Sobór konstantynopolitański I

Sytuacja po soborze nicejskim

Dziesięciolecia po Nicei przyniosły spory o znaczenie współistotności Syna z Ojcem, zmiany kościelnych sojuszy i interwencje cesarzy. Pod koniec IV wieku pytanie o Ducha Świętego stało się jednym z zasadniczych tematów debaty. Grzegorz z Nazjanzu w piątej mowie teologicznej wskazuje, że nawet osoby zbliżające się do porozumienia w sprawie Syna mogły pozostawać podzielone w sprawie Ducha. Konflikt nie miał więc jednej prostej linii podziału.^[4]

Teodozjusz popierał stronę nicejską i dążył do uporządkowania sytuacji w stolicy. Sokrates opisuje usunięcie Demofila z miejskich kościołów po jego odmowie przyjęcia wyznania nicejskiego. Działania te pokazują, że spór doktrynalny wiązał się z dostępem do miejsc kultu i z uznaniem określonych biskupów przez władzę państwową. Sobór obradował zatem w konkretnych warunkach politycznych i instytucjonalnych.^[2]

Skład i pierwotny zasięg zgromadzenia

Tradycja określa sobór jako zgromadzenie stu pięćdziesięciu ojców. W jego obradach uczestniczyli przede wszystkim biskupi Wschodu. Sokrates wspomina również o zaproszeniu przedstawicieli środowisk przeciwnych pełnemu przyjęciu stanowiska nicejskiego; próba porozumienia z nimi zakończyła się niepowodzeniem. Takie świadectwo pozwala odróżnić liczbę związaną z przyjętymi uchwałami od szerszej grupy osób pojawiających się w relacjach o spotkaniu.^[2]

Późniejsze uznanie soboru za powszechny nie wynikało z obecności przedstawicieli każdego Kościoła na wszystkich posiedzeniach. Znaczenie miało przyjęcie jego wiary w następnych pokoleniach. Akta Chalcedonu odczytują wyznanie stu pięćdziesięciu ojców jako autorytatywne świadectwo obok wyznania nicejskiego. Pokazuje to proces, w którym zgromadzenie o początkowo wschodnim składzie otrzymało szerszą rangę w tradycji chrześcijańskiej.^{[6, 7]}

Melecjusz i Grzegorz z Nazjanzu

Na początku obrad ważną rolę odgrywał Melecjusz z Antiochii, który zmarł podczas pobytu w Konstantynopolu. Przewodnictwo przejął Grzegorz z Nazjanzu, uznany za biskupa stolicy. Jego sytuację komplikowały spory dotyczące wcześniejszej posługi biskupiej i przeniesienia na inną stolicę. Teodoret opisuje narastającą niezgodę oraz decyzję Grzegorza, by ustąpić dla uspokojenia konfliktu.^{[3, 6]}

Ostatecznie na biskupa Konstantynopola wybrano Nektariusza. Sokrates przedstawia go jako człowieka pochodzenia senatorskiego, znanego z łagodnego usposobienia. Zmiana przewodniczących przypomina, że sobór był wydarzeniem o własnej dynamice, obejmującym zarówno doktrynę, jak i personalne rozstrzygnięcia. Nie wszyscy jego uczestnicy oceniali tak samo sposób prowadzenia spraw kościelnych, nawet jeśli podzielali zasadnicze wyznanie nicejskie.^{[2, 3]}

Spór o Ducha Świętego

Przeciwników pełnego bóstwa Ducha określano mianem pneumatomachów, czyli „walczących z Duchem”; w źródłach spotyka się także nazwę macedonian. Nazwy te pochodzą z historii sporów i nie zastępują opisu poszczególnych stanowisk. Zasadnicza kwestia dotyczyła tego, czy Duch należy do niestworzonej rzeczywistości Boga i może być czczony wraz z Ojcem i Synem, czy powinien być uznawany za byt niższego porządku.^{[1, 4]}

Grzegorz argumentuje na podstawie tekstów biblijnych, chrztu i działania uświęcającego przypisywanego Duchowi. W jego rozumowaniu sakramentalne udzielanie życia Bożego wiąże się z boskim statusem tego, kto go udziela. Mowa ukazuje teologiczne tło soboru, ale nie jest protokołem obrad ani zapisem przyjętej uchwały. Stanowi samodzielny wykład jednego z najważniejszych przedstawicieli ówczesnej refleksji trynitarnej.^[4]

Wyznanie Pana i Ożywiciela

W Symbolu nicejsko-konstantynopolitańskim Duch Święty jest wyznawany jako Pan i Ożywiciel, pochodzący od Ojca, wspólnie z Ojcem i Synem czczony oraz uwielbiany. Tekst wskazuje także na jego działanie przez proroków. Zestaw określeń ma wyrazić boską godność Ducha, jego udział w udzielaniu życia i związek z objawieniem. Artykuł ten jest znacznie pełniejszy niż krótka wzmianka o Duchu w symbolu z 325 roku.^[1]

Formuła nie powtarza przy Duchu każdego słowa użytego wcześniej w odniesieniu do Syna. Jej znaczenie wynika z całej wypowiedzi, zwłaszcza wspólnego kultu i określenia „Pan”. Właśnie liturgiczny sposób wyznania pozwala zrozumieć, że Duch nie jest w tym tekście stawiany w szeregu stworzeń. Nauka o Trójcy zostaje wyrażona w języku, który łączy twierdzenie doktrynalne z uwielbieniem.^{[1, 4]}

Pozostałe treści Symbolu

Wyznanie obejmuje także jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół, jeden chrzest dla odpuszczenia grzechów, oczekiwanie zmartwychwstania zmarłych oraz życia przyszłego wieku. Końcowa część ukazuje więc związek nauki o Bogu z życiem wspólnoty i chrześcijańską nadzieją. Słowo „powszechny”, odpowiadające greckiemu katholikos, należy tu do dawnego języka wyznania i nie stanowi nazwy jednego ze współczesnych wyznań.^[1]

W części chrystologicznej tekst rozwija narrację o wcieleniu, ukrzyżowaniu za Poncjusza Piłata, pogrzebaniu i zmartwychwstaniu. Wspomina o działaniu Ducha Świętego i Maryi Dziewicy oraz o królestwie Chrystusa, które nie będzie miało końca. Symbol porządkuje zatem treści trynitarne, chrystologiczne i eschatologiczne. Nie jest wyłącznie aneksem dotyczącym Ducha do wcześniejszej dyskusji o Synu.^[1]

Przekaz tekstu i granice wiedzy

Nie zachował się kompletny zbiór protokołów soboru z 381 roku. Historycy korzystają z kanonów, korespondencji, relacji pisarzy kościelnych i późniejszego przekazu soborowego. Pełny tekst wyznania stu pięćdziesięciu ojców został odczytany podczas Chalcedonu w 451 roku. To istotny, konkretny punkt w historii jego poświadczonego przyjęcia jako symbolu związanego z Konstantynopolem.^{[6, 7]}

Dokładny przebieg redagowania formuły nie może więc zostać opisany na podstawie zachowanego stenogramu z 381 roku. Tradycyjne przypisanie symbolu soborowi oraz pytania o wcześniejsze formuły chrzcielne, z których mógł korzystać, dotyczą różnych poziomów zagadnienia. Brak pełnych akt nie usuwa późniejszego autorytetu tekstu, ale ogranicza możliwość odtworzenia każdego etapu jego powstania.^{[6, 7]}

Potwierdzenie Nicei i potępienie nauk

Pierwszy kanon stanowi, że wiara ojców zgromadzonych w Nicei pozostaje w mocy. Wymienia też grupy i stanowiska odrzucone przez sobór, w tym arian, pneumatomachów i apolinarystów. Postanowienie przedstawia własne rozstrzygnięcie jako zachowanie wcześniejszej normy. Nowy etap sporu wymagał wyjaśnienia tego, jak wiara nicejska odnosi się do kwestii, które rozwinęły się w kolejnych dziesięcioleciach.^[1]

Potępienie apolinaryzmu wskazuje, że sprawa pełnego człowieczeństwa Chrystusa była obecna obok zagadnień trynitarnych. W liście synodu z 382 roku, przekazanym przez Teodoreta, wyraźnie odrzucono rozumienie wcielenia jako przyjęcia ciała pozbawionego ludzkiego rozumu. Dokument ten pomaga poznać stanowisko środowiska soborowego, lecz pochodzi z następnego zgromadzenia i nie powinien być utożsamiany z osobnym protokołem z roku 381.^[3]

Granice działania biskupów

Kanon drugi zakazuje nieuprawnionego wykraczania biskupów poza właściwe im obszary. Wymienia Egipt, Wschód, Azję, Pont i Trację oraz potwierdza rolę synodów prowincjonalnych. Użyte w dokumencie nazwy administracyjne należą do realiów późnego cesarstwa. Nie każdą „diecezję” w dawnym przekładzie można utożsamić z dzisiejszą pojedynczą eparchią; termin mógł oznaczać znacznie rozleglejszy region.^[1]

Przepis stanowi reakcję na spory kompetencyjne i ingerencje w sprawy innych Kościołów. Pozostawia zarazem miejsce dla dawnych zwyczajów wspólnot znajdujących się poza typowym układem administracyjnym cesarstwa. Dzięki temu tekst pokazuje zarówno dążenie do uporządkowania terytorialnego, jak i świadomość zróżnicowanych warunków kościelnych. Nie zawiera jeszcze prostego schematu odpowiadającego współczesnej mapie autokefalii.^[1]

Konstantynopol jako Nowy Rzym

Kanon trzeci przyznaje biskupowi Konstantynopola pierwszeństwo honoru po biskupie Rzymu, uzasadniając je statusem miasta jako Nowego Rzymu. Odniesienie do znaczenia stolicy cesarskiej stanowi wyraźny element argumentacji. Postanowienie zmieniało porządek prestiżu ważnych stolic kościelnych i miało dalekosiężne skutki dla relacji między nimi. Zostało następnie przywołane w kanonie dwudziestym ósmym Chalcedonu.^{[5, 7]}

Pierwszeństwo honorowe oraz szczegółowa jurysdykcja nie są pojęciami identycznymi. Sam krótki kanon z 381 roku nie rozstrzyga wszystkich późniejszych pytań dotyczących władzy Konstantynopola. Jego recepcja, zwłaszcza w relacjach z Rzymem, była przedmiotem sporu. Historyczne znaczenie dokumentu polega na ustaleniu rangi stolicy, natomiast zakres dalszych konsekwencji wymaga analizy kolejnych decyzji i ich interpretacji.^{[5, 6, 7]}

Historia zbioru kanonów

Tradycja grecka przekazuje pod imieniem soboru siedem kanonów, podczas gdy najstarsze łacińskie kolekcje obejmują cztery. Dalsze przepisy są wiązane z późniejszymi etapami przekazu i innymi zgromadzeniami. Ta różnica nie jest jedynie kwestią numeracji. Pokazuje, że zbiór kanoniczny może przechowywać materiały połączone w toku historii, których datowanie wymaga osobnego badania.^[6]

Sobór pozostaje dla prawosławia zasadniczym świadectwem nauki o Duchu Świętym i potwierdzeniem wiary nicejskiej. Jego dziedzictwo obejmuje jednocześnie wyznanie używane w kulcie oraz decyzje dotyczące kościelnego porządku. Rozróżnienie tych dwóch rodzajów dokumentów pomaga zrozumieć, dlaczego przyjęcie treści dogmatycznej i spór o rangę poszczególnych stolic mogły rozwijać się w odmienny sposób.^{[5, 6, 7, 8]}

Zobacz także

• Sobór nicejski Ihasło
• Symbol wiaryhasło
• Trójca Świętahasło
• Dogmathasło
• Sobór chalcedońskihasło
• Doksologiahasło

Źródła

1. Sobór konstantynopolitański I, Wyznanie wiary, list do cesarza i kanony; przekład angielski z 1900 roku newadvent.org ↗
2. Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, księga V, rozdziały 7–8; przekład angielski z 1890 roku newadvent.org ↗
3. Teodoret z Cyru, Historia Kościoła, księga V, rozdziały 8–9; przekład angielski z 1892 roku newadvent.org ↗
4. Grzegorz z Nazjanzu, Piąta mowa teologiczna, czyli Mowa XXXI; przekład angielski z 1894 roku newadvent.org ↗
5. Sobór konstantynopolitański I, Kanon 3, w wydaniu NPNF, seria II, tom XIV, 1900 ccel.org ↗
6. Thomas Shahan, First Council of Constantinople, The Catholic Encyclopedia, 1908; historia dokumentów newadvent.org ↗
7. Sobór chalcedoński, Akta i definicja wiary przyjmujące wyznanie stu pięćdziesięciu ojców; przekład z 1900 roku newadvent.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Second Ecumenical Council goarch.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.