogiem i ludźmi, której otrzymany dar oraz odpowiedzialne postępowanie pozostają nierozdzielnymi aspektami.^{[2, 6, 8]}

Zobacz także

• Cerkiewhasło
• Ikonahasło
• Łaskahasło
• Ojcowie Kościołahasło
• Pięćdziesiątnicatemat na portalu
• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Relikwiehasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Księga Izajasza 6,1–8 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List Piotra 1,13–23 newadvent.org ↗
3. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 1,1–13 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 6,11–20 newadvent.org ↗
5. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 17,11–23 newadvent.org ↗
6. Biblia, tekst grecki, List do Hebrajczyków 12,1–15 newadvent.org ↗
7. Biblia, tekst grecki, Apokalipsa Jana 7,9–17 newadvent.org ↗
8. Bazyli Wielki, O Duchu Świętym, rozdział IX newadvent.org ↗
9. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga IV, rozdziały XV–XVI newadvent.org ↗
10. Joseph Frawley, Orthodox Church in America, The Glorification of the Saints in the Orthodox Church oca.org ↗
11. Orthodox Church in America, Synaxis of All Saints oca.org ↗
12. Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Church, część Holy Church oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.