Łaska

Znaczenie terminu

Greckie słowo charis, występujące w Nowym Testamencie, należy do języka daru, życzliwości i wdzięczności. Jego znaczenie zależy od kontekstu. Kiedy autorzy biblijni odnoszą je do zbawienia, akcentują otrzymanie czegoś, czego człowiek nie może ustanowić własną decyzją ani wyegzekwować jako należności. W teologii pojęcie łaski zachowuje ten wymiar osobowy: opisuje relację Boga do stworzenia i przemianę wynikającą z tej relacji.^{[1, 2, 5]}

W polskim języku słowo „łaska” może również oznaczać przychylność osoby sprawującej władzę albo darowanie kary. Takie skojarzenia oddają jedynie fragment jego religijnego znaczenia. W tekstach chrześcijańskich chodzi także o ożywienie, odnowę, zdolność do działania i wspólnotę. Obraz zewnętrznej decyzji o korzystniejszym traktowaniu człowieka nie wyczerpuje zatem treści tego pojęcia.^{[2, 3, 7]}

Łaska a osoba Chrystusa

Prolog Ewangelii według Jana wiąże łaskę z wcielonym Słowem. Mówi o pełni, z której otrzymują ludzie, oraz o łasce i prawdzie przychodzących przez Jezusa Chrystusa. W prawosławnym odczytaniu oznacza to, że łaska pozostaje związana z osobą i dziełem Chrystusa, a nie jedynie z przekazaniem nowych zasad postępowania. Podstawą tej interpretacji jest biblijny opis wejścia Boga w historię człowieka.^[1]

Zestawienie Mojżesza i Chrystusa w tym fragmencie należy do teologicznego wywodu ewangelisty. Nie upoważnia do opisywania judaizmu jako religii pozbawionej daru, miłosierdzia czy więzi z Bogiem. Sam tekst rozpatruje znaczenie Chrystusa z perspektywy chrześcijańskiego wyznania wiary. Akcentuje pełnię otrzymanego daru oraz możliwość poznania Boga przez Syna, nadając pojęciu łaski miejsce w opisie objawienia.^[1]

Dar zbawienia i dobre uczynki

List do Efezjan przedstawia zbawienie jako dar związany z Bożym miłosierdziem i miłością. W Ef 2,8–10 pojawia się jednocześnie stwierdzenie, że nie stanowi ono podstawy do chlubienia się własnymi dokonaniami, oraz wskazanie na dobre czyny jako cel odnowionego życia. Łaska i odpowiedzialne postępowanie występują zatem w jednym wywodzie. Pierwsza określa źródło zbawienia, drugie opisuje życie człowieka odpowiadającego na otrzymany dar.^[2]

Rozróżnienie to pozwala uniknąć przedstawiania religii jako rachunku zasług. Czynienie dobra nie jest w tym ujęciu zapłatą, którą można zmusić Boga do określonego działania. Nie staje się jednak niepotrzebne. Właśnie dlatego, że odnowienie obejmuje całego człowieka, powinno ujawniać się w decyzjach, sposobie traktowania innych i podejmowaniu obowiązków. Biblijny związek daru i działania jest bardziej złożony niż proste przeciwstawienie wiary uczynkom.^{[2, 3]}

Odnowienie przez Ducha Świętego

List do Tytusa łączy zbawienie z miłosierdziem, obmyciem odrodzenia i odnową przez Ducha Świętego. Fragment ten należy do biblijnych podstaw chrześcijańskiego rozumienia chrztu. Akcent pada na działanie Boga, które daje nowy początek i otwiera perspektywę życia wiecznego. Zaraz po tym opisie pojawia się wezwanie do dobrych czynów, użytecznych dla innych ludzi. Wymiar sakramentalny i moralny nie są tu od siebie oddzielone.^[3]

Bazyli Wielki w traktacie „O Duchu Świętym” opisuje Ducha jako źródło uświęcenia i życia. Posługuje się między innymi obrazem światła, z którego korzysta wiele osób bez uszczuplenia jego udzielania się. Analogia służy ukazaniu obecności, która nie polega na podziale materialnej substancji. Przyjęcie łaski przez jednego człowieka nie oznacza, że dla pozostałych pozostaje jej mniej.^[7]

Wolność człowieka i współdziałanie

Prawosławne rozumienie łaski wiąże się z pojęciem synergii, czyli współdziałania. Nie oznacza ono, że Bóg i człowiek dostarczają po równej części siły potrzebnej do zbawienia. Wyraża przekonanie o pierwszeństwie Bożego daru i o tym, że dar ten nie znosi ludzkiej wolności. Odpowiedź może obejmować zaufanie, nawrócenie, modlitwę i czynne podejmowanie dobra.^{[4, 8]}

W Liście do Filipian wezwanie do pracy nad własnym zbawieniem sąsiaduje ze stwierdzeniem, że Bóg działa w człowieku zarówno w sferze pragnienia, jak i wykonania. Jan Damasceński podkreśla natomiast, że dobro pochodzi od Boga, a cnota wymuszona przestaje mieć charakter dobrowolnego dobra. Zestawienie tych wypowiedzi pokazuje, dlaczego prawosławna refleksja nie opisuje łaski jako mechanizmu zastępującego decyzje osoby.^{[4, 8]}

Wolność nie jest tu tożsama z pełną samowystarczalnością. Człowiek może potrzebować pomocy, wychowania i przebaczenia, zachowując odpowiedzialność za swoje postępowanie. Z kolei uznanie działania Boga nie pozwala przenieść na Niego sprawstwa każdego ludzkiego wyboru. W rozważaniach Damasceńczyka o opatrzności i wolnej woli odróżnienie Bożej wiedzy od przymusowego wyznaczenia decyzji ma zasadnicze znaczenie.^[8]

Świadectwo Pawła

W Pierwszym Liście do Koryntian Paweł odnosi pojęcie łaski do własnej drogi. Przypomina o wcześniejszym prześladowaniu wspólnoty, a następnie opisuje apostolską działalność jako skutek otrzymanego daru. Jednocześnie mówi o własnym trudzie. Osobista praca i działanie łaski nie zostają przedstawione jako wykluczające się wyjaśnienia tego samego życia.^[5]

Taki sposób wypowiedzi nadaje pojęciu konkretny wymiar historyczny i biograficzny. Łaska nie oznacza w tym przypadku wymazania przeszłości z pamięci ani ogłoszenia własnej wyjątkowości. Pozwala opisać zmianę kierunku życia oraz nową odpowiedzialność. Wspomnienie wcześniejszej winy ogranicza możliwość przedstawiania powołania jako dowodu wrodzonej wyższości nad innymi członkami wspólnoty.^[5]

Łaska w doświadczeniu słabości

Drugi List do Koryntian zawiera opowieść o cierniu i o niespełnionej w oczekiwany sposób prośbie o jego usunięcie. Paweł łączy odpowiedź dotyczącą wystarczalności łaski z doświadczeniem własnej słabości. Tekst nie pozwala z pewnością ustalić, czym był wspomniany cierń. Jego znaczenie dla omawianego pojęcia polega na ukazaniu działania Boga także w sytuacji, która pozostaje trudna.^[6]

W tej perspektywie obecności łaski nie można mierzyć wyłącznie powodzeniem, brakiem cierpienia lub siłą religijnych przeżyć. Opis Pawła nie ustanawia jednak obowiązku poszukiwania bólu: apostoł sam prosi o uwolnienie od uciążliwości. Uznanie duchowego sensu wytrwałości i staranie o zmianę trudnej sytuacji mogą więc występować razem. Fragment dotyczy osobistego świadectwa, nie uniwersalnej diagnozy powodów cudzego nieszczęścia.^[6]

Łaska niestworzona i energie Boże

W prawosławnej tradycji związanej z Grzegorzem Palamasem szczególne znaczenie ma określenie łaski jako niestworzonej. Dotyczy ono rzeczywistego działania Boga i Jego udzielania się stworzeniu. Rozróżnienie Bożej istoty i energii pozwala mówić jednocześnie o niepojętości Boga oraz o możliwości prawdziwego uczestnictwa w Jego życiu. Termin „energia” ma tutaj sens teologiczny, niezwiązany z mierzalną wielkością fizyczną.^[9]

Rozwinięte w sporach XIV wieku rozróżnienie nie opisuje podziału Boga na części. Nie oznacza też, że człowiek staje się tożsamy z Bożą istotą. Ma wyjaśnić, jak możliwa jest realna wspólnota przy zachowaniu różnicy między Stwórcą a stworzeniem. W tym kontekście łaska nie jest traktowana wyłącznie jako stworzony pośrednik oddzielający człowieka od Boga.^[9]

Uczestnictwo i przemiana

Drugi List Piotra wiąże Boże obietnice z uczestnictwem w naturze Bożej, a następnie wymienia cnotę, poznanie, opanowanie, wytrwałość, pobożność i miłość. W prawosławnej teologii fragment ten stanowi jeden z punktów odniesienia dla nauki o przebóstwieniu. Uczestnictwo opisuje przemianę życia przez więź z Bogiem, której nie można ograniczyć do samego przyjęcia informacji religijnych.^[10]

Patrystyczny język uświęcenia łączy poznanie Boga z oczyszczaniem sposobu życia. U Bazylego obecność Ducha wiąże się z przezwyciężaniem namiętności i zdolnością przyjmowania duchowego światła. Nie chodzi o materialne przybliżenie się do niewidzialnej substancji. Obrazy światła, oczyszczenia i uczestnictwa opisują relację oraz przemianę osoby, a nie proces możliwy do odtworzenia za pomocą technicznej procedury.^[7]

Praktyki religijne i ich cel

Modlitwa, sakramenty i praca nad postępowaniem mają w tej perspektywie sens odpowiedzi na dar. Nie działają jak jednostki rozliczeniowe, które gromadzi się w celu nabycia łaski. Biblijne zestawienie odrodzenia, wiary i dobrych czynów wskazuje raczej na wzajemne powiązanie różnych wymiarów życia religijnego. Praktyka pozbawiona związku z miłosierdziem i odpowiedzialnością nie wyraża pełnej treści opisywanej odnowy.^{[2, 3, 4]}

Z pojęcia łaski wynika również ograniczenie religijnej samowystarczalności. Otrzymanego daru nie można uznać za prywatną własność dowodzącą wyższości człowieka lub zapewniającą mu nieomylność. Paweł przedstawia go jako źródło służby, Bazyli jako udzielanie się Ducha, a List do Tytusa łączy z czynami pożytecznymi dla ludzi. Wspólnym elementem tych ujęć jest przejście od otrzymania do odpowiedzialnego działania.^{[3, 5, 7]}

Zakres pojęcia

Łaska obejmuje w prawosławiu zarówno początek odnowionego życia, jak i jego dalszy rozwój. Nie daje się jej zamknąć w pojedynczym przeżyciu ani sprowadzić do określonego poziomu moralnej sprawności. Język daru chroni przekonanie o Bożej inicjatywie, język współdziałania uwzględnia wolność człowieka, a język uczestnictwa opisuje cel przemiany. Te trzy perspektywy wyjaśniają, dlaczego pojęcie pojawia się w nauce o Chrystusie, Duchu Świętym, sakramentach, ascezie i zbawieniu.^{[1, 3, 7, 8, 10]}

Zobacz także

• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Cnotahasło
• Chrzesthasło
• Duch Świętytemat na portalu
• Hezychazmhasło
• Pokutahasło
• Wiarahasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Jana 1,14–18 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, List do Efezjan 2,1–10 newadvent.org ↗
3. Biblia, tekst grecki, List do Tytusa 3,1–8 newadvent.org ↗
4. Biblia, tekst grecki, List do Filipian 2,12–16 newadvent.org ↗
5. Biblia, tekst grecki, Pierwszy List do Koryntian 15,8–11 newadvent.org ↗
6. Biblia, tekst grecki, Drugi List do Koryntian 12,1–10 newadvent.org ↗
7. Bazyli Wielki, O Duchu Świętym, rozdział IX newadvent.org ↗
8. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga II, rozdziały XXV–XXX newadvent.org ↗
9. Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Saint Gregory Palamas oca.org ↗
10. Biblia, tekst grecki, Drugi List Piotra 1,3–8 newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.