Apologia i apologetyka
Grecki termin „apologia” oznacza obronę lub mowę obrończą. W tytule dzieła chrześcijańskiego wskazuje na zamiar odpowiedzi na oskarżenie, zarzut bądź krytykę. „Apologetyka” może natomiast określać szerszą działalność, metodę argumentowania albo dziedzinę teologii. Starożytne apologie nie są przeprosinami za przyjętą wiarę: ich autorzy występują jako jej obrońcy i przedstawiają powody, dla których uważają ją za wiarygodną.[1, 3]
Apologia jest wypowiedzią zaangażowaną. Autor chce przekonać odbiorcę, skorygować jego ocenę lub skłonić go do określonego działania. Z tego powodu teksty apologetyczne stanowią źródła do poznania chrześcijańskich argumentów i obrazu własnej wspólnoty, ale nie są bezstronnymi sprawozdaniami z wszystkich stron sporu. Ich budowę kształtuje cel obrony, dobór przykładów i przewidywana reakcja adresata.[1, 3, 4]
Sytuacja chrześcijan w cesarstwie rzymskim
Justyn i Atenagoras podejmują problem karania ludzi z powodu samej nazwy „chrześcijanin”. Domagają się badania konkretnych czynów i przedstawienia dowodów winy. Ich argument odwołuje się do sprawiedliwego postępowania wobec oskarżonych: przynależność do wspólnoty nie powinna zastępować wykazania przestępstwa. Pisma te ukazują doświadczenie zagrożenia oraz próbę przemówienia językiem zrozumiałym dla cesarskich władz.[1, 3]
Zachowane apologie opisują jednak określone konflikty i wyobrażenia autorów o działaniu władz. Nie dowodzą, że przez cały okres przed Konstantynem wszędzie stosowano identyczną politykę wobec chrześcijan. Szczególnie wymowna jest „Druga Apologia” Justyna, która rozpoczyna się od relacji o konkretnych oskarżeniach i wyrokach w Rzymie. Osobiste konflikty, rozpoznanie religijnej tożsamości i postępowanie urzędnika tworzą w niej powiązany ciąg zdarzeń.[2]
Adresat i forma obrony
„Pierwsza Apologia” Justyna zwraca się do cesarza Antonina Piusa, jego otoczenia, senatu i ludu rzymskiego. Atenagoras kieruje swoją prośbę do Marka Aureliusza i Kommodusa. Autorzy odwołują się do wykształcenia, sprawiedliwości i filozoficznych aspiracji adresatów. Takie otwarcie tworzy ramę argumentacji: przedstawiona sprawa powinna zostać rozpatrzona zgodnie z wartościami, które władcy sami deklarują.[1, 3]
Literacka dedykacja nie pozwala sama przez się ustalić, czy pismo zostało osobiście przeczytane przez wymienionego władcę ani jaką wywołało reakcję urzędową. Apologia może jednocześnie służyć chrześcijańskim czytelnikom jako uporządkowanie własnych przekonań. Orygenes wyraźnie mówi o takim odbiorcy: odpowiedź na Celsusa ma pomóc osobom, których wiarę mogłyby zachwiać argumenty krytyka. Funkcja zewnętrznej obrony łączy się więc z funkcją wewnętrznego nauczania.[4]
Zarzut bezbożności
Atenagoras odpowiada na oskarżenie o ateizm przez wykład wiary w jednego, niestworzonego Boga. Wyjaśnia różnicę między Bogiem a materią i podkreśla, że odmowa czci dla tradycyjnych bóstw nie jest równoznaczna z odrzuceniem wszelkiej boskości. W sporze tym słowo „ateizm” ma znaczenie ukształtowane przez ówczesne praktyki religijne. Nie należy automatycznie przenosić na nie wszystkich współczesnych sposobów definiowania niewiary.[3]
Autor przywołuje również greckich poetów i filozofów, aby wskazać, że krytyka potocznych wyobrażeń o bogach nie była obca cenionej kulturze. Chce w ten sposób pozbawić zarzut wyjątkowego ostrza skierowanego przeciw chrześcijanom. Jego dobór świadectw jest argumentacyjny: cytowani myśliciele mają potwierdzić możliwość mówienia o jednym źródle rzeczywistości. Nie oznacza to pełnej zgodności ich systemów z chrześcijańską teologią.[3]
Odpowiedź na oskarżenia obyczajowe
„Prośba za chrześcijanami” wymienia obok bezbożności oskarżenia o kanibalizm i kazirodztwo, wyrażone za pomocą odniesień do greckich opowieści mitycznych. Atenagoras odrzuca je i przeciwstawia im chrześcijańskie wymagania moralne. Argumentuje między innymi, że wspólnota potępiająca zabójstwo oraz uznająca odpowiedzialność za ludzkie życie nie może być wiarygodnie oskarżana o potajemne uczty z ludzkiego ciała.[3]
Takie fragmenty pokazują rolę pogłosek w obrazie mniejszości religijnej. Apologeta odpowiada przez opis norm i praktyk własnej grupy, a nie przez samo zaprzeczenie. Przedstawienie ideału moralnego pozostaje jednak częścią obrony. Nie jest statystycznym dowodem, że każdy członek wspólnoty zawsze realizował te wymagania. Rozróżnienie między normą a zachowaniem konkretnych osób jest istotne dla historycznej lektury tych pism.[1, 3]
Wyjaśnienie chrześcijańskiego kultu
Justyn poświęca końcową część „Pierwszej Apologii” opisowi chrztu, Eucharystii i niedzielnego zgromadzenia. Tłumaczy, kto może uczestniczyć w Eucharystii, jakie czytania są odczytywane i jak wspólnota wspiera potrzebujących. W jego strategii obrony objaśnienie obrzędów usuwa część nieporozumień. Dzięki temu dzieło apologetyczne jest również ważnym świadectwem historii liturgii II wieku.[1]
Opis obejmuje zbiórkę środków przekazywanych na pomoc sierotom, wdowom, chorym, więźniom i przybyszom. Justyn wiąże modlitwę z materialną odpowiedzialnością za innych. Przekaz ten służy przedstawieniu społecznego oblicza chrześcijaństwa adresatom spoza wspólnoty. Pokazuje zarazem, że argument apologetyczny może odwoływać się do praktyki życia, a nie wyłącznie do rozumowania o naturze Boga.[1]
Rozmowa z filozofią
Justyn wykorzystuje pojęcie Logosu, czyli Słowa lub Rozumu, aby opisać relację między Chrystusem a prawdą rozpoznawaną przez ludzi. W „Drugiej Apologii” przyznaje filozofom możliwość uchwycenia jej części, a pełnię wiąże z Chrystusem. Taki model pozwala mu docenić niektóre osiągnięcia myśli greckiej, zachowując przekonanie o szczególnym znaczeniu chrześcijańskiego objawienia. Jest to stanowisko Justyna, a nie neutralny werdykt o wartości całej filozofii.[2]
Odwołanie do wspólnego języka nie usuwa sporu. Justyn krytykuje określone poglądy filozoficzne i oskarża przeciwników o niezrozumienie chrześcijaństwa. Atenagoras zestawia autorów antycznych z własnym wykładem, aby wykazać niespójność zarzutów. W obu przypadkach filozofia dostarcza pojęć i przykładów, ale zostaje włączona do argumentacji prowadzonej z określonego stanowiska religijnego.[2, 3]
Pismo i proroctwa w argumentacji
Ważną częścią „Pierwszej Apologii” jest wykład przekonania, że zapowiedzi zawarte w pismach prorockich spełniły się w Chrystusie. Justyn przywołuje teksty i łączy je z opowiadaniami o jego życiu, śmierci i zmartwychwstaniu. Ten rodzaj argumentu opiera się na chrześcijańskim sposobie odczytania Pisma. W jego ramach zgodność zapowiedzi z wydarzeniem ma świadczyć o działaniu Boga w historii.[1]
Religijna interpretacja proroctwa wymaga przyjęcia określonych założeń dotyczących natchnienia, jedności ksiąg i ich odniesienia do Chrystusa. Dlatego jej siła przekonywania zależy także od tego, jakie przesłanki uznaje odbiorca. Historyk może opisać tę argumentację i jej funkcję w dziele bez orzekania, że teologiczne rozumienie tekstu jest jedyną możliwą wykładnią dla wszystkich czytelników, w tym wyznawców judaizmu.[1]
Orygenes i odpowiedź na Celsusa
„Przeciw Celsusowi” przedstawia inną formę apologii: obszerną odpowiedź na krytyczne dzieło konkretnego autora. Orygenes przytacza lub streszcza zarzuty, a następnie je rozpatruje. W pierwszej księdze podejmuje między innymi kwestie wiary i rozumu, sposobu nauczania oraz interpretacji opowiadań o Jezusie. Argumentacja ma charakter szczegółowego sporu literackiego, który może być śledzony przez czytelnika krok po kroku.[4]
We wstępie Orygenes zastanawia się nad samą potrzebą pisemnej obrony. Przywołuje milczenie Jezusa wobec oskarżeń i znaczenie życia jego uczniów jako świadectwa. Ostatecznie uzasadnia podjęcie pracy troską o tych, którzy potrzebują odpowiedzi. Ten fragment ujawnia napięcie wewnątrz apologetyki: autor docenia argumenty, a jednocześnie uważa, że przekonanie religijne nie wyczerpuje się w polemice.[4]
Świadectwo życia i tożsamość wspólnoty
„List do Diogneta” przedstawia chrześcijan jako ludzi żyjących w zwyczajnych miastach, posługujących się miejscowymi językami i uczestniczących w codziennych zajęciach. Ich odrębność ma wynikać z postępowania i religijnej orientacji życia. Utwór posługuje się paradoksami, aby ukazać wspólnotę jednocześnie zakorzenioną w społeczeństwie i przekonaną o przynależności do innego porządku. Jest to literacki portret normatywny.[5]
Tego rodzaju apologia odpowiada na pytanie, czym chrześcijanie różnią się od otoczenia, bez ograniczania odpowiedzi do listy obrzędów. Podkreśla relacje z innymi ludźmi i stosunek do własnego miejsca w świecie. Zarazem jej idealizujący język trzeba odróżnić od opisu wszystkich historycznych wspólnot. Tekst wyjaśnia przede wszystkim, jak autor chciał przedstawić sens chrześcijańskiej obecności w społeczeństwie.[5]
Znaczenie dla tradycji teologicznej
Starożytna apologetyka przekazała późniejszym teologom różne sposoby prowadzenia sporu: analizę zarzutu, wyjaśnienie niezrozumiałej praktyki, odwołanie do wspólnych pojęć i wskazanie konsekwencji moralnych. Jej dzieła dokumentują także etap kształtowania chrześcijańskiego słownictwa. Terminów używanych przez autorów II wieku nie należy bez wyjaśnienia traktować jako gotowych formuł soborowych z IV i V wieku; należy uwzględniać rozwój ich znaczeń.[1, 2, 3]
W odniesieniu do prawosławia apologetyka oznacza zatem jeden ze sposobów przedstawiania i obrony wiary, obok katechezy, homilii i wykładu dogmatycznego. Jej szczególną cechą jest obecność pytania lub zarzutu, na który odpowiada autor. Znajomość dawnych apologii pozwala rozpoznać argumenty w ich pierwotnym kontekście, a także odróżnić obronę przekonania religijnego od historycznego ustalenia faktu i od filozoficznej oceny przesłanek.[1, 3, 4]
Zobacz także
Źródła
- Justyn Męczennik, Pierwsza Apologia; przekład M. Dodsa i G. Reitha w wydaniu z 1885 roku newadvent.org ↗
- Justyn Męczennik, Druga Apologia; przekład angielski z 1885 roku newadvent.org ↗
- Atenagoras z Aten, Prośba za chrześcijanami; przekład B. P. Prattena w wydaniu z 1885 roku newadvent.org ↗
- Orygenes, Przeciw Celsusowi, przedmowa i księga I; przekład F. Crombiego w wydaniu z 1885 roku newadvent.org ↗
- Autor anonimowy, List do Diogneta, zwłaszcza rozdziały 5–6; przekład angielski z 1885 roku newadvent.org ↗
Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.
