Symbol wiary

Znaczenie nazwy i funkcji tekstu

Słowo „symbol” nie oznacza w tym przypadku jedynie obrazu lub znaku graficznego. Odnosi się do rozpoznawalnego wyznania, które zbiera zasadnicze treści i pozwala określić wspólną wiarę. Spotykane określenie „Credo” pochodzi od łacińskiego odpowiednika słów „wierzę”. Symbol nie jest rozbudowanym podręcznikiem, ale jego zwięzłość nie oznacza ogólnikowości. Poszczególne sformułowania rozstrzygają, jak wspólnota rozumie Boga, Chrystusa i zbawienie.^[7]

Cyryl Jerozolimski porównuje krótkie wyznanie do małego ziarna zawierającego możliwość szerokiego rozwoju. Według niego zwięzły tekst gromadzi najważniejsze treści Pisma, aby mogły zostać zapamiętane także przez osoby niemające warunków do obszernej lektury. Skrót służy przekazowi nauczania, a nie rezygnacji z jego wyjaśniania. Autor zapowiada omówienie podstaw poszczególnych artykułów, co pokazuje związek wyuczonej formuły z dalszą katechezą.^[3]

Wyznanie w Nowym Testamencie

Nowy Testament zawiera krótsze wypowiedzi wyznaniowe, które poprzedzają soborowe formuły. W Liście do Rzymian Paweł łączy wyznanie panowania Jezusa z wiarą w Jego zmartwychwstanie. Rozróżnienie serca i ust nie oddziela wewnętrznego przekonania od publicznej wypowiedzi, lecz ukazuje ich powiązanie. Wyznanie ma treść, a równocześnie jest czynnością osoby, która ją przyjmuje.^[5]

Zakończenie Ewangelii Mateusza zawiera polecenie chrztu w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego oraz nauczania tego, co przekazał Jezus. Ten trynitarny układ pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla chrześcijańskiego wyznania. Nie oznacza to, że pełny tekst Symbolu został zapisany w jednym miejscu Nowego Testamentu. Formuła soborowa stanowi późniejszą syntezę i interpretację biblijnego nauczania, powstałą w konkretnych okolicznościach życia Kościoła.^{[3, 4]}

Kontekst chrzcielny i katechetyczny

Katecheza Cyryla ukazuje przekazywanie wyznania jako część przygotowania do życia sakramentalnego. Słuchacze mają zapamiętać tekst, rozumieć jego treść i zachować go jako punkt odniesienia na przyszłość. Akcent na pamięć odpowiada warunkom przekazu ustnego oraz znaczeniu osobistego przyswojenia. Symbol nie jest w tej perspektywie dokumentem, którego znajomość dotyczy wyłącznie duchownych lub uczonych.^[3]

W prawosławnej praktyce wyznanie wiary pozostaje związane z chrztem. Opracowanie OCA przypomina o wypowiadaniu go przez osobę przyjmującą chrzest, a w przypadku małego dziecka przez rodziców chrzestnych. Czynność określa treść wiary, w którą włączana jest osoba ochrzczona. Formuła ma zarazem charakter wspólnotowy: nie tworzy prywatnej doktryny każdorazowo ustalanej przez uczestników obrzędu.^[7]

Sobór w Nicei

Symbol przyjęty w Nicei w 325 roku koncentruje szczególną uwagę na relacji Syna do Ojca. Rozróżnia zrodzenie Syna od stworzenia i określa Go jako współistotnego Ojcu. Greckie homoousios wyraża w tym kontekście wspólną boską istotę. Formuła sprzeciwia się traktowaniu Syna jako bytu stworzonego, choćby wyjątkowo wzniosłego. W samym tekście wyznania towarzyszy jej stwierdzenie, że przez Syna wszystko zostało powołane do istnienia.^[1]

Do nicejskiego wyznania dołączono odrzucenie twierdzeń, według których Syn kiedyś nie istniał, powstał z niebytu albo podlega zmianie właściwej stworzeniom. Te wypowiedzi pokazują polemiczny kontekst dokumentu. Symbol nie miał jedynie gromadzić słów, na które wszyscy mogliby przystać przy dowolnej interpretacji. Wyznaczał również granice znaczenia, jakie sobór uznawał za zgodne z wiarą Kościoła.^[1]

Postać nicejsko-konstantynopolitańska

Tekst wiązany z Konstantynopolem w 381 roku zachowuje zasadnicze nauczanie nicejskie, lecz nie jest po prostu identycznym dokumentem z dopisanym jednym zdaniem. Porównanie obu form pokazuje różnice także w części dotyczącej wcielenia i historii Chrystusa. W postaci nicejsko-konstantynopolitańskiej występują między innymi odniesienia do Ducha Świętego i Maryi przy wcieleniu, do Poncjusza Piłata przy ukrzyżowaniu oraz rozwinięte zakończenie o Kościele i przyszłym życiu.^{[1, 2]}

Szczególnie wyraźne rozszerzenie dotyczy Ducha Świętego. Krótki artykuł nicejski zostaje zastąpiony rozbudowanym wyznaniem Jego panowania, udzielania życia, pochodzenia od Ojca, wspólnej czci z Ojcem i Synem oraz działania przez proroków. W prawosławnym odczytaniu tekst potwierdza pełną boską godność Ducha. Język uwielbienia i język nauczania pozostają tutaj ściśle powiązane.^[2]

Bóg, stworzenie i jedność wyznania

Początek Symbolu mówi o jednym Bogu, Ojcu wszechmogącym, jako stwórcy rzeczywistości widzialnej i niewidzialnej. Zakres stworzenia nie zostaje ograniczony do tego, co człowiek bezpośrednio obserwuje. Następnie tekst wyznaje jednego Pana Jezusa Chrystusa oraz Ducha Świętego. W prawosławnej interpretacji całość tworzy wyznanie trynitarne: rozróżnienie Ojca, Syna i Ducha nie oznacza uznania trzech niezależnych bogów.^[2]

Artykuł o Synu łączy Jego odwieczną relację do Ojca z udziałem w stworzeniu. Wypowiedź ta odpowiada kierunkowi prologu Ewangelii Jana, w którym Słowo jest odniesione do Boga i do powstania wszystkiego. Symbol porządkuje te treści przy użyciu określeń wypracowanych także w sporze doktrynalnym. Jego język zawiera więc zarówno wyrażenia bezpośrednio biblijne, jak i terminy służące sprecyzowaniu ich interpretacji.^{[1, 2, 6]}

Wcielenie i historia zbawienia

Środkowa część wyznania przechodzi od odwiecznej tożsamości Syna do Jego działania dla zbawienia ludzi. Wymienia wcielenie, ukrzyżowanie, cierpienie, pogrzeb, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. Kolejność łączy nauczanie o osobie Chrystusa z historią przedstawianą w Ewangeliach. Imię Poncjusza Piłata osadza mękę w konkretnym kontekście ludzkich dziejów; tekst nie opisuje wyłącznie ponadczasowego symbolu duchowego.^[2]

Zwięzłość nie zaciera rozróżnienia wydarzeń. Cierpienie i pogrzeb potwierdzają rzeczywistość śmierci, a wyznanie zmartwychwstania wskazuje na jej przezwyciężenie. Wniebowstąpienie i zasiadanie po prawicy Ojca wyrażają wywyższenie Chrystusa. Kolejna zapowiedź odnosi się do Jego powrotu i sądu. W ten sposób Symbol łączy pamięć przeszłych wydarzeń z oczekiwaniem przyszłości, nie ograniczając wiary do samej rekonstrukcji przeszłości.^[2]

Duch Święty i kwestia Filioque

W tekście nicejsko-konstantynopolitańskim Duch Święty jest określony jako pochodzący od Ojca. W późniejszej tradycji łacińskiej do tego sformułowania dodano Filioque, czyli odniesienie również do Syna. Prawosławie zachowuje Symbol bez tego dodatku. Spór obejmował zarówno rozumienie relacji w Trójcy, jak i uprawnienie do zmiany tekstu o znaczeniu ogólnokościelnym. Nie sprowadzał się zatem jedynie do wyboru równoważnego tłumaczenia.^{[2, 9]}

Komunikat o uzgodnieniu prawosławno-katolickim z 2003 roku wskazuje, że zagadnienie wymaga uwzględnienia historii, języka i teologii. W obrębie hasła słownikowego najważniejsze jest rozróżnienie samego brzmienia Symbolu od późniejszych sposobów wyjaśniania pochodzenia Ducha. Nie każda różnica terminologiczna ma automatycznie identyczny zakres doktrynalny, a wspólne użycie części formuły nie usuwa wszystkich rozbieżności między tradycjami.^[9]

Kościół, chrzest i oczekiwanie życia

Końcowe artykuły określają Kościół jako jeden, święty, powszechny i apostolski. Są to stwierdzenia o jego teologicznej tożsamości, a nie zapewnienie, że każda osoba i każde działanie instytucjonalne są wolne od błędu. Powszechność należy tu odczytywać jako właściwość wyznawanego Kościoła, a nie jako współczesną nazwę wyłącznie jednej organizacji. Apostolskość odnosi wspólnotę do jej podstawowego świadectwa i przekazu wiary.^[2]

Wyznanie jednego chrztu łączy ten sakrament z odpuszczeniem grzechów. Następujące po nim oczekiwanie zmartwychwstania umarłych i życia przyszłego wieku określa horyzont nadziei. Zakończenie nie mówi wyłącznie o trwałości wspomnień ani o kontynuacji wpływu zmarłych na potomnych. W sensie teologicznym dotyczy przyszłości osoby i ostatecznego działania Boga. Symbol obejmuje przez to zarówno teraźniejszą przynależność do wspólnoty, jak i jej cel eschatologiczny.^[2]

Wyznanie podczas liturgii

W opublikowanym przez grecką archidiecezję porządku Liturgii Bazylego Wielkiego Symbol występuje jako wypowiedź zgromadzenia rozpoczynająca się w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Użycie słowa „wierzę” wyraża osobiste przyjęcie wspólnej treści. Nie przeciwstawia jednostki Kościołowi: uczestnicy wypowiadają tę samą formułę. Wyznanie znajduje się w liturgicznym kontekście modlitwy i przygotowania do modlitwy eucharystycznej.^[8]

W dokumentach soborowych spotyka się natomiast formę zbiorową „wierzymy”. Różnica liczby gramatycznej odpowiada odmiennemu sposobowi wypowiadania tekstu i nie musi oznaczać zmiany doktryny. W jednym przypadku przemawia zgromadzenie określające swoje nauczanie, w drugim każdy uczestnik osobiście przyjmuje wiarę Kościoła. Analiza Symbolu wymaga zatem zwrócenia uwagi zarówno na jego treść, jak i na sytuację, w której jest używany.^{[1, 2, 8]}

Granice i znaczenie formuły

Symbol wiary nie zawiera pełnego opisu wszystkich sakramentów, zasad etycznych, praktyk ascetycznych ani dziejów Kościoła. Jego zadaniem jest przedstawienie podstawowej struktury wyznania. Cyryl, zachęcając do zapamiętania krótkiej formuły, nie rezygnuje z dalszego nauczania o Piśmie. Znajomość brzmienia i rozumienie treści są powiązanymi, ale odrębnymi elementami przekazu. Wyuczenie słów nie czyni całej późniejszej katechezy zbędną.^[3]

W prawosławiu Symbol pełni funkcję wspólnego punktu odniesienia dla nauczania, chrztu i modlitwy. Jego znaczenie wynika z treści oraz z przyjęcia w życiu Kościoła. Historyczne dokumenty soborowe, zastosowanie liturgiczne i interpretacja teologiczna tworzą powiązane wymiary jego obecności. Dzięki nim krótka formuła zachowuje znaczenie zarówno jako świadectwo dawnych rozstrzygnięć, jak i jako współcześnie wypowiadane wyznanie.^{[1, 2, 3]}

Zobacz także

• Trójca Świętahasło
• Chrystologiahasło
• Sobórhasło
• Chrzesthasło
• Eklezjologiahasło
• Święta Tradycjaw przygotowaniu

Źródła

1. Sobór Nicejski I, Symbol nicejski z 325 roku, tekst w zbiorze dokumentów soborowych newadvent.org ↗
2. Sobór Konstantynopolitański I, Symbol nicejsko-konstantynopolitański, tekst w zbiorze dokumentów soborowych newadvent.org ↗
3. Cyryl Jerozolimski, Katecheza V, zwłaszcza części 10–13 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 28,16–20 newadvent.org ↗
5. Biblia, tekst grecki, List do Rzymian 10,8–13 newadvent.org ↗
6. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 1,1–18 newadvent.org ↗
7. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, The Orthodox Faith: Nicene Creed oca.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Divine Liturgy of Saint Basil the Great, część The Creed goarch.org ↗
9. Orthodox Church in America, Agreed Statement on Filioque Adopted by North American Orthodox-Catholic Consultation, 4 listopada 2003 oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.