Nazwa i jej znaczenie
Polski termin pochodzi od greckiego prokeimenon, oznaczającego coś umieszczonego przed innym elementem. W piśmiennictwie spotyka się także formy „prokimenon” i „prokeimenon”. Nazwa wskazuje na pozycję śpiewu względem czytania, ale nie opisuje wszystkich jego zastosowań. Na nieszporach prokimen może pozostać w porządku nabożeństwa także wtedy, gdy nie przewidziano następującej po nim lekcji biblijnej.[1]
W rubrykach prokimen jest odróżniony od tekstu Apostoła, Ewangelii i innych czytań. Może być zapowiadany wraz z określeniem tonu. Po jego zakończeniu następuje osobna zapowiedź właściwej księgi biblijnej. Takie rozdzielenie ma znaczenie praktyczne: wskazuje, kiedy rozpoczyna się śpiew responsorialny, a kiedy ciągłe odczytanie fragmentu Pisma. Sama bliskość tych elementów nie oznacza, że należą do jednego utworu.[1]
Budowa responsorialna
Podstawą wykonania jest naprzemienność wersetu podawanego przez lektora lub kantora i odpowiedzi chóru. W rozpowszechnionym układzie najpierw zostaje ogłoszony główny werset, następnie chór go powtarza, po czym lektor podaje kolejny werset. Zakończenie może polegać na podziale głównej formuły między lektora i chór. Dokładne powtórzenia i podział tekstu zależą od formularza oraz przyjętego sposobu śpiewu.[1]
Odpowiedź nie musi być krótsza od wszystkich pozostałych wersetów. Jej wyróżnikiem jest funkcja powracającego tekstu. Przykładowo prokimen może wielokrotnie przywoływać ufność w miłosierdzie Boga, podczas gdy werset dodatkowy zachęca do wspólnego wychwalania. Powtórzenie nadaje wybranemu zdaniu większą wyrazistość i pozwala zachować je w pamięci podczas słuchania dalszej części nabożeństwa.[1]
Związek z Psałterzem
Większość prokimenów wykorzystuje wersety psalmów. Ich treść obejmuje uwielbienie, błaganie, dziękczynienie, nadzieję i wyznanie ufności. Psalm może zostać skrócony do niewielu zdań, lecz zachowuje rozpoznawalne obrazy i słownictwo. W nabożeństwie wybrane wersety uzyskują dodatkowy kontekst dzięki zestawieniu z danym świętem, czytaniem lub wspomnieniem osoby czczonej jako święta.[1]
Nie wszystkie prokimeny pochodzą jednak z Księgi Psalmów. Przykładem jest wykorzystanie słów pieśni Maryi z pierwszego rozdziału Ewangelii Łukasza. Takie przypadki pokazują, że funkcja liturgiczna jest szersza niż pochodzenie z jednej księgi. Definicja ograniczająca prokimen bez wyjątku do wersetu psalmu byłaby zbyt wąska, nawet jeśli poprawnie opisywałaby większość najczęściej spotykanych formularzy.[1]
Miejsce w Boskiej Liturgii
W zwykłym porządku Liturgii św. Jana Chryzostoma i św. Bazylego Wielkiego prokimen następuje po hymnie Trisagion lub przewidzianym na dany dzień śpiewie zastępczym. Poprzedza czytanie Apostoła, czyli fragmentu Dziejów Apostolskich albo jednego z listów nowotestamentowych. Następnie występuje Alleluja z odpowiednimi wersetami i czytanie Ewangelii. Ten porządek ukazuje dwa kolejne śpiewy biblijne otaczające lekturę Apostoła.[2]
Wezwania do uwagi i ogłoszenie mądrości należą do oprawy tego odcinka nabożeństwa. Nie stanowią części psalmu, z którego zaczerpnięto prokimen. Podobnie pozdrowienie pokoju ma własną funkcję. W tekstach użytkowych wszystkie te wypowiedzi mogą znajdować się blisko siebie, dlatego pomocne jest rozróżnienie głosu kapłana, diakona, lektora i chóru. Każdy z nich wprowadza inny składnik wspólnego słuchania.[1]
Prokimen i Alleluja
Prokimen oraz Alleluja są pokrewnymi formami śpiewu responsorialnego, lecz w porządku współczesnych ksiąg mają odrębne nazwy i miejsca. Prokimen przed Apostołem zazwyczaj powtarza wybrany werset, natomiast śpiew przed Ewangelią powraca do aklamacji „Alleluja”. Między jej powtórzeniami mogą być podawane własne wersety biblijne. Nie należy więc traktować Alleluja jako dowolnego dodatku do zakończonego prokimenu.[1, 2]
W opracowaniach historycznych spotyka się szersze zestawianie obu śpiewów jako pozostałości psalmodii towarzyszącej czytaniom. Takie porównanie wyjaśnia podobieństwo funkcji, ale nie znosi rozróżnienia przy wykonywaniu nabożeństwa. Gdy księga podaje oddzielnie prokimen i wersety Alleluja, każdy zestaw należy odczytać w jego własnym miejscu. Jest to szczególnie istotne przy korzystaniu z kalendarza liturgicznego lub zbioru nut.[4]
Niedzielne tony i święta
W cyklu niedzielnym prokimeny wiążą się z systemem ośmiu tonów. Zmiana tonu oznacza także zmianę przypisanego tekstu. Jeden formularz mówi o miłosierdziu i nadziei, inny o sile udzielanej ludowi, jeszcze inny o wielkości dzieł Boga. Powracający po ośmiu tygodniach układ współtworzy pamięć nabożeństwa. Nie oznacza jednak, że wszędzie obowiązuje identyczne opracowanie muzyczne danego tonu.[1]
Święta i wspomnienia świętych mogą mieć własne prokimeny. W formularzach paschalnych pojawia się radość z dnia ustanowionego przez Boga, a w śpiewach ku czci apostołów motyw głosu docierającego na całą ziemię. Przy zbiegu obchodów zasady łączenia tekstów określa typikon i odpowiednie wskazania liturgiczne. Nie można samodzielnie ustalić kolejności wyłącznie na podstawie tego, który tekst wydaje się bardziej uroczysty.[1]
Prokimen nieszporów
Na nieszporach prokimen występuje po hymnie o pogodnej światłości. W porządku tygodniowym poszczególnym wieczorom odpowiadają określone wersety. Sobotni wieczór, wprowadzający w niedzielę, wiąże się z ogłoszeniem królowania Boga. Inne dni przynoszą motywy wysłuchania modlitwy, opieki i nadziei. Takie rozmieszczenie tworzy własny cykl, którego nie należy mylić z ośmiotygodniowym zestawem prokimenów niedzielnej Liturgii.[1]
Po prokimenie nieszporów mogą następować czytania starotestamentowe, zwłaszcza w odpowiednich nabożeństwach świątecznych i wielkopostnych. W innych porządkach czytań nie ma, a prokimen nadal pozostaje częścią nabożeństwa. Historyczne objaśnienia widzą w tym ślad wcześniejszego związku psalmodii z lekcjami biblijnymi. Brak czytania po śpiewie nie jest zatem sam w sobie błędem ani powodem do usunięcia prokimenu.[1]
Wielki prokimen
Wielki prokimen jest szczególnie uroczystym formularzem, zwykle rozwiniętym przez większą liczbę wersetów i powrotów głównej odpowiedzi. Nazwa nie oznacza po prostu głośniejszego śpiewu ani utworu wymagającego liczniejszego chóru. Jest określeniem liturgicznym, które trzeba odnieść do konkretnego tekstu i rubryk. Także rozbudowane opracowanie muzyczne zwykłego prokimenu nie zmienia automatycznie jego klasyfikacji.[1]
Wskazania OCA wymieniają wielkie prokimeny między innymi na nieszporach w wieczór niektórych wielkich świąt Pańskich oraz w niedzielne wieczory Wielkiego Postu. W tych porządkach śpiew jest powiązany z wejściem z kadzielnicą. Zestawienie to dotyczy określonych nabożeństw; nie wynika z niego, że każde nieszpory świąteczne muszą zawierać identyczny wielki prokimen.[3]
Jutrznia i nabożeństwa szczególne
W niedzielnych i świątecznych porządkach jutrzni prokimen może poprzedzać Ewangelię. Występuje w sekwencji obejmującej śpiewy stopni i wezwanie do wychwalania Boga. Jego tekst może odpowiadać zmartwychwstaniu lub tematowi święta. Ponieważ nie każda jutrznia zawiera tę samą część ewangeliczną, nie można przenosić opisu uroczystej jutrzni na wszystkie dni roku.[1]
Prokimeny występują także w nabożeństwach Wielkiego Tygodnia i przy Liturgii uprzednio poświęconych Darów. Różne czytania mogą być poprzedzane różnymi formularzami. Przykłady wielkopiątkowe wykorzystują psalmiczne obrazy cierpienia, osamotnienia i prześladowania, odczytywane przez tradycję w odniesieniu do męki Chrystusa. To powiązanie jest interpretacją liturgiczną tekstu biblijnego, nie zmianą jego historycznej przynależności do Psałterza.[1]
Znaczenie doboru wersetów
Prokimen nie musi streszczać szczegółowej treści następującego czytania. Może raczej wprowadzać ogólny temat święta, przypominać o relacji człowieka z Bogiem lub wyrażać modlitwę wspólnoty. Dobór tekstu może być związany z cyklem tygodniowym, a nie z każdym pojedynczym zdaniem czytanej perykopy. Poszukiwanie bezpośredniego odpowiednika dla wszystkich słów prokimenu w następnym fragmencie Biblii prowadziłoby do sztucznej interpretacji.[1]
Krótkie zdanie uzyskuje znaczenie także przez powtórzenie i sposób odpowiedzi. Werset o opiece nad ludem, śpiewany wspólnie przed czytaniem, staje się wypowiedzią zgromadzenia. W perspektywie prawosławnej łączy to słuchanie Pisma z modlitwą jego słowami. Słowa psalmu pełnią zatem jednocześnie funkcję tekstu słuchanego i wspólnie wypowiadanej odpowiedzi modlitewnej.[1]
Numeracja i warianty przekładu
Przy ustalaniu biblijnego źródła prokimenu trzeba sprawdzić numerację psalmów. Księgi tradycji bizantyjskiej opierają się zwykle na numeracji greckiej Septuaginty, podczas gdy wiele współczesnych Biblii używa numeracji hebrajskiej. Zapis Psalm 103 może zatem wskazywać inny numer niż w wydaniu używanym przez odbiorcę. Poprawna identyfikacja wymaga porównania również pierwszych słów i właściwego wersetu.[1]
Różnice brzmienia wynikają ponadto z przekładu greckiego, cerkiewnosłowiańskiego lub języka współczesnego. Liturgiczna formuła może być krótsza niż pełny werset w danej Biblii, a jej składnia dostosowana do śpiewu. Nie należy z tego automatycznie wnioskować o pomyłce. Trzeba najpierw ustalić, czy porównywane teksty należą do tej samej tradycji przekładowej i czy oba podają pełny werset, czy jego liturgiczny wybór.[1]
Rozpoznawanie formy
Najpewniejszymi cechami prokimenu są jego biblijna podstawa, responsorialne wykonanie i wskazane w księdze miejsce. Od troparionu różni się zwykle pochodzeniem tekstu i konstrukcją, od ektenii brakiem szeregu wezwań błagalnych, a od ciągłego czytania psalmu wyborem wersetów i powracającą odpowiedzią. Te rozróżnienia pomagają zrozumieć nabożeństwo również wtedy, gdy wszystkie elementy wykonuje ten sam niewielki zespół śpiewaczy.[1]
Zobacz także
Źródła
- G. V. Shann, tłum. i oprac., Euchology: A Manual of Prayers of the Holy Orthodox Church, 1891; prokimeny nieszporów, jutrzni, Liturgii i Wielkiego Tygodnia ccel.org ↗
- Orthodox Church in America, Are Orthodox Christians “Bible believing?”; objaśnienie miejsca prokimenu i Alleluja oca.org ↗
- Orthodox Church in America, Entrance with the censer oca.org ↗
- Adrian Fortescue, Gradual, The Catholic Encyclopedia, 1909; historyczne porównanie śpiewów przy czytaniach newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
