Zakres pojęcia
Kanon określa, które księgi należą do Biblii. Odrębnym zagadnieniem jest ustalenie ich tekstu, wybór przekładu i wyjaśnianie znaczenia poszczególnych fragmentów. Dwie wspólnoty mogą przyjmować tę samą księgę, lecz posługiwać się jej inną wersją językową. Mogą też podobnie oceniać wartość dawnego pisma, a różnić się w sprawie zaliczenia go do Pisma Świętego. Te rozróżnienia pozwalają precyzyjniej opisywać historię chrześcijańskiej Biblii.[1, 2, 5]
Termin ma w języku kościelnym również inne zastosowania. Może oznaczać przepis prawa kościelnego albo rozbudowany utwór hymnografii. Kanon biblijny nie jest więc tożsamy z kanonem liturgicznym śpiewanym podczas jutrzni. Wspólny rdzeń pojęciowy wiąże się z zasadą uporządkowania, lecz przedmiot jest inny: w tym haśle chodzi o zakres zbioru ksiąg stanowiących religijny punkt odniesienia.[2, 3]
Dziedzictwo Izraela
Najstarsze wspólnoty chrześcijańskie przyjęły pisma Izraela jako podstawę opowiadania o stworzeniu, przymierzu, prawie i proroctwach. Odczytywały je w odniesieniu do Jezusa Chrystusa. W środowiskach greckojęzycznych istotną rolę odgrywały teksty przekazywane w tradycji Septuaginty. Nie należy jednak utożsamiać całej historii greckiej Biblii z jednym niezmiennym spisem ksiąg obowiązującym od początku we wszystkich miejscach.[3, 5]
Zachowane wykazy starotestamentowe różnią się zarówno zakresem, jak i sposobem liczenia. Kilka tekstów mogło być traktowanych jako jedna księga, natomiast długi utwór mógł występować w kilku częściach. Liczba podana przez autora starożytnego jest zatem zrozumiała dopiero po odtworzeniu jego zasad grupowania. Samo porównanie liczb dwadzieścia dwa, dwadzieścia cztery czy większej liczby współczesnych tytułów łatwo prowadzi do błędnych wniosków.[2, 3, 5]
Powstawanie zbioru nowotestamentowego
Pisma Nowego Testamentu krążyły początkowo jako poszczególne utwory lub mniejsze zespoły. List adresowany do jednej wspólnoty mógł być przekazywany innym, a tekst ewangeliczny kopiowany dla kolejnych odbiorców. Z czasem utrwalały się zbiory Ewangelii i listów. Ich kościelne znaczenie zależało od przekonania o związku z apostolskim świadectwem, zgodności z przekazywaną wiarą oraz od rzeczywistego uznania i używania w Kościołach.[1]
Proces nie przebiegał jednakowo we wszystkich regionach. Pismo dobrze znane w jednej wspólnocie mogło budzić pytania w innej, gdzie brakowało wiedzy o jego pochodzeniu. Dyskusje dotyczyły między innymi autorstwa, tradycji przekazu i wiarygodności tytułu. Dlatego autorzy starożytni odróżniali księgi szeroko przyjmowane od tych, których status pozostawał przedmiotem sporu. Takie świadectwa dokumentują stopniowe kształtowanie wspólnego zakresu.[1]
Świadectwo Euzebiusza
Euzebiusz z Cezarei, piszący na początku IV wieku, zestawił w Historii kościelnej informacje o przyjmowaniu różnych pism. Wśród uznawanych wymieniał cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, listy Pawła oraz Pierwszy List Jana i Pierwszy List Piotra. Osobno opisywał pisma dyskutowane, choć znane wielu wspólnotom, między innymi List Jakuba, List Judy, Drugi List Piotra oraz Drugi i Trzeci List Jana.[1]
Szczególnie pouczająca jest jego wypowiedź o Apokalipsie Jana. Euzebiusz odnotował zarówno jej przyjmowanie, jak i odrzucanie przez niektórych. Relacjonował więc rzeczywistą różnicę ocen, zamiast przedstawiać jednolity stan obowiązujący od zawsze. Jego klasyfikacja nie jest współczesną listą zatwierdzoną dla wszystkich Kościołów, lecz świadectwem wiedzy historyka o sporach i praktykach poprzednich pokoleń.[1]
List Atanazego z 367 roku
W trzydziestym dziewiątym liście paschalnym Atanazy Aleksandryjski podał wykaz dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Testamentu odpowiadający dzisiejszemu zbiorowi. Wymienił cztery Ewangelie, Dzieje, siedem listów powszechnych, czternaście listów zaliczanych przez niego do Pawłowych oraz Apokalipsę. Umieszczenie Listu do Hebrajczyków w grupie Pawłowej opisuje dawną klasyfikację; nie rozstrzyga samo w sobie współczesnej dyskusji o autorstwie.[2]
Znaczenie tego listu polega na wyraźnym świadectwie ustalonego zakresu w konkretnym środowisku kościelnym. Nie oznacza, że Atanazy stworzył od podstaw wszystkie kryteria ani że jego pismo natychmiast zakończyło każdą lokalną dyskusję. W samym liście odwoływał się do ksiąg przekazanych i uznawanych wcześniej. Przedstawiał własne rozstrzygnięcie jako uporządkowanie odziedziczonej tradycji i pomoc dla odbiorców.[2]
Księgi czytane i księgi kanoniczne
Atanazy odróżnił księgi zaliczane do kanonu od innych, które polecano do lektury osobom rozpoczynającym życie chrześcijańskie. W tej drugiej grupie umieścił między innymi Mądrość Salomona, Mądrość Syracha, Judytę, Tobiasza i Esterę, a także Didache oraz Pasterza. Pokazuje to, że „pożyteczne do czytania” i „kanoniczne” nie były dla niego określeniami zamiennymi. Uznanie wartości religijnej tekstu mogło współistnieć z odmiennym określeniem jego rangi.[2]
Jednocześnie jego starotestamentowy wykaz nie pokrywa się po prostu z jedną ze współczesnych list wyznaniowych. Baruch, Lamentacje i List Jeremiasza występują u niego przy Jeremiaszu, natomiast Estera znajduje się w grupie zalecanej do lektury. Przenoszenie dawnych podziałów wprost do dzisiejszych sporów zacierałoby ich historyczną specyfikę. Każde świadectwo wymaga odczytania nazw ksiąg i granic poszczególnych grup.[2]
Różnorodność świadectw patrystycznych
Cyryl Jerozolimski w Katechezie IV także wyliczał księgi i pouczał odbiorców o kościelnej lekturze. Jego lista Nowego Testamentu nie zawiera Apokalipsy. Zestawienie jej z listem Atanazego pozwala zobaczyć różnicę występującą w obrębie IV wieku. Obaj autorzy są istotni dla tradycji chrześcijańskiej, ale nie przekazali identycznego zestawienia. Historia kanonu obejmuje zatem również dojrzewanie konsensusu między środowiskami.[2, 3]
Różnice wykazów nie oznaczają, że każda wspólnota dowolnie konstruowała Biblię. Zasadniczy zrąb ksiąg był szeroko wspólny, a dyskusje skupiały się na części pism. Użyteczny opis uwzględnia oba fakty: znaczną ciągłość podstawowego zbioru i rzeczywiste rozbieżności dotyczące jego granic. Dzięki temu można uniknąć zarówno obrazu całkowitej dowolności, jak i niezgodnego ze źródłami założenia pełnej jednomyślności od pierwszego pokolenia.[1, 2, 3]
Stary Testament w prawosławiu
W prawosławnej tradycji biblijnej obecne są pisma, których nie obejmuje krótszy kanon stosowany w wielu wydaniach protestanckich. Należą do nich między innymi Księgi Tobiasza i Judyty, Mądrość Salomona, Mądrość Syracha oraz greckie partie Estery i Daniela. Materiały Orthodox Church in America określają ten zakres jako dłuższy kanon. Dokładny spis konkretnego wydania wymaga jednak sprawdzenia, zwłaszcza w odniesieniu do dodatków i sposobu grupowania ksiąg.[4, 5]
Określenia „deuterokanoniczne”, „anagignoskomena” i „apokryfy” wyrastają z różnych tradycji klasyfikacyjnych. Nie zawsze wskazują ten sam zbiór i nie muszą wyrażać identycznej oceny jego autorytetu. Słowo „apokryf” bywa też używane ogólnie wobec dawnych utworów biblijnopodobnych pozostających poza kanonem. W porównaniach międzywyznaniowych trzeba zatem podać, w jakim znaczeniu dany termin występuje, zamiast zakładać jego jednoznaczność.[1, 2, 4]
Kanon i liturgia
Publiczne czytanie tekstu było ważnym elementem jego kościelnej recepcji. Cyryl wyraźnie odwoływał się do ksiąg czytanych w Kościele, a Atanazy wskazywał teksty służące wprowadzaniu nowych wiernych. Związek kanonu z lekturą liturgiczną i katechezą był więc bliski. Trzeba jednak uwzględnić różnicę między całą księgą a wyborem perykop, czyli fragmentów przeznaczonych na określone nabożeństwa.[2, 3]
Lekcjonarz ma własną logikę: porządkuje teksty zgodnie z cyklem świąt i potrzebami zgromadzenia. Nie jest zwykłym spisem wszystkich ksiąg kanonicznych. Częstotliwość słuchania danej księgi podczas nabożeństwa również nie wyraża automatycznie jej większej lub mniejszej natchnioności. Pismo może być szeroko obecne w komentarzach, obrazach i modlitwach, nawet jeśli jego ciągła lektura nie należy do konkretnego porządku nabożeństw.[2, 3, 5]
Rękopis jako świadectwo
Starożytne i średniowieczne kodeksy dostarczają informacji o doborze ksiąg, ale wymagają interpretacji. Rękopis mógł być niekompletny, przeznaczony do szczególnego użytku albo zawierać dodatkowe teksty. Brak księgi w zachowanym egzemplarzu nie musi oznaczać jej odrzucenia, jeżeli utracono odpowiednie karty. Podobnie obecność utworu obok tekstów biblijnych nie zawsze dowodzi zrównania ich autorytetu.[1, 5]
Badanie kanonu łączy więc analizę rękopisów z listami ksiąg, cytatami i wypowiedziami o ich znaczeniu. Każdy rodzaj materiału odpowiada na nieco inne pytanie. Kodeks pokazuje, co przepisano razem; wykaz wskazuje zamierzoną klasyfikację; komentarz ujawnia, jak tekst wykorzystywano. Dopiero zestawienie takich świadectw pozwala opisać proces uznawania ksiąg w sposób historycznie wiarygodny.[1, 2, 3, 5]
Znaczenie dla czytelnika
Kanon jest w prawosławiu częścią przekonania o przekazywaniu wiary we wspólnocie Kościoła. Historyk bada natomiast dokumenty, w których to przekonanie przybierało określone formy. Oba opisy mogą dotyczyć tych samych świadectw, lecz stawiają odmienne pytania. Ujęcie encyklopedyczne przedstawia teologiczną samoświadomość tradycji, a równocześnie wskazuje czas, miejsce i zakres zachowanych danych.[1, 2, 3]
Dla użytkownika współczesnej Biblii praktyczne znaczenie mają spis ksiąg, informacja o podstawie przekładu i wyjaśnienie przyjętej numeracji. Pozwalają one rozpoznać, skąd wynikają różnice między wydaniami. Znajomość historii kanonu ułatwia także lekturę Ojców Kościoła: pomaga zrozumieć, dlaczego przywoływali teksty dziś rzadziej czytane i dlaczego nie wszystkie dawne wypowiedzi o Biblii dają się sprowadzić do jednej prostej listy.[1, 2, 3, 5]
Zobacz także
- Septuagintahasło
- Egzegezahasło
- Ewangeliahasło
- Psałterzhasło
- Święta Tradycjaw przygotowaniu
- Sobórhasło
Źródła
- Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, księga III, zwłaszcza rozdziały 3 i 25; przekład angielski, 1890 newadvent.org ↗
- Atanazy Aleksandryjski, List paschalny 39 z 367 roku, fragment dotyczący ksiąg biblijnych; przekład angielski, 1892 newadvent.org ↗
- Cyryl Jerozolimski, Katecheza IV, 33–36; przekład angielski, 1894 newadvent.org ↗
- Orthodox Church in America, Canon of Scripture oca.org ↗
- Henry Barclay Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek, część II, rozdział II ccel.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
