Stworzenie

Biblijny obraz początku

Pierwszy rozdział Księgi Rodzaju przedstawia uporządkowane powstawanie świata: oddzielenie światła od ciemności, wyodrębnienie przestrzeni i pojawienie się żywych istot. Powtarzające się stwierdzenia o dobroci poszczególnych dzieł prowadzą do oceny całości jako bardzo dobrej. W obrębie tego opisu świat otrzymuje porządek przez słowo Boga, a nie przez walkę równorzędnych boskich potęg. Dla teologii chrześcijańskiej istotne są właśnie sprawczość Boga, zależność stworzeń oraz pozytywna ocena ich istnienia.^[1]

Drugi rozdział koncentruje uwagę na człowieku umieszczonym w ogrodzie, na jego związku z ziemią, pracy, relacji z innymi istotami i potrzebie wspólnoty. Oba opisy mają odmienne układy narracyjne i rozłożenie akcentów. Ich odpowiedzialna interpretacja wymaga uwzględnienia tego, co każdy tekst rzeczywiście przedstawia. Nie należy automatycznie sprowadzać wszystkich szczegółów do jednego technicznego schematu powstawania przyrody ani pomijać roli obrazów, powtórzeń i relacji między postaciami biblijnego opowiadania.^{[1, 2]}

Stworzenie z niczego

Wyrażenie „stworzenie z niczego”, tradycyjnie określane łacińskim terminem creatio ex nihilo, oznacza, że Bóg nie korzysta z materii istniejącej niezależnie od Niego. Jan z Damaszku opisuje powołanie do istnienia rzeczy widzialnych i niewidzialnych, których wcześniej nie było. „Nicość” nie jest w takim ujęciu ukrytym tworzywem, przestrzenią ani siłą. Formuła zaprzecza istnieniu drugiej, odwiecznej zasady, która ograniczałaby działanie Boga i z której musiałby On wytwarzać świat.^[3]

Atanazy z Aleksandrii wyjaśnia to rozróżnienie przez zestawienie Stwórcy z rzemieślnikiem. Człowiek potrzebuje uprzednio istniejącego materiału, natomiast Bóg jest w jego wykładzie także przyczyną samego istnienia materii. Biblijnym tekstem przywoływanym w związku z tą problematyką jest wypowiedź matki z Drugiej Księgi Machabejskiej o powstaniu nieba i ziemi nie z rzeczy istniejących. Wypowiedź ta pojawia się w opowieści o męczeństwie i nadziei na odzyskanie życia, a nie w samodzielnym traktacie kosmologicznym.^{[4, 9]}

Dobrowolność i dobroć działania Boga

Według Jana z Damaszku przyczyną stworzenia jest dobroć Boga, który udziela istnienia i umożliwia stworzeniom udział w swoim dobru. Taki opis nie zakłada, że Bóg potrzebował świata do uzupełnienia własnego braku. Stworzenie nie wynika również z przymusu narzuconego przez jakąś zewnętrzną konieczność. W języku teologicznym określenie istnienia jako daru wskazuje na jego otrzymany charakter, a nie na obowiązek, który świat mógłby wcześniej nałożyć na swojego Stwórcę.^[3]

Atanazy łączy dobroć Boga z powołaniem stworzeń do istnienia i z troską o ich zachowanie. W jego argumentacji stworzenie i zbawienie należą do jednego porządku Bożego działania. Ten sam Bóg, który daje życie, podejmuje działanie zmierzające do odnowienia człowieka podlegającego rozkładowi i śmierci. Nie ma więc odrębnego, złego twórcy materii i innego Boga, który wybawiałby ludzi z rzeczywistości stworzonej przez przeciwnika.^[4]

Stwórca i stworzenie

Rozróżnienie między Bogiem a światem ma zasadnicze znaczenie dla prawosławnej refleksji teologicznej. Stworzenia nie są fragmentami boskiej substancji, a ich różnorodność nie oznacza podziału Boga na części. Jan z Damaszku opisuje je jako powołane z nieistnienia, natomiast Atanazy podkreśla odmienność Słowa od świata, który dzięki Niemu istnieje. Boska obecność w stworzeniu nie znosi zatem różnicy między tym, kto daje istnienie, a tym, co je otrzymuje.^{[3, 4]}

Jednocześnie odmienność ta nie oznacza pozostawienia świata bez związku z Bogiem. W rozdziale siedemnastym traktatu O wcieleniu Słowa Atanazy przedstawia Logos jako działający w całej rzeczywistości i podtrzymujący jej życie, a zarazem niezamknięty w jej granicach. Tak rozumiana obecność nie jest fizycznym rozmieszczeniem Boga pomiędzy przedmiotami. Opisuje zależność stworzeń i ich porządku od działania, którego nie można utożsamić z jednym elementem kosmosu.^[4]

Wymiar trynitarny

Prolog Ewangelii według św. Jana wiąże powstanie wszystkiego ze Słowem, które było u Boga. List do Kolosan przedstawia Chrystusa w odniesieniu do całej rzeczywistości stworzonej: widzialnej i niewidzialnej, istniejącej przez Niego i dla Niego. Teksty te są podstawą chrześcijańskiego łączenia nauczania o stworzeniu z nauczaniem o Synu Bożym. Chrystus nie występuje tu wyłącznie jako postać pojawiająca się w określonym momencie historii świata.^{[7, 8]}

Jan z Damaszku opisuje stworzenie jako dzieło Boga dokonujące się przez Słowo i dopełniane przez Ducha. Teologiczny sens takiego języka polega na ukazaniu wspólnego boskiego działania, a nie na przydzieleniu trzem niezależnym twórcom osobnych obszarów pracy. Biblijne i patrystyczne wypowiedzi o Ojcu, Synu i Duchu należy czytać w ramach nauczania o jednym Bogu. Zestawianie ich z trzema kolejno działającymi przyczynami materialnymi zmieniałoby znaczenie tej koncepcji.^{[3, 7, 8]}

Początek świata i czas

Bazyli Wielki w pierwszej homilii na sześć dni stworzenia rozważa znaczenie biblijnego początku i sprzeciwia się uznawaniu widzialnego świata za współwieczny Bogu. Jan z Damaszku odróżnia natomiast różne znaczenia wieku i czasu, podkreślając, że Bóg nie podlega miarom istnienia właściwym stworzeniom. W tych ujęciach powstanie świata nie jest zwykłym wydarzeniem wewnątrz jakiegoś wcześniejszego, niezależnego od Boga porządku materialnego.^{[3, 5]}

Pytanie o początek w sensie teologicznym dotyczy przede wszystkim źródła istnienia. Nie jest tożsame z pytaniem o wiek określonych obiektów ani z opisem kolejnych przemian materii. Już rozważania Bazylego pokazują, że interpretacja pierwszych zdań Księgi Rodzaju obejmowała kwestie pojęciowe, takie jak znaczenie początku, powstawania i porządku. Przy przedstawianiu tych tekstów trzeba jednak zachować ich historyczny charakter i odróżniać argumentację starożytnego autora od terminologii współczesnych nauk przyrodniczych.^[5]

Sześć dni w egzegezie patrystycznej

Homilie Bazylego, znane pod grecką nazwą Hexaemeron, są przykładem rozbudowanego komentarza do biblijnego opisu stworzenia. Autor objaśnia poszczególne wersety, polemizuje z innymi koncepcjami świata i posługuje się dostępnymi mu obserwacjami oraz wyobrażeniami przyrodniczymi. Jego tekst łączy wykład religijny z retoryką kaznodziejską. Nie jest neutralnym podręcznikiem przyrodoznawstwa, lecz świadectwem tego, jak określony chrześcijański autor rozumiał sens opowiadania biblijnego.^{[5, 6]}

Rozpoznanie gatunku i kontekstu pozwala odróżniać teologiczne twierdzenie o pochodzeniu świata od konkretnych objaśnień budowy ziemi, wód czy nieba. Sama obecność danego poglądu w homilii uznanego Ojca Kościoła nie oznacza, że każda zawarta tam hipoteza przyrodnicza ma rangę dogmatu. Z drugiej strony historyczne ograniczenia komentarza nie sprawiają, że przestaje on być ważnym źródłem do poznania sposobów interpretacji Pisma i rozwoju chrześcijańskiego języka o stworzeniu.^{[5, 6]}

Dobroć materii a problem zła

Powtarzana w Księdze Rodzaju pozytywna ocena świata obejmuje również jego wymiar materialny: ziemię, wody, rośliny, zwierzęta i ludzkie ciało. Materia nie jest więc w samym opisie biblijnym przedstawiana jako błąd albo więzienie, z którego z natury należy się uwolnić. Nauczanie to ma znaczenie dla rozumienia cielesności oraz dla związku stworzenia ze zbawieniem. To, co wymaga uzdrowienia, nie musi z tego powodu zostać uznane za złe w swoim pierwotnym ustanowieniu.^{[1, 4]}

W drugiej homilii Hexaemeronu Bazyli odrzuca odczytywanie pierwotnej ciemności jako samodzielnej, odwiecznej potęgi zła. Rozważa zło moralne jako odejście od dobra, a nie osobną stworzoną substancję. Rozróżnia również winę moralną od różnych rodzajów przykrych doświadczeń. Jego wykład nie usuwa trudności związanych z cierpieniem, lecz wyznacza ważną granicę: nie pozwala utożsamiać materialnego świata ze złem ani traktować dobra i zła jako równorzędnych stwórczych zasad.^[6]

Człowiek pośród stworzeń

Opis umieszczenia człowieka w ogrodzie łączy otrzymanie przestrzeni życia z zadaniem jej uprawiania i strzeżenia. Człowiek korzysta z rzeczywistości, której sam nie powołał do istnienia. W biblijnej narracji jego szczególna pozycja nie usuwa zależności od ziemi, pokarmu i relacji z innymi istotami. Zestawienie tych elementów pozwala mówić o odpowiedzialności za powierzony świat, bez redukowania go do zbioru przedmiotów pozbawionych własnego miejsca w porządku stworzenia.^{[1, 2]}

Psalm 103 według numeracji Septuaginty, odpowiadający Psalmowi 104 w numeracji hebrajskiej, rozwija obraz rozległej wspólnoty życia. Wody, zwierzęta, rośliny, rytm dnia i nocy oraz praca człowieka ukazane są w jednej poetyckiej panoramie. Psalm nie przedstawia przyrody wyłącznie jako dekoracji ludzkich dziejów. Jego język wyraża religijne rozpoznanie zależności różnych stworzeń od Boga i może stanowić podstawę refleksji nad ograniczeniami czysto użytkowego podejścia do świata.^[10]

Stworzenie, opatrzność i odnowienie

Nauczanie o stworzeniu łączy się z opatrznością, ponieważ otrzymanie istnienia nie oznacza w tej perspektywie całkowitego usamodzielnienia się świata wobec Boga. Jan z Damaszku rozpatruje troskę Boga o stworzenia jako konsekwencję Jego bycia Stwórcą. Nie wynika z tego jednak, że każde ludzkie działanie jest równie zgodne z wolą Bożą. Ten sam autor odróżnia działanie odpowiadające dobru od tego, co Bóg dopuszcza w związku z wolnością istot rozumnych.^[3]

W Liście do Rzymian obraz stworzenia poddanego marności i oczekującego wyzwolenia poszerza perspektywę zbawienia poza los jednostki. Paweł przedstawia świat jako współuczestniczący w cierpieniu i oczekiwaniu, wiążąc jego przyszłość z objawieniem się dzieci Bożych. Stworzenie jest więc w prawosławnej refleksji rozpatrywane zarówno od strony początku, jak i oczekiwanego odnowienia. Dobroć pierwotnego daru istnienia, doświadczenie zniszczenia oraz nadzieja przemiany tworzą powiązane, lecz odrębne wątki tej nauki.^[11]

Zobacz także

• Antropologia teologicznahasło
• Trójca Świętahasło
• Opatrznośćhasło
• Grzechhasło
• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Eschatologiahasło

Źródła

1. Biblia, tekst grecki, Księga Rodzaju 1 newadvent.org ↗
2. Biblia, tekst grecki, Księga Rodzaju 2 newadvent.org ↗
3. Jan z Damaszku, Wykład wiary prawdziwej, księga II, rozdziały 1–2 i 29 newadvent.org ↗
4. Atanazy z Aleksandrii, O wcieleniu Słowa, rozdziały 1–3 i 17 newadvent.org ↗
5. Bazyli Wielki, Homilie na sześć dni stworzenia, homilia I newadvent.org ↗
6. Bazyli Wielki, Homilie na sześć dni stworzenia, homilia II newadvent.org ↗
7. Biblia, tekst grecki, Ewangelia według św. Jana 1 newadvent.org ↗
8. Biblia, tekst grecki, List do Kolosan 1 newadvent.org ↗
9. Biblia, tekst grecki, Druga Księga Machabejska 7 newadvent.org ↗
10. Biblia, tekst grecki, Psalm 103 według numeracji Septuaginty; 104 według numeracji hebrajskiej newadvent.org ↗
11. Biblia, tekst grecki, List do Rzymian 8 newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.