Grecka i słowiańska postać nazwy
Greckie stichēron występuje w liczbie mnogiej jako stichēra. W tradycji słowiańskiej forma odpowiadająca polskiemu „stichera” oznacza natomiast pojedynczy hymn, a liczba mnoga przyjmuje postać „stichery” lub „stichiry”. Ta różnica bywa źródłem nieporozumień przy tłumaczeniu publikacji angielskich, które często zachowują grecką liczbę mnogą. Należy zatem ustalić, czy dany nagłówek wskazuje jeden utwór, czy cały ich zespół.[4]
Nazwa wiąże się z greckim stichos, czyli wersem lub wersetem. W nabożeństwie trzeba jednak odróżnić werset biblijny od następującego po nim hymnu. Psalmiczny stichos i kościelna stichera należą do dwóch różnych warstw tekstu. Ich zestawienie nie zmienia stichery w fragment Psałterza; tworzy natomiast wspólną sekwencję, w której słowa biblijne zostają powiązane z interpretacją danego obchodu.[1]
Stichery przy psalmach wieczornych
Najbardziej rozpoznawalnym miejscem sticher jest odcinek nieszporów rozpoczynający się od wezwania „Panie, wołam do Ciebie”. Podstawę stanowią Psalmy 140, 141, 129 i 116 według numeracji Septuaginty. W wielu Bibliach stosujących numerację hebrajską odpowiadają im Psalmy 141, 142, 130 i 117. Przy końcowych wersetach tego zespołu wprowadza się kolejne stichery przewidziane na dany dzień.[1]
Psalmy mówią między innymi o modlitwie porównanej do kadzidła, wołaniu z głębokości i nadziei na wysłuchanie. Stichery mogą następnie rozwijać temat zmartwychwstania, święta lub życia świętego. Powstaje relacja między stałym językiem modlitwy a konkretną treścią wspomnienia. Nie każda stichera jest jednak komentarzem słowo po słowie do bezpośrednio poprzedzającego wersetu; powiązanie może mieć charakter szerszy.[1]
Znaczenie wskazań „na sześć” i „na osiem”
W księgach można spotkać wskazania, że stichery mają być śpiewane „na sześć”, „na osiem” lub „na dziesięć”. Liczba określa wielkość przewidzianego zespołu i miejsce rozpoczęcia włączania hymnów między końcowe wersety psalmów. Nie oznacza numeru tonu ani liczby głosów chóralnych. Przykładowo przy sześciu sticherach pierwszy hymn wprowadza się w odpowiednim miejscu odliczonym od końca psalmodii.[2]
Po zasadniczym zestawie mogą następować dodatkowe hymny związane z częściami krótkiej doksologii: „Chwała Ojcu…” oraz „I teraz…”. Wskazania OCA pokazują również szczególne przypadki, w których liczba sticher jest większa niż zwykle. Dlatego prosty schemat sześciu, ośmiu lub dziesięciu hymnów opisuje częstą praktykę, lecz nie stanowi zasady bez wyjątków dla wszystkich dni roku.[2]
Aposticha
Inny zespół sticher nosi grecką nazwę aposticha. W tradycji słowiańskiej odpowiada mu określenie sticher „na stichownie”. Występują one między innymi pod koniec nieszporów i są przeplatane dobranymi wersetami psalmicznymi. Nie są tożsame ze sticherami przy „Panie, wołam”, choć oba zespoły należą do tego samego nabożeństwa i mogą odnosić się do podobnego tematu.[3]
Różnica polega również na sposobie powiązania z psalmodią. Przy „Panie, wołam” punktem odniesienia jest stały ciąg czterech psalmów, natomiast aposticha wykorzystuje określony zestaw wersetów przeznaczonych do tego miejsca. Uczestnik słyszy w obu przypadkach naprzemienność tekstu biblijnego i hymnu, lecz księga porządkuje je oddzielnie. Zastąpienie jednego zespołu drugim zmieniałoby układ nabożeństwa.[1]
Stichery na jutrzni
Na uroczystej jutrzni stichery towarzyszą końcowym psalmom pochwalnym, czyli Psalmom 148, 149 i 150. W polskim piśmiennictwie mogą być nazywane sticherami pochwalnymi lub sticherami na chwalitiech. Samo określenie wskazuje na ich związek z częścią nabożeństwa rozpoczynającą się wezwaniem do wychwalania Boga. Dobór tekstów zależy od dnia i rangi obchodu.[1]
Stichery mogą występować także przy innych odcinkach jutrzni, między innymi w związku z Psalmem 50 lub w aposticha przewidzianej w odpowiednim porządku. Nie należy zatem definiować ich wyłącznie przez obecność na nieszporach. Zarazem nie każda jutrznia zawiera wszystkie możliwe zespoły. Podstawą opisu pozostaje konkretny formularz, ponieważ dni zwykłe, niedziele i szczególne nabożeństwa roku różnią się zakresem hymnografii.[1]
Litija i wyjątki od schematu
Podczas uroczystych nabożeństw występują także stichery litijne, związane z procesyjną częścią modlitwy. Ich wykonanie nie musi odtwarzać zwykłej naprzemienności każdego hymnu z osobnym wersetem psalmu. Pokazuje to, że związek stichery z psalmodią wyjaśnia nazwę i zasadniczy typ zastosowania, ale nie stanowi warunku występującego identycznie w każdym miejscu.[1]
Przykłady takich przeniesień i odmiennych zastosowań są ważne dla rozpoznawania gatunku. Utwór może zachować nazwę stichery także wtedy, gdy w danej sekwencji występuje samodzielnie. Nie należy na podstawie jednego wykonania bez poprzedzającego wersetu uznawać nazwy za błędną. Trzeba sprawdzić jego miejsce w księdze, przynależność do określonego zespołu i rubryki towarzyszące danemu nabożeństwu.[1]
Nazwy wskazujące treść i położenie
Niektóre stichery otrzymują dodatkowe określenia. Theotokion dotyczy Bogurodzicy, dogmatykon rozwija temat doktrynalny, zwłaszcza związany z wcieleniem, a doxastikon oznacza hymn wykonywany po pierwszej części doksologii. Nazwy te opisują różne cechy utworu: temat, sposób ujęcia nauczania albo miejsce w sekwencji. Nie tworzą jednej listy wzajemnie wykluczających się gatunków.[1]
Stichera poświęcona Bogurodzicy może jednocześnie przedstawiać nauczanie o Chrystusie. W prawosławnej hymnografii język maryjny bywa powiązany z twierdzeniem o rzeczywistym wcieleniu Syna Bożego. Z kolei stichera o męczenniku może łączyć pochwałę jego wytrwałości z prośbą o wstawiennictwo. Analiza tekstu powinna rozróżniać te funkcje, zamiast ograniczać się do odnalezienia imienia osoby lub nazwy święta.[1]
Melodia i oznaczenie tonu
Stichery są związane z systemem ośmiu tonów. Księga może podawać sam ton lub dodatkowo wskazywać wzorzec melodii, do którego ma być dopasowany tekst. W tradycjach słowiańskich spotyka się w takim kontekście określenia melodii wzorcowych, na przykład podobny. Wskazanie muzyczne nie jest częścią treści hymnu: należy do instrukcji wykonania. Może też dotyczyć kilku następujących po sobie tekstów.[4]
Objaśnienia greckiej hymnografii umieszczają stichery wśród podstawowych rodzajów śpiewów towarzyszących zmiennym obchodom roku. Ich znaczenie wynika zarówno z liczby zachowanych utworów, jak i z różnorodności zastosowań. Nie należy jednak utożsamiać gatunku tekstowego z jednym historycznym opracowaniem muzycznym. Ta sama stichera może być wykonywana według różnych tradycji śpiewaczych, zachowując swoją tożsamość liturgiczną.[5]
Biblia i poetycki język święta
Stichery korzystają z licznych obrazów biblijnych: światła, drzewa, morza, bramy, grobu, pustyni lub uczty. W obrębie jednej strofy mogą łączyć motywy Starego i Nowego Testamentu. Takie zestawienia są przykładem typologii, czyli odczytywania wcześniejszych postaci i wydarzeń jako zapowiedzi późniejszych treści religijnych. Jest to utrwalony w tej tradycji sposób interpretacji Biblii, wyrażany za pomocą poetyckich zestawień.[1]
Hymn może zwracać się bezpośrednio do świętowanej osoby, do wspólnoty, a nawet do miejsca przedstawionego poetycko jako uczestnik wydarzenia. Liturgiczne „dzisiaj” zaznacza aktualny obchód, mimo że opisywana scena należy do przeszłości. Są to środki poetyckie i modlitewne. Ich obecność nie zamienia stichery w dokument kronikarski ani nie pozwala odczytywać wszystkich jej szczegółów dosłownie.[1]
Przykłady paschalne
Stichery paschalne łączą temat zmartwychwstania z wezwaniem do wspólnej radości. Obrazy otwartych bram, zwycięstwa nad śmiercią, spotkania i pojednania służą przedstawieniu religijnego znaczenia Paschy. Werset psalmiczny może wprowadzać kolejny hymn, a ten rozwijać temat za pomocą języka kościelnej interpretacji. Powstaje rozbudowana sekwencja o wyraźnym kierunku, choć poszczególne strofy pozostają odrębnymi utworami.[1]
W porządku paschalnym znana jest także stichera o zmartwychwstaniu Chrystusa wychwalanym przez aniołów, wykonywana w związku z rozpoczęciem uroczystości i procesją. Jej funkcja różni się od funkcji późniejszych sticher przy odpowiednich wersetach. Przykład ten pokazuje, że niektóre utwory są szczególnie rozpoznawalne ze względu na miejsce i sposób wykonania, mimo przynależności do szerszej kategorii hymnów.[1]
Hymn Kasji
Szczególnym przykładem jest hymn przypisywany Kasji, związany z jutrznią Wielkiej Środy i umieszczony w jej aposticha. Tekst przedstawia pokutę kobiety przynoszącej Chrystusowi wonności i rozwija temat miłosierdzia. W materiałach muzycznych OCA został wyraźnie oznaczony jako hymn tego nabożeństwa. Należy odróżniać autorstwo tekstu od autorstwa późniejszego opracowania chóralnego, którego nazwisko może widnieć na współczesnej partyturze.[6]
Rozbudowany hymn o pokucie pokazuje, że stichera nie musi być bardzo krótka. O przynależności do tego rodzaju decyduje przede wszystkim miejsce i tradycja użycia, a nie sztywny limit słów. Uroczyste opracowanie muzyczne może znacznie wydłużyć czas wykonania, nie zmieniając objętości tekstu. Dlatego porównując utwory, trzeba oddzielić długość strofy od długości nagrania lub śpiewu podczas nabożeństwa.[1, 6]
Księgi i układ kalendarza
Zbiory sticher znajdują się w oktoichu, minejach i księgach okresów związanych z Paschą. Poszczególne źródła odpowiadają różnym cyklom: tygodniowemu, ośmiotygodniowemu, rocznemu stałemu i ruchomemu. W jednym nabożeństwie mogą spotkać się teksty z kilku ksiąg. Typikon reguluje ich połączenie, wskazując liczbę, kolejność i ewentualne powtórzenia.[1]
Ta wielowarstwowość wyjaśnia, dlaczego stichery są ważnym źródłem wiedzy o kulturze prawosławnej. Łączą pamięć świąt i świętych z biblijną modlitwą oraz utrwalonym porządkiem śpiewu. Pełne rozpoznanie konkretnego utworu wymaga podania jego pierwszych słów, tonu, księgi i miejsca w nabożeństwie. Sama nazwa „stichera” wskazuje rodzaj hymnu, ale nie identyfikuje jeszcze jego treści ani przeznaczenia.[1]
Zobacz także
Źródła
- G. V. Shann, tłum. i oprac., Euchology: A Manual of Prayers of the Holy Orthodox Church, 1891; stichery w porządkach nabożeństw i tekstach świątecznych ccel.org ↗
- Orthodox Church in America, Lord, I Call oca.org ↗
- Orthodox Church in America, Aposticha oca.org ↗
- Metropolitan Cantor Institute, instytucja katolickiego obrządku bizantyjskiego, Stichera; terminologia grecka i słowiańska oraz opis melodii mci.archpitt.org ↗
- Greek Orthodox Archdiocese of America, Orthodox Byzantine Music goarch.org ↗
- Orthodox Church in America, Hymn of Kassiani: Matins of Holy Wednesday, Aposticha; opracowanie W. G. Obleschuka oca.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
