Termin i zakres znaczenia
Greckie słowo schema oznacza między innymi postać, kształt lub wygląd. W języku monastycznym odnosi się do zewnętrznej formy wyrażającej przyjęte zobowiązanie. Polskie określenie „schima” zachowuje ten związek między strojem a stanem życia. W konkretnym tekście może wskazywać na obrzęd przyjęcia, stopień profesji albo charakterystyczne elementy szat, dlatego jego sens wymaga uwzględnienia kontekstu.[4]
W użyciu słowiańskim słowo „schimnik” odnosi się zwłaszcza do mnicha wielkiej schimy. Odpowiednie określenia występują również wobec mniszek. Schima nie jest stopniem święceń kapłańskich: mówi o drodze monastycznej, podczas gdy prezbiterat czy diakonat określają inną dziedzinę życia kościelnego. Osoba posiadająca święcenia może równocześnie należeć do określonego stopnia monastycznego.[4, 6]
Przygotowanie do profesji
Schimę należy rozpatrywać w związku z wcześniejszą formacją. Życie w monasterze umożliwia poznanie modlitwy wspólnotowej, pracy i relacji posłuszeństwa. W Trebniku obrzęd przyjęcia riasy zawiera rubryki dotyczące rozmowy z przełożonym i powierzenia kandydata doświadczonemu starszemu. Wskazuje to na znaczenie nauki i opieki przed bardziej rozbudowaną profesją.[3]
Riasoforat, mała schima i wielka schima nie są po prostu trzema rodzajami ubrania wybieranymi według osobistego upodobania. Ich przyjęcie pozostaje związane z porządkiem wspólnoty oraz właściwą celebracją. Rozbieżności między tradycjami dotyczą zarówno nazewnictwa, jak i sposobu ujmowania kolejnych etapów. Przy opisie biografii konkretnej osoby należy zachować określenia użyte w wiarygodnym przekazie o jej postrzyżynach.[1, 2, 3]
Mała schima
W słowiańskim obrzędzie małej schimy kandydat składa wyraźne zobowiązania dotyczące trwałości życia monastycznego, czystości, posłuszeństwa i nieposiadania dóbr na własną rękę. Deklaruje też przyjęcie reguł wspólnoty i wytrwałość w trudnościach. Przymiotnik „mała” nie oznacza zatem niepełnej powagi tych zobowiązań ani przyjęcia ich jedynie na krótki okres próbny.[1]
Właściwe postrzyżenie poprzedzają pytania o wolną decyzję, pouczenia i modlitwy. Następnie obcina się włosy krzyżowo i przekazuje odpowiednie szaty. W obrzędzie wielokrotnie powraca odniesienie do całego życia człowieka. Profesja jest przedstawiana jako droga wymagająca dalszej realizacji, a nie jako potwierdzenie, że wszystkie wymagane cnoty zostały już osiągnięte.[1]
Strój małej schimy
Do znaków małej schimy należy paraman, wiązany w obrzędzie z pamięcią o jarzmie Chrystusa i Jego męce. Wraz z nim występują krzyż oraz kolejne elementy ubioru. Liturgiczny opis nie zatrzymuje się na wyglądzie przedmiotów, lecz wskazuje, o jakich zobowiązaniach mają przypominać osobie, która je otrzymuje. Strój pełni w ten sposób funkcję stałego znaku przyjętej profesji.[1]
Mantia zostaje powiązana z obrazem szaty zbawienia i sprawiedliwości. Nakrycie głowy odsyła do pokory i nadziei, a obuwie do gotowości podążania drogą Ewangelii pokoju. Te interpretacje należą do języka modlitwy. Nie opisują materialnych właściwości tkaniny, lecz religijne znaczenie, jakie tradycja przypisuje jej noszeniu.[1]
Wielka schima
Obrzęd wielkiej schimy podkreśla pogłębienie wyrzeczenia i skupienia. W słowiańskim Trebniku powracają wcześniejsze zobowiązania, a formuły odnoszą się do ponownego przyjęcia znaków monastycznych. Tekst mówi o uwadze skierowanej ku własnemu postępowaniu, ciszy i wytrwałej modlitwie. Wielka schima jest w tym porządku szczególnie pełnym wyrażeniem ideału ascetycznego.[2]
Przygotowanie obejmuje liturgiczne potraktowanie szat, które mają zostać przekazane osobie przyjmującej profesję. Gesty i modlitwy wiążą ich przyjęcie z działaniem Boga oraz zobowiązaniem składanym wobec Ewangelii. Podobnie jak przy małej schimie, kandydat potwierdza wolność decyzji. Radykalny język wyrzeczenia jest zatem połączony z wyraźnym wskazaniem dobrowolności.[2]
Różnice między tradycjami
Podział na małą i wielką schimę nie był przyjmowany jednakowo przez wszystkich autorów. Teodor Studyta opowiadał się za jednością monastycznej profesji. Opracowanie opublikowane przez diecezję OCA wskazuje, że podejście to zachowało znaczenie w greckich monasterach athonickich. Z tego powodu słowiańskiego schematu kolejnych stopni nie można automatycznie przenosić na każdy klasztor grecki.[5]
Różnica nazw nie musi oznaczać różnicy w podstawowym celu życia mniszego. W obu obrzędach centralne miejsce zajmują modlitwa, pokuta, czystość, posłuszeństwo i ograniczenie posiadania. Porównanie powinno dotyczyć konkretnych tekstów i zwyczajów. Sama informacja, że ktoś przyjął wielką schimę, nie wystarcza do odtworzenia całego przebiegu jego wcześniejszej formacji.[1, 2]
Analaw i kukul
Charakterystycznym elementem wielkiej schimy jest analaw, określany także formą analavos. W Trebniku otrzymuje on interpretację krzyża podejmowanego w naśladowaniu Chrystusa. Obrzęd wiąże jego przyjęcie z pamięcią o męce i śmierci Chrystusa. Materiał noszony na ciele staje się w tym ujęciu widzialnym przypomnieniem treści, które mają kształtować codzienne postępowanie.[2]
Kukul, czyli szczególne nakrycie głowy, jest w tym samym obrzędzie łączony z analawem. Modlitwa przypisuje mu znaczenie prostoty, nadziei zbawienia, skupienia i czujności. Trebnik opisuje nałożenie stroju na głowę oraz przednią i tylną część ciała. Dokładny krój należy odróżnić od teologicznego sensu przekazania tych elementów.[2]
Na stroju wielkiej schimy spotyka się przedstawienia krzyża i znaków związanych z męką Chrystusa, między innymi włóczni oraz gąbki. Opracowania opisują także motyw czaszki. Symbolika ta wiąże ubiór z pamięcią o śmierci i z chrześcijańską interpretacją krzyża.[5]
Biblijny język stroju
Objaśnienia szat wykorzystują obrazy z Listu do Efezjan, zwłaszcza pas prawdy, tarczę wiary i hełm zbawienia. W obrzędzie wielkiej schimy czyta się fragment o duchowej zbroi. Zestawienie ubioru z tym tekstem pozwala interpretować życie ascetyczne jako wytrwałe przeciwstawianie się złu. Nie jest to opis walki z innymi ludźmi ani nadanie mnichowi funkcji wojskowej.[2]
Ta sama symbolika wiąże różne przedmioty w jedną całość. Pas, nakrycie głowy, krzyż i modlitewny sznur nie występują jako niezależne ozdoby. Każdy z nich zostaje odniesiony do sposobu myślenia i działania. Strój przedstawia zatem program religijnego życia za pomocą widzialnych znaków, a liturgiczne słowa wyjaśniają ich wzajemny związek.[1, 2]
Określenie anielskiego obrazu
W księgach liturgicznych pojawia się nazwa anielskiego obrazu lub anielskiego stanu. Odsyła ona do modlitwy, czystości i zwrócenia życia ku Bogu. Jest to język analogii stosowany do monastycznej profesji. Człowiek przyjmujący schimę nie zostaje w sensie prawosławnej antropologii przemieniony w anioła; nadal prowadzi ludzkie życie wymagające pracy, odpoczynku i pomocy.[1, 2]
Wspólnota odpowiada na kolejne modlitwy i poleca przyjmującego schimę opiece Bożej. Ten wspólny udział pokazuje, że nawet bardzo mocno podkreślone odosobnienie pozostaje wpisane w relacje kościelne. Liturgiczny język szczególnego powołania nie usuwa więzi z innymi mnichami ani odpowiedzialności za dalszą formację.[2]
Modlitwa i codzienne obowiązki
Przekazaniu sznura modlitewnego towarzyszy wezwanie do Modlitwy Jezusowej. Tekst wielkiej schimy łączy je również z psalmami, śpiewem i troską o sposób używania słów. Praktyka modlitewna obejmuje więc zarówno powtarzane wezwanie, jak i szerszy porządek życia liturgicznego. Sam przedmiot pomaga pamiętać o zobowiązaniu, ale nie zastępuje jego realizacji.[2]
Świeca otrzymywana pod koniec obleczenia zostaje odniesiona do dobrych czynów, pokory i łagodności. Ten fragment obrzędu wskazuje, że skupienie ma znajdować wyraz w zachowaniu człowieka. Religijna wartość profesji nie jest przedstawiana wyłącznie przez strój lub długość modlitwy, lecz także przez sposób odnoszenia się do innych oraz wytrwałość w podjętej drodze.[2]
Imię i dalsza opieka
W opisanym obrzędzie wielkiej schimy pojawia się nowe imię. Współbracia pytają o nie, podchodząc do nowo postrzyżonego, a on przedstawia się wspólnocie. Zmiana imienia wyraża nowy etap biografii religijnej. Dokumentując takie wydarzenie, trzeba odróżniać kolejne imiona tej samej osoby, aby nie przypisywać jej działań lub wypowiedzi komuś innemu.[2]
Trebnik przewiduje ponadto powierzenie nowo postrzyżonego starszemu. Towarzyszące słowa wskazują na odpowiedzialność nauczyciela za pomoc, naukę i czujność. Szczególnie rozbudowana profesja nie jest zatem równoznaczna z uznaniem całkowitej samowystarczalności duchowej. W tekście nadal obecna jest potrzeba relacji, w której doświadczenie zostaje przekazywane i sprawdzane.[2]
Stan życia i ocena osoby
Schima jest znakiem podjętego zobowiązania, dlatego nie należy utożsamiać jej z automatycznym stwierdzeniem świętości. Modlitwy proszą o wytrwanie i zachowanie od błędu, zakładając dalszą drogę. Podobnie charakterystyczny ubiór widoczny na fotografii lub ikonie nie zastępuje informacji biograficznej o osobie, jej profesji i tradycji, w której żyła.[1, 2]
Pojęcie schimy łączy historię monastycyzmu, liturgię i symbolikę stroju. Dla jego precyzyjnego rozumienia istotne są trzy elementy: rodzaj przyjętej profesji, treść związanych z nią zobowiązań oraz lokalny sposób praktykowania. Ich łączne uwzględnienie pozwala opisać znaczenie małej i wielkiej schimy bez sprowadzania całego zagadnienia do wyglądu szat albo do jednolitej drabiny stopni obowiązującej wszędzie.[1, 2, 4]
Zobacz także
- Postrzyżyny mniszehasło
- Monastycyzmhasło
- Ascezahasło
- Modlitwa Jezusowahasło
- Krzyżhasło
- Cenobityzmhasło
- Anachoretyzmhasło
Źródła
- Trebnik monastyczny, tekst wydania 1906, reprint 2014, Obrzęd postrzyżyn w małą schimę azbyka.ru ↗
- Trebnik monastyczny, tekst wydania 1906, reprint 2014, Obrzęd postrzyżyn w wielką schimę azbyka.ru ↗
- Trebnik monastyczny, tekst wydania 1906, reprint 2014, Obrzęd przyjęcia riasy i kamiławki azbyka.ru ↗
- Adrian Fortescue, 1911, Eastern Monasticism — stopnie profesji i ich historyczne nazewnictwo newadvent.org ↗
- St Tikhon’s Seminary Press, 1986; publikacja diecezji Nowego Jorku i New Jersey OCA, The Monastic Grades — różnice tradycji i strój wielkiej schimy nynjoca.org ↗
- Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Monasticism oca.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
