Boska Liturgia

Nazwa i miejsce w życiu Kościoła

Greckie leitourgia pierwotnie odnosiło się do służby lub działania publicznego; w chrześcijaństwie przyjęło znaczenie związane ze sprawowaniem kultu. Przymiotnik „Boska” stanowi utrwaloną część nazwy nabożeństwa, a jego użycie w opisie encyklopedycznym nie jest osobistą deklaracją wiary autora. W języku potocznym spotyka się określenie „msza prawosławna”, pomagające osobom wychowanym w tradycji zachodniej rozpoznać zasadniczą funkcję celebracji. W precyzyjnym opisie lepiej stosować jednak nazwę właściwą danej tradycji, ponieważ przebieg nabożeństwa i jego historyczne formy nie są identyczne z liturgią rzymskokatolicką.

Najważniejszym dniem regularnej celebracji jest niedziela, związana z cotygodniowym wspomnieniem zmartwychwstania Chrystusa. Liturgię sprawuje się również w święta i w innych terminach określonych kalendarzem oraz praktyką danej wspólnoty. Monaster może mieć bardziej rozbudowany rytm nabożeństw niż niewielka parafia. Nie należy zatem na podstawie jednej wizyty w świątyni ustalać ogólnej częstotliwości celebracji w całym prawosławiu. Jej wspólnotowy charakter oznacza, że zgromadzenie wiernych nie jest jedynie publicznością towarzyszącą czynnościom duchownego.^[1]

Historyczne formy celebracji

W obrządku bizantyńskim najczęściej sprawuje się Liturgię św. Jana Chryzostoma. W określone dni roku używa się Liturgii św. Bazylego Wielkiego, wyróżniającej się między innymi rozbudowanymi modlitwami kapłańskimi. Nazwy te wskazują na związek z dziedzictwem wymienionych autorów i tradycją przypisywania im modlitw. Nie oznaczają, że każdy szczegół obecnego nabożeństwa został zapisany przez nich w znanej dziś postaci. Układ celebracji rozwijał się stopniowo, łącząc dawne elementy z późniejszymi zmianami.^{[1, 2]}

Odrębnego wyjaśnienia wymaga Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów, związana szczególnie z dniami powszednimi Wielkiego Postu. Podczas tego nabożeństwa udziela się Komunii z darów konsekrowanych wcześniej; nie odmawia się nowej anafory eucharystycznej. Jego struktura łączy elementy nieszporów z obrzędami komunijnymi. Obecność słowa „Liturgia” w nazwie nie powinna przesłaniać różnicy w stosunku do pełnej celebracji eucharystycznej. Jest to szczególnie ważne przy opisywaniu wielkopostnego kalendarza i porównywaniu porządku nabożeństw.^[3]

Przygotowanie darów

Przed główną częścią celebracji kapłan przygotowuje chleb i wino podczas proskomidii, nazywanej także prothesis. Z chleba ofiarnego, czyli prosfory, wycina część określaną jako Baranek. Umieszcza ją na diskosie, naczyniu pełniącym funkcję liturgicznej pateny. Przygotowywany jest również kielich z winem i wodą. Poszczególnym czynnościom towarzyszą modlitwy oraz teksty biblijne. Jest to odrębny etap przygotowania darów, którego nie należy utożsamiać z ich konsekracją w modlitwie eucharystycznej.^[4]

W ramach proskomidii wspomina się także Bogurodzicę, świętych oraz żywych i zmarłych członków wspólnoty. Towarzyszą temu cząstki chleba układane według przyjętego porządku. Gesty te wyrażają kościelną interpretację Eucharystii jako wydarzenia odnoszącego się do całej wspólnoty, a nie wyłącznie do osób stojących w danym momencie w świątyni. Szczegóły wykonania i liczba używanych prosfor zależą od tradycji lokalnej. Dla czytelnika ważniejsze od katalogu drobnych wariantów jest rozróżnienie darów przygotowanych, darów konsekrowanych oraz chleba rozdawanego poza Komunią.^[4]

Czytania i Liturgia Słowa

Pierwsza główna część nabożeństwa bywa nazywana Liturgią Katechumenów lub Liturgią Słowa. Nazwa odwołuje się do dawnej obecności osób przygotowujących się do chrztu. Celebrację otwiera uroczyste błogosławieństwo, po którym następują modlitwy błagalne oraz śpiewy. Ektenia jest szeregiem wezwań wygłaszanych przez diakona albo kapłana, na które odpowiada zgromadzenie lub chór. Poszczególne teksty wiążą się z dniem tygodnia, świętem i porządkiem roku kościelnego. Stała struktura współistnieje więc z treściami zmiennymi.^[2]

Małe Wejście jest procesją z Ewangeliarzem. Należy je odróżniać od późniejszego Wielkiego Wejścia z darami eucharystycznymi. W dalszej części odczytuje się fragment pism apostolskich, określany jako Apostoł, oraz Ewangelię. Czytania objaśnia homilia, choć jej dokładne miejsce może zależeć od praktyki wspólnoty. Nie jest trafne przeciwstawianie w prawosławiu ceremonii i słowa biblijnego: oba elementy są połączone w jednym nabożeństwie. Rozumienie tekstów ułatwia rozpoznanie sensu gestów, a ich liturgiczny kontekst wskazuje sposób, w jaki wspólnota je interpretuje.^{[5, 6]}

Wielkie Wejście i przygotowanie anafory

W części nazywanej Liturgią Wiernych dary zostają przeniesione na ołtarz podczas Wielkiego Wejścia. Towarzyszą temu śpiew i wspomnienia modlitewne. W zwykłej Liturgii św. Jana Chryzostoma lub św. Bazylego niesione w tym momencie dary nie są jeszcze konsekrowane. Tę informację trzeba odróżnić od porządku Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, w której przenosi się dary już wcześniej poświęcone. Podobieństwo gestów nie znosi różnicy między tymi celebracjami.^{[3, 7]}

Modlitwy przygotowujące do Eucharystii obejmują również wyrażenie wspólnoty wiary. Symbol nicejsko-konstantynopolitański, czyli Credo, wyznacza doktrynalny kontekst nabożeństwa. W interpretacji prawosławnej wspólna Komunia jest związana z jednością kościelną, dlatego udział w niej nie jest traktowany po prostu jako gest gościnności wobec wszystkich obecnych. Osoba odwiedzająca świątynię może obserwować nabożeństwo, nie przystępując do Eucharystii. Rozróżnienie obecności i uczestnictwa sakramentalnego pozwala uniknąć pomyłek w opisie praktyki religijnej.^[8]

Anafora i epikleza

Anafora jest centralną modlitwą eucharystyczną. Obejmuje dziękczynienie, wspominanie dzieła Chrystusa i modlitwę dotyczącą złożonych darów oraz zgromadzenia. Pojęcie anamnezy, używane w teologii liturgii, oznacza takie wspominanie, które w rozumieniu wiernych wiąże celebrację z wydarzeniami zbawienia. Liturgia nie jest zatem przez uczestników rozumiana wyłącznie jako historyczne przedstawienie Ostatniej Wieczerzy. Jej język łączy odniesienie do przeszłości z aktualnym uczestnictwem i oczekiwaniem spełnienia obietnic religijnych.^[9]

Epikleza jest wezwaniem Ducha Świętego. W modlitwach eucharystycznych obrządku bizantyńskiego dotyczy zgromadzonych oraz darów chleba i wina. Według nauczania prawosławnego dary stają się Ciałem i Krwią Chrystusa. Wiara w tę przemianę wykracza poza rozumienie darów jako znaków służących jedynie przywołaniu wydarzeń z przeszłości. Epikleza pozostaje częścią całej anafory i zachowuje związek z poprzedzającym ją dziękczynieniem oraz wspomnieniem dzieła Chrystusa.^[10]

Komunia i zakończenie

Po modlitwach przygotowawczych i Modlitwie Pańskiej następują czynności związane z łamaniem konsekrowanego chleba oraz Komunią duchowieństwa i wiernych. W powszechnej praktyce bizantyńskiej świeccy przyjmują konsekrowane dary z kielicha za pomocą łyżeczki. Do Komunii przystępują również dzieci należące do Kościoła przez chrzest i bierzmowanie. Zasady przygotowania mają wymiar kościelny i duszpasterski; nie należy zastępować ich jedną instrukcją opartą na zwyczaju zaobserwowanym w konkretnej parafii.^[11]

Celebrację zamykają modlitwy dziękczynne i błogosławieństwo. W wielu wspólnotach rozdaje się antidoron, czyli błogosławiony chleb niebędący konsekrowanymi darami eucharystycznymi. Jest on częścią zwyczaju liturgicznego, lecz nie jest „drugim rodzajem Komunii”. Rozróżnienie to ma znaczenie zarówno teologiczne, jak i praktyczne, ponieważ podobny materiał oraz miejsce rozdawania mogą sugerować osobie postronnej tożsamość czynności. Dziękczynienie po Eucharystii pokazuje ponadto, że nabożeństwo nie kończy się w chwili samego przyjęcia darów.^[12]

Uczestnictwo i różnice lokalne

Śpiew, odpowiedzi, słuchanie czytań, postawa ciała i znaki czci współtworzą sposób uczestniczenia w Liturgii. W części wspólnot dominują odpowiedzi chóru, w innych większą rolę odgrywa wspólny śpiew wiernych. Różnią się języki nabożeństw, melodie i niektóre rozwiązania organizacyjne. Obecność ikon, używanie kadzidła czy przejścia przez ikonostas pozostają związane z konkretnymi funkcjami obrzędu. Nie tworzą samodzielnego widowiska, które można objaśnić wyłącznie przez efekt estetyczny. Takie odczytanie pomijałoby znaczenie tekstów, Eucharystii i wspólnoty.^[13]

Zobacz także

• Eucharystiahasło
• anaforaw kompendium
• epiklezahasło
• proskomidiahasło
• ikonostashasło
• ekteniaw przygotowaniu

Źródła

1. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — The Divine Liturgy oca.org ↗
2. Orthodox Church in America, The Divine Liturgy — opracowanie przebiegu nabożeństwa orthinc.oca.org ↗
3. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Liturgy of the Presanctified Gifts oca.org ↗
4. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Prothesis oca.org ↗
5. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Small Entrance oca.org ↗
6. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Gospel oca.org ↗
7. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Offertory Great Entrance oca.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Holy Eucharist goarch.org ↗
9. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Eucharistic Canon Anaphora oca.org ↗
10. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Epiklesis oca.org ↗
11. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Communion oca.org ↗
12. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Benediction and Dismissal oca.org ↗
13. Greek Orthodox Archdiocese of America, Worship in the Orthodox Church goarch.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.