Sobór nicejski I

Historyczne okoliczności zwołania

Zgromadzenie odbyło się w okresie zasadniczej zmiany położenia chrześcijan w cesarstwie rzymskim. W „Życiu Konstantyna” Euzebiusz przedstawia udział władcy w organizacji soboru, ułatwieniu podróży i przyjęciu biskupów. Konflikt kościelny był dla cesarza także problemem jedności państwa. Współdziałanie władzy cesarskiej z biskupami tworzyło warunki dla spotkania o zasięgu większym niż wcześniejsze synody regionalne.^[3]

Euzebiusz opisuje cesarza w tonie pochwalnym, dlatego jego relacja wymaga uwzględnienia celu dzieła. Sam Sokrates Scholastyk, piszący później historię Kościoła, zauważa, że poprzednik poświęcił wiele miejsca chwale Konstantyna, a mniej szczegółom sporu. Oba świadectwa pokazują, że rekonstrukcja wydarzenia opiera się na tekstach o różnym charakterze: relacji uczestnika, przekazanych dokumentach i późniejszej narracji historycznej.^{[3, 4]}

Spór wokół Ariusza

Ariusz, prezbiter związany z Aleksandrią, pozostawał w konflikcie z biskupem Aleksandrem w sprawie relacji Syna do Ojca. Zasadniczym pytaniem było, czy Syn należy do niestworzonej rzeczywistości Boga, czy też jego istnienie należy rozumieć jako wynik aktu stworzenia. Strony sporu odwoływały się do Pisma, lecz inaczej interpretowały określenia synostwa, zrodzenia i początku. Konflikt szybko wykroczył poza miejscową wspólnotę.^[4]

Nicejskie odrzucenie twierdzenia, że kiedyś Syna nie było, wskazuje szczególnie wyraźnie na przedmiot rozstrzygnięcia. Nie chodziło jedynie o tytuł honorowy Jezusa, lecz o jego ontologiczny status, czyli sposób istnienia wobec Ojca i całego stworzenia. Przyjęta formuła zalicza Syna do rzeczywistości boskiej i wyklucza pojmowanie go jako najwyższego, ale stworzonego pośrednika. Tak Kościół nicejski określił granicę swojego wyznania.^[1]

Uczestnicy i reprezentacja Kościołów

W tradycji liturgicznej utrwaliła się liczba 318 ojców soboru. Źródła historyczne przekazują także inne określenia liczebności, dlatego tradycyjnej liczby nie należy traktować jak wyniku zachowanego, jednolitego spisu obecności. Euzebiusz podkreśla geograficzne zróżnicowanie uczestników, przybywających z wielu regionów. Przeważali biskupi ze wschodniej części cesarstwa, lecz zgromadzenie miało szerszy zasięg kościelny.^{[3, 5]}

Powszechność soboru w kościelnym rozumieniu nie oznacza fizycznej obecności wszystkich biskupów. Wiąże się z rangą rozstrzygnięcia i jego późniejszym uznaniem przez Kościół. Sam list Euzebiusza do jego wspólnoty pokazuje, że po obradach uczestnicy musieli wyjaśniać przyjęte sformułowania. Sobór był spotkaniem konkretnych osób, a jego znaczenie rozwijało się następnie przez przekaz dokumentów, ich interpretację i recepcję.^{[2, 6]}

Nicejskie wyznanie wiary

Tekst z 325 roku rozpoczyna się od wiary w jednego Boga Ojca, Stwórcę rzeczy widzialnych i niewidzialnych. Następnie przedstawia Syna jako zrodzonego z Ojca, prawdziwego Boga i sprawcę stworzenia. Mówi także o wcieleniu, cierpieniu, zmartwychwstaniu, wniebowstąpieniu i przyszłym sądzie. Artykuł o Duchu Świętym jest w nim bardzo krótki. Układ odzwierciedla zarówno podstawowe chrześcijańskie wyznanie, jak i szczególny temat ówczesnego konfliktu.^[1]

Ważną częścią dokumentu są dołączone anatemy, czyli odrzucenia określonych tez. Dotyczą między innymi początku istnienia Syna, jego stworzenia z niebytu oraz możliwości rozumienia go jako zmiennego stworzenia. Dzięki temu dokument nie pozostawia całego ciężaru interpretacji samym pozytywnym określeniom. Wskazuje także, jakie wnioski uznano za niezgodne z treścią wyznania.^[1]

Znaczenie współistotności

Grecki termin homoousios, oddawany po polsku jako „współistotny”, wyraża wspólność boskiej istoty Ojca i Syna. W soborowej formule ma wykluczyć uznanie Syna za byt należący do porządku stworzeń. Nie opisuje fizycznego podziału Boga na części. Euzebiusz w liście do swojej wspólnoty objaśnia właśnie ten problem: przyjęcie terminu nie oznacza przypisania Bogu cielesnego rozmnażania ani materialnego oddzielenia Syna od Ojca.^{[1, 2]}

List Euzebiusza jest świadectwem negocjowania znaczenia formuły. Biskup przytacza własne wcześniejsze wyznanie, tekst przyjęty przez zgromadzenie oraz powody, dla których zgodził się go podpisać. Pokazuje to, że uczestnicy nie musieli rozpoczynać obrad z identycznym słownikiem teologicznym. Wspólna formuła wymagała wyjaśnienia, jakie znaczenia obejmuje i jakie wyklucza, aby mogła zostać przyjęta przez różne środowiska.^[2]

Zrodzenie i stworzenie

Rozróżnienie między zrodzeniem a stworzeniem służy w symbolu nicejskim określeniu szczególnej relacji Syna do Ojca. Stworzenia otrzymują istnienie przez działanie Boga; Syn jest wyznawany jako pochodzący od Ojca w sposób właściwy boskiemu synostwu. Formuła nie wyjaśnia tego pochodzenia za pomocą biologii. Ustanawia teologiczne rozróżnienie, które ma chronić jednocześnie monoteizm oraz pełne bóstwo Syna.^{[1, 2]}

Sobór nie rozpoczął samej chrześcijańskiej wiary w szczególne znaczenie Chrystusa. Dokumenty odwołują się do wcześniejszego nauczania, chrztu i Pisma, a list Euzebiusza przytacza formułę wiary znaną jego wspólnocie. Nowe rozstrzygnięcie dotyczyło precyzyjnego określenia relacji, która stała się przedmiotem konfliktu. Historycznie należy więc odróżniać wcześniejsze wyznawanie wiary od przyjęcia konkretnego, obowiązującego sformułowania soborowego.^[2]

Sobór a obchód Paschy

Innym przedmiotem obrad była wspólna data chrześcijańskiej Paschy. Euzebiusz przekazuje cesarski list dotyczący dążenia do jednolitości obchodów, a Sokrates przytacza korespondencję soborową w tej sprawie. Dokumenty świadczą o zamiarze przezwyciężenia rozbieżności między regionami. Sam zachowany zbiór dwudziestu kanonów nicejskich nie zawiera jednak pełnej instrukcji obliczeń kalendarzowych w postaci odpowiadającej późniejszym tablicom paschalnym.^{[1, 3, 4]}

Późniejszy rozwój rachuby paschalnej trzeba zatem odróżniać od samej decyzji o wspólnym obchodzie. W cesarskim piśmie znajdują się również ostre wypowiedzi przeciw Żydom, charakterystyczne dla polemicznego języka epoki. Są one elementem historycznego dokumentu, a nie neutralną oceną judaizmu. Opis nicejskich ustaleń dotyczących Paschy wymaga rozpoznania zarówno kościelnego celu ujednolicenia, jak i kontekstu użytej retoryki.^[3]

Kanony dotyczące organizacji Kościoła

Kanon czwarty określa udział biskupów prowincji w ustanowieniu nowego biskupa i rolę metropolity. Kanon piąty przewiduje regularne synody prowincjonalne, które mają między innymi rozpatrywać sprawy wykluczenia ze wspólnoty. Pokazuje to znaczenie regionalnego współdziałania biskupów oraz kontroli rozstrzygnięć podejmowanych lokalnie. Sobór zajmował się więc procedurami mającymi praktyczne znaczenie dla codziennego życia Kościołów.^[1]

Kanon szósty potwierdza dawne zwyczaje dotyczące Aleksandrii, Rzymu, Antiochii i innych prowincji. Nie przedstawia jeszcze rozwiniętego późniejszego systemu patriarchatów w całej jego postaci. Dokument odwołuje się do istniejących uprawnień i do porządku metropolitalnego. Jego odczytanie wymaga uwzględnienia realiów IV wieku oraz odróżnienia treści samego przepisu od późniejszych sporów o jego zastosowanie.^[1]

Dyscyplina i praktyka liturgiczna

Wśród kanonów znajdują się postanowienia o zbyt szybkim dopuszczaniu nowo ochrzczonych do urzędów, przechodzeniu duchownych między wspólnotami i pokucie osób, które odpadły podczas prześladowań. Kanon trzynasty dotyczy udzielania Eucharystii osobom zagrożonym śmiercią. Regulacje pokazują Kościół zmagający się jednocześnie z następstwami represji, rosnącą liczbą nowych członków i potrzebą uporządkowania posługi.^[1]

Kanon dwudziesty zaleca modlitwę w postawie stojącej w niedziele i w okresie Pięćdziesiątnicy. Jest przykładem przepisu, który wyraża wspólny sens liturgiczny przez ustalenie zachowania ciała. Ujęcie całego soboru wyłącznie jako debaty nad jednym słowem pomija zatem część jego dorobku. Wyznanie wiary i kanony odpowiadały na odmienne, choć powiązane potrzeby wspólnoty.^[1]

Dalszy przebieg sporów

Przyjęcie symbolu nie zakończyło konfliktów w IV wieku. Sokrates opisuje kolejne oskarżenia, zmiany kościelnych układów i rozbieżności w rozumieniu terminologii. Szczególne znaczenie miały obawy, czy wyznanie jedności Ojca i Syna nie zaciera ich odrębności. Spór rozwijał się przez następne dziesięciolecia, a stanowiska poszczególnych grup nie zawsze dają się sprowadzić do prostego podziału na dwa niezmienne obozy.^[4]

Sobór konstantynopolitański I w 381 roku w pierwszym kanonie potwierdził wiarę ojców nicejskich. Wyznanie związane z Konstantynopolem zawiera bardziej rozwiniętą naukę o Duchu Świętym oraz artykuły o Kościele, chrzcie i życiu przyszłego wieku. Dlatego symbol nicejski z 325 roku i symbol nicejsko-konstantynopolitański są historycznie związanymi, ale nie identycznymi tekstami. Ich utożsamienie zaciera różnicę między dokumentami.^{[1, 6]}

Pamięć i znaczenie soboru

W prawosławnym kalendarzu niedziela poprzedzająca Pięćdziesiątnicę upamiętnia ojców pierwszego soboru powszechnego. Liturgiczna pamięć przedstawia Niceę jako obronę wiary apostolskiej i wspólnoty Kościoła. Należy ją rozpoznawać jako teologiczną recepcję wydarzenia, która korzysta także z tradycyjnej liczby 318 ojców. Jej zadanie różni się od zadania krytycznej rekonstrukcji listy uczestników i kolejnych etapów obrad.^[5]

Zachowane wyznanie i kanony nie zawierają ustalenia spisu ksiąg biblijnych ani wyboru czterech Ewangelii. Ich rzeczywisty zakres obejmuje spór o Syna, organizację Kościoła i dyscyplinę, a korespondencja dodatkowo dokumentuje sprawę Paschy. Znaczenie Nicei polega przede wszystkim na sformułowaniu normy doktrynalnej, do której odwoływały się kolejne pokolenia, oraz na ustanowieniu wzorca soboru o szerokim zasięgu kościelnym.^{[1, 3, 4, 6]}

Zobacz także

• Sobórhasło
• Dogmathasło
• Symbol wiaryhasło
• Trójca Świętahasło
• Paschahasło
• Sobór konstantynopolitański Ihasło

Źródła

1. Sobór nicejski I, Wyznanie wiary i dwadzieścia kanonów; przekład angielski w wydaniu z 1900 roku newadvent.org ↗
2. Euzebiusz z Cezarei, List do Kościoła w Cezarei o soborze nicejskim; przekład angielski z 1892 roku newadvent.org ↗
3. Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna, księga III, zwłaszcza rozdziały 6–23; przekład angielski z 1890 roku newadvent.org ↗
4. Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, księga I, zwłaszcza rozdziały 5–9 i 23; przekład angielski z 1890 roku newadvent.org ↗
5. Greek Orthodox Archdiocese of America, Sunday of the Fathers of the First Ecumenical Council prod.goarch.org ↗
6. Sobór konstantynopolitański I, Wyznanie wiary i kanon 1; przekład angielski z 1900 roku newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.