Cel ograniczenia
Post w ujęciu ascetycznym jest celowym powstrzymaniem się od pewnego dobra, a nie stwierdzeniem, że samo to dobro jest złe. Cyryl Jerozolimski, omawiając pokarmy, odróżnia praktykę wstrzemięźliwości od przekonania o ich wewnętrznej nieczystości. Takie rozróżnienie pozwala opisać dobrowolne ograniczenie bez potępienia stworzonego świata. Jedzenie pozostaje potrzebą ciała i częścią życia, natomiast sposób korzystania z niego może zostać poddany dyscyplinie.[9]
W tym znaczeniu post nie jest tożsamy z dietą podejmowaną wyłącznie dla zmiany masy ciała ani z przymusowym brakiem żywności. O jego religijnym charakterze decydują intencja i związek z określoną praktyką wiary. Zewnętrzne podobieństwo zachowania nie oznacza identycznego sensu. W nauczaniu Chryzostoma ograniczenie pokarmu ma sprzyjać zmianie całego postępowania; samo znoszenie głodu nie wystarcza do stwierdzenia, że cel duchowy został osiągnięty.[8, 9]
Krytyka pustego postu u Izajasza
Pięćdziesiąty ósmy rozdział Księgi Izajasza przeciwstawia religijną demonstrację utrzymywaniu przemocy i niesprawiedliwości. Ludzie skarżący się, że ich post nie został dostrzeżony, zostają skonfrontowani z własnym sposobem traktowania innych. Tekst podważa oczekiwanie, że obrzęd może zastąpić naprawę relacji społecznych. Powstrzymanie się od posiłku nie usuwa znaczenia ucisku, kłótni lub krzywdzącego postępowania.[1]
Obraz postu uznanego przez Boga obejmuje uwolnienie uciskanych, dzielenie chleba, przyjęcie pozbawionego domu i zapewnienie odzienia. Czynności te odpowiadają realnym potrzebom ludzi. W chrześcijańskiej refleksji fragment stanowi podstawę łączenia ascezy z miłosierdziem. Wysiłek człowieka nie zamyka się w obserwacji własnego ciała i własnych osiągnięć; powinien zmieniać również sposób, w jaki korzysta on z posiadanych dóbr i przewagi nad innymi.[1]
Chrystus na pustyni
Ewangelia według Łukasza przedstawia pobyt Jezusa na pustyni jako czas próby, podczas którego nie spożywa On pokarmu. Pojawiający się następnie głód należy do opisu Jego rzeczywistego człowieczeństwa. Odpowiedź na pokusę zamiany kamienia w chleb odnosi ludzkie życie do czegoś więcej niż samo zaspokojenie potrzeby. W tradycji chrześcijańskiej scena ta stanowi ważny punkt odniesienia dla rozumienia postu jako praktyki związanej z wiernością Bogu.[3]
Opowiadanie obejmuje również pokusy władzy i wystawiania Boga na próbę. Jego znaczenie wykracza zatem poza jedzenie. Głód jest jednym z elementów sytuacji, w której ujawnia się sposób odnoszenia do Boga i świata. Biblijny opis nie jest instrukcją samodzielnego powtarzania wszystkich warunków pustynnego doświadczenia. W ujęciu teologicznym wskazuje na postawę Chrystusa, którą późniejsze praktyki ascetyczne interpretują w ramach życia wspólnoty.[3]
Dyskrecja w Kazaniu na górze
Mateusz umieszcza nauczanie o poście obok jałmużny i modlitwy. Wypowiedź krytykuje przybieranie wyglądu, który ma zwrócić uwagę otoczenia na religijny wysiłek. Zalecana zwyczajność zewnętrznego zachowania służy odrzuceniu ostentacji. Istotne jest ukierunkowanie czynu na Boga, a nie na publiczne potwierdzenie własnej gorliwości. Wartość praktyki nie zależy od liczby osób, które ją zauważą.[2]
Wspólne omówienie postu, modlitwy i jałmużny wskazuje na ich wzajemny związek. Powstrzymanie się od jedzenia nie ma zastąpić zwrócenia się ku Bogu ani pomocy bliźniemu. Wszystkie trzy czynności mogą zostać wypaczone przez pragnienie podziwu. Kryterium ewangeliczne dotyczy więc zarówno zewnętrznego działania, jak i motywacji. Post rozumiany jako środek budowania przewagi moralnej nad otoczeniem pozostaje w napięciu z przedstawionym nauczaniem.[2]
Czas postu i czas świętowania
W drugim rozdziale Ewangelii Marka pytanie o post uczniów spotyka się z odpowiedzią odwołującą się do obecności oblubieńca. Jezus odróżnia czas wesela od sytuacji, w której oblubieniec zostanie zabrany. Obraz podkreśla związek praktyki z wydarzeniem i relacją. Post nie jest w tej wypowiedzi jedyną właściwą formą życia religijnego we wszystkich okolicznościach. Radość i powstrzymanie się od pokarmu mają odmienne miejsce w historii opowiadanej przez Ewangelię.[4]
Takie rozróżnienie pomaga rozumieć kościelny rytm okresów postnych i świątecznych. Zmiana praktyki nie musi oznaczać porzucenia wcześniej uznawanego dobra. Może wyrażać inny wymiar pamięci o Chrystusie. Dyscyplina czasu służy wtedy nie tylko indywidualnemu treningowi, lecz także wspólnemu przeżywaniu oczekiwania, pokuty i radości. Podstawowy obraz ewangeliczny nie wyznacza jednak sam wszystkich szczegółów późniejszego kalendarza liturgicznego.[4]
Świadectwa życia pierwszych wspólnot
Dzieje Apostolskie wiążą post i modlitwę z wydarzeniami we wspólnocie antiocheńskiej oraz z wysłaniem Barnaby i Szawła. Praktyka towarzyszy rozeznaniu i powierzeniu zadania. Nie jest przedstawiona jedynie jako kara za popełniony grzech. Może wyrażać skupienie całej wspólnoty wobec decyzji dotyczącej jej misji. Tekst ukazuje związek osobistego ograniczenia z działaniem Kościoła skierowanym poza własne zgromadzenie.[5]
Didache zawiera zalecenia dotyczące postu przed chrztem oraz wskazuje środę i piątek jako dni regularnej praktyki. Świadectwo ukazuje obecność uporządkowanej dyscypliny już w dawnym życiu chrześcijańskim. Nie jest natomiast kompletnym opisem wszystkich reguł obowiązujących w późniejszym prawosławiu. Oddzielenie wczesnego źródła od następnych etapów rozwoju pozwala dostrzec ciągłość podstawowej praktyki bez przypisywania jednemu dokumentowi całego późniejszego systemu.[7]
Post całego człowieka
Jan Chryzostom w trzeciej homilii o posągach rozwija obraz postu obejmującego ręce, oczy, uszy, nogi i usta. Poszczególne części ciała odnoszą się do sposobów działania: ręce mają powstrzymać się od przywłaszczania, uszy od przyjmowania oszczerstw, a usta od obrażania. Kaznodzieja poszerza rozumienie wstrzemięźliwości. Ograniczenie jednego rodzaju przyjemności pozostaje niewystarczające, jeśli człowiek równocześnie podtrzymuje krzywdzące nawyki.[8]
Szczególną rolę w tym wywodzie odgrywa mowa. Chryzostom zestawia rezygnację z pokarmu zwierzęcego z metaforycznym ranieniem bliźniego przez oszczerstwo. Obraz ma ujawnić sprzeczność między starannością w przestrzeganiu jadłospisu a lekceważeniem skutków własnych słów. Autor nie odrzuca postu żywieniowego; domaga się jego zgodności z etycznym celem. Duchowy wymiar praktyki nie usuwa ciała, lecz obejmuje całe postępowanie osoby.[8]
Kalendarz i formy wstrzemięźliwości
Do głównych okresów postnych należą Wielki Post, post przed Narodzeniem Chrystusa, post przed Zaśnięciem Bogurodzicy i post Apostołów. Regularnie praktykuje się także post w środy i piątki, z wyjątkami przewidzianymi w kalendarzu. Wielki Tydzień ma własny porządek ascetyczny i liturgiczny. Ograniczenia mogą dotyczyć rodzaju pokarmów oraz czasu posiłków; ich stopień zmienia się zależnie od dnia i tradycji.[10]
W ścisłych regułach występuje rezygnacja między innymi z mięsa, nabiału i jaj, a w określonych dniach także z innych produktów. Materiały OCA zaznaczają zróżnicowanie lokalnych zasad, zwłaszcza dotyczących ryb, wina i oliwy. Okresy wolne od postu, takie jak Tydzień Paschalny, również należą do porządku liturgicznego. Ogólnego zestawienia nie należy zatem traktować jako identycznego jadłospisu dla wszystkich wspólnot i każdego dnia.[10]
Reguła i rozeznanie duszpasterskie
Dokument soboru na Krecie z 2016 roku o znaczeniu postu przewiduje duszpasterskie uwzględnianie choroby, warunków pracy oraz trudności związanych z dostępnością pokarmów. Odwołuje się do ekonomii kościelnej, czyli stosowania dyscypliny z uwzględnieniem jej celu i sytuacji osoby. Decyzje w takich sprawach odnosi do odpowiedzialności Kościołów lokalnych. Dostosowanie nie jest przedstawione jako uznanie postu za zbędny, lecz jako element troski duszpasterskiej.[11]
Zagadnienie to trzeba odróżnić od ogólnego oceniania innych na podstawie tego, co jedzą. Czternasty rozdział Listu do Rzymian przestrzega zarówno przed pogardą osoby spożywającej określony pokarm wobec powstrzymującej się, jak i przed osądzaniem w przeciwnym kierunku. Kontekst listu nie jest pełnym regulaminem późniejszych postów. Dostarcza jednak kryterium relacji: spór o praktykę nie powinien niszczyć przyjęcia drugiego człowieka i odpowiedzialności za wspólnotę.[6]
Post przed Eucharystią i innymi wydarzeniami
Post eucharystyczny oznacza przygotowanie do przyjęcia Komunii i wymaga odróżnienia od wielodniowych okresów kalendarzowych. Dokument kreteński omawia powstrzymanie się od pokarmu przed Eucharystią oraz odrębnie kwestię dodatkowych dni postu. Nie przedstawia każdej długości przygotowania jako jednej, powszechnie jednakowej normy. Wspomina także post związany z chrztem dorosłych, święceniami i innymi okolicznościami życia kościelnego.[11]
Już zestawienie Didache i Dziejów Apostolskich pokazuje, że jedna praktyka może towarzyszyć różnym wydarzeniom. W pierwszym źródle przygotowuje do chrztu, w drugim wiąże się z modlitwą i wysłaniem do posługi. Wspólny sens stanowi świadome ograniczenie podporządkowane relacji z Bogiem oraz życiu wspólnoty. Konkretna forma wymaga natomiast uwzględnienia wydarzenia, którego dotyczy, i właściwej mu dyscypliny.[5, 7]
Kryterium owoców praktyki
W przywołanych źródłach post jest oceniany przez jego związek z modlitwą, miłosierdziem i przemianą postępowania. Izajasz akcentuje uwolnienie od krzywdy, Mateusz odrzucenie ostentacji, a Chryzostom zgodność wstrzemięźliwości z używaniem mowy i zmysłów. Żaden z tych wątków nie pozwala ograniczyć oceny do samej listy spożytych produktów. Jednocześnie duchowy cel nie czyni zewnętrznej praktyki całkowicie obojętną; nadaje jej kierunek i kryterium sensowności.[1, 2, 8]
Prawosławne rozumienie postu łączy więc dyscyplinę osobistą z kalendarzem, modlitwą i odpowiedzialnością za bliźniego. Praktyka ma służyć wolności od dominacji nawyków oraz zdolności do czynienia dobra. Nie stanowi samodzielnej miary całej wartości człowieka ani podstawy do porównywania jego życia z życiem innych. Właściwym punktem odniesienia pozostaje cel, który źródła wiążą z nawróceniem, pokorą i miłością.[2, 6, 8]
Zobacz także
Źródła
- Biblia, tekst grecki, Księga Izajasza 58 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Mateusza 6,1–18 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Łukasza 4,1–13 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Ewangelia według Marka 2,18–22 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, Dzieje Apostolskie 13,1–3 newadvent.org ↗
- Biblia, tekst grecki, List do Rzymian 14 newadvent.org ↗
- Didache, Rozdziały VI–VIII: pokarmy, chrzest, post i modlitwa newadvent.org ↗
- Jan Chryzostom, Homilia III o posągach, zwłaszcza części 11–12 newadvent.org ↗
- Cyryl Jerozolimski, Katecheza IV, części 27–28, o pokarmach newadvent.org ↗
- Orthodox Church in America, Fasting & Fast-Free Seasons of the Church oca.org ↗
- Święty i Wielki Sobór Kościoła Prawosławnego, Kreta 2016, The Importance of Fasting and Its Observance Today holycouncil.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
