Septuaginta

Nazwa i opowieść o tłumaczach

Łacińskie określenie Septuaginta oznacza „siedemdziesiąt”. Nawiązuje do przekazu o uczonych, którzy mieli przetłumaczyć żydowskie Prawo na grekę na zlecenie władcy Egiptu. W Liście Arysteasza występuje siedemdziesięciu dwóch tłumaczy, po sześciu z każdego plemienia Izraela. Utrwalona nazwa jest więc zaokrągleniem liczby obecnej w opowieści. Początkowo tradycja ta dotyczyła przede wszystkim Pięcioksięgu, a później objęto nią szerszy zbiór greckich ksiąg.^[1]

W kolejnych wersjach przekazu pojawiała się myśl, że tłumacze pracujący osobno otrzymali identyczny tekst. Cyryl Jerozolimski w IV wieku przywoływał taką opowieść jako argument za natchnionym charakterem przekładu. Jest to świadectwo religijnej recepcji Septuaginty. Nie stanowi dokumentacji przebiegu prac translatorskich. Rozróżnienie obu płaszczyzn pozwala wyjaśnić, dlaczego historia o tłumaczach miała znaczenie teologiczne, mimo że rzeczywiste powstawanie greckiej Biblii było rozciągnięte w czasie.^{[1, 3]}

Środowisko powstania

Najstarszą warstwę przekładu, obejmującą Pięcioksiąg, wiąże się z Aleksandrią i III wiekiem przed naszą erą. Greka była wtedy językiem komunikacji na dużej części obszaru wschodniego Morza Śródziemnego. Posługiwały się nią również wspólnoty żydowskie żyjące poza Palestyną. Przekład umożliwiał czytanie i objaśnianie Prawa ludziom, dla których greka stała się podstawowym językiem codziennym. Był elementem życia judaizmu epoki hellenistycznej.^[1]

Pozostałe księgi tłumaczono później, w różnych okolicznościach i przy zastosowaniu odmiennych zasad. Nie da się przypisać całego zbioru jednej grupie tłumaczy ani jednemu rokowi. Ważnym świadectwem jest prolog do greckiej Księgi Syracha, którego autor wspomina o trudnościach przekładu oraz o istniejących już greckich tłumaczeniach Prawa, Proroków i innych ksiąg. Pokazuje to, że świadomość różnic między językiem oryginału a przekładem towarzyszyła temu procesowi już w starożytności.^{[1, 2]}

Zbiór o wielu warstwach

Słowo „Septuaginta” może oznaczać najstarsze greckie tłumaczenia poszczególnych ksiąg albo szerzej grecki Stary Testament przekazywany przez Kościoły. Zakres tych znaczeń nie jest identyczny. W rękopisach znajdują się bowiem teksty o różnej historii: przekłady, ich późniejsze poprawki, alternatywne wersje oraz utwory, których grecka postać nie jest prostym odpowiednikiem jednej zachowanej księgi hebrajskiej. Dlatego badanie LXX wymaga osobnego rozpatrywania każdej księgi.^{[1, 2]}

Różnice dotyczą także stylu. Niektórzy tłumacze starali się zachować kolejność słów i konstrukcje języka źródłowego, inni swobodniej dostosowywali zdania do greki. W jednej księdze może dominować konsekwentny odpowiednik określonego terminu, w innej większa różnorodność słownictwa. Obecność hebraizmów nie oznacza automatycznie nieudolności tłumacza: może wynikać z przyjętej zasady bliskości wobec tekstu, któremu przypisywano szczególny autorytet.^{[1, 2]}

Relacja do tekstu hebrajskiego

Porównując Septuagintę z Biblią hebrajską, trzeba odróżnić różnicę przekładu od różnicy tekstu, który tłumacz miał przed sobą. Odmienny zwrot może być rezultatem wyboru greckiego słowa, ale także świadectwem innego hebrajskiego brzmienia. Dodatkowo greckie rękopisy przez stulecia przepisywano i poprawiano. Rozbieżność między dzisiejszymi wydaniami nie daje więc sama przez się odpowiedzi, na jakim etapie powstała.^{[1, 2]}

Dobrym przykładem jest Księga Jeremiasza, której grecka postać jest krótsza i inaczej porządkuje część materiału niż tradycja masorecka. Księgi Estery i Daniela zawierają natomiast rozbudowane partie przekazywane w greckiej Biblii, nieobecne w odpowiadającej im postaci tekstu hebrajskiego lub aramejskiego. W przypadku Daniela należą do nich opowiadania o Zuzannie oraz Belu i smoku, a także modlitwa Azariasza i pieśń trzech młodzieńców.^[2]

Septuaginta a kanon

Zakres greckich zbiorów biblijnych wpłynął na chrześcijańskie rozumienie Starego Testamentu. Nie oznacza to jednak, że istniał jeden pierwotny kodeks LXX o niezmiennym spisie treści, który wszystkie wspólnoty przejęły w całości. Rękopisy różnią się doborem ksiąg, ich kolejnością i dodatkami. Również starożytni autorzy kościelni nie zawsze jednakowo określali rangę wszystkich pism. Historia przekładu i historia kanonu pozostają powiązane, lecz wymagają odrębnego opisu.^{[1, 2, 3]}

Samo pojawienie się utworu w określonym rękopisie nie rozstrzyga jeszcze, czy jego użytkownicy przypisywali mu taki sam autorytet jak Pięcioksięgowi albo Psalmom. Kodeks mógł łączyć księgi uznawane za podstawowe z tekstami służącymi nauczaniu lub lekturze. Spis zawartości stanowi ważne świadectwo praktyki, które zestawia się z wypowiedziami autorów, wykazami ksiąg i sposobem używania tekstu podczas nabożeństw.^{[2, 3]}

Obecność w Nowym Testamencie

Autorzy Nowego Testamentu pisali po grecku i wielokrotnie przywoływali Stary Testament w brzmieniu bliskim Septuagincie. Dzięki temu greckie słownictwo biblijne stało się częścią najstarszego języka chrześcijańskiego. Cytaty nie tworzą jednak jednolitego schematu: niektóre odpowiadają znanym wersjom greckim, inne wykazują różnice albo zostały dostosowane do sposobu prowadzenia wywodu. Każdy przypadek wymaga porównania odpowiednich tekstów.^[1]

Ta zależność ma znaczenie dla interpretacji. Czytelnik może zauważyć, że cytat przytoczony w Nowym Testamencie brzmi inaczej niż odpowiadający mu fragment w polskim Starym Testamencie tłumaczonym z hebrajskiego. Przyczyną bywa właśnie odmienna podstawa tekstowa. Różnica nie musi świadczyć o pomyłce tłumacza współczesnego ani o niedokładności autora starożytnego; może ujawniać współistnienie kilku tradycji przekazu.^{[1, 2]}

Recepcja patrystyczna

Greccy Ojcowie Kościoła odczytywali dzieje Izraela, proroctwa i psalmy w świetle wiary w Chrystusa. Septuaginta dostarczała im zarówno tekstu, jak i słownictwa służącego argumentacji. Znaczenie określonego greckiego wyrazu mogło wpływać na komentarz, homilię czy sposób zestawienia dwóch miejsc biblijnych. Znajomość LXX pomaga zatem zrozumieć, dlaczego patrologiczny komentarz skupia się czasem na szczególe niewidocznym w innym przekładzie.^{[1, 3]}

Cyryl Jerozolimski łączył pouczenie o księgach biblijnych z opowieścią o greckim tłumaczeniu. Jego katecheza pokazuje, że w IV wieku przekład ten funkcjonował jako tekst kościelnego nauczania i jako przedmiot teologicznej interpretacji. Jednocześnie zawarty w katechezie wykaz ksiąg przypomina o historycznym zróżnicowaniu ocen ich zakresu. Autorytet greckiego tekstu nie usuwał wszystkich pytań dotyczących tego, jakie pisma należało czytać.^[3]

Prace Orygenesa

W III wieku Orygenes podjął rozległe porównanie tekstów biblijnych w dziele nazywanym Heksaplą. Zestawiał tekst hebrajski i jego zapis literami greckimi z kilkoma greckimi wersjami, w tym Septuagintą. Układ kolumn pozwalał dostrzec miejsca zgodne i rozbieżne. Używał także znaków krytycznych, które informowały o elementach nieposiadających odpowiednika w porównywanym tekście lub uzupełnionych z innych wersji.^[1]

Heksapla nie zachowała się jako kompletny oryginał. Jej oddziaływanie znamy z fragmentów i późniejszego przekazu. Praca Orygenesa miała podwójne znaczenie: dokumentowała różnorodność tekstów, a zarazem wpłynęła na dalsze kopiowanie greckiej Biblii. Gdy znaki objaśniające pomijano lub niewłaściwie rozumiano, czytelnik mógł otrzymywać tekst łączący różne warstwy. To jeden z powodów ostrożności przy utożsamianiu późnego rękopisu z najstarszym przekładem.^[1]

Rękopisy i wydania

Do najważniejszych wielkich kodeksów zawierających grecki tekst biblijny należą Kodeks Watykański i Kodeks Synajski z IV wieku oraz Kodeks Aleksandryjski z V wieku. Dzielą je jednak stulecia od rozpoczęcia przekładania Pięcioksięgu. Zachowały się też inne rękopisy i fragmenty, a świadectwem tekstu bywają cytaty u pisarzy starożytnych oraz dawne tłumaczenia dokonane z greki. Żaden pojedynczy zabytek nie reprezentuje całej historii Septuaginty.^{[1, 2]}

Wydanie krytyczne porównuje dostępne świadectwa i przedstawia warianty tekstowe w aparacie naukowym. Wydanie przygotowane do użytku kościelnego może natomiast eksponować postać utrwaloną w określonej tradycji. Te cele wydawnicze są różne i oba wymagają jasnego określenia podstawy tekstu. Współczesny projekt Septuagint Online, prowadzony przez instytucje prawosławne i biblijne, potwierdza ciągłe zainteresowanie greckim Starym Testamentem jako tekstem kościelnym.^{[1, 4]}

Numeracja i praktyka lektury

Szczególnie widoczną różnicą jest numeracja Psalmów. Septuaginta łączy część psalmów rozdzielonych w tradycji hebrajskiej, a w innych miejscach dzieli tekst inaczej. Psalm pokutny zaczynający się od prośby o zmiłowanie nosi zatem numer 50 w tradycji greckiej i 51 w numeracji hebrajskiej. Zapis 50(51) pomaga czytelnikowi rozpoznać ten sam utwór w różnych wydaniach. Nie oznacza istnienia dwóch odrębnych modlitw o niemal identycznej treści.^[2]

Przy lekturze przekładów, modlitewników i komentarzy warto ustalić, jaką numerację oraz podstawę tekstową przyjął wydawca. Podobne pytania dotyczą nazw i podziału ksiąg historycznych. Septuaginta pozostaje zarazem świadectwem judaizmu hellenistycznego, ważnym źródłem historii Biblii i jednym z fundamentów języka chrześcijaństwa wschodniego. Te trzy perspektywy pozwalają rozumieć jej znaczenie bez sprowadzania go do samej różnicy między wyznaniami.^{[1, 2]}

Zobacz także

• Kanon biblijnyhasło
• Egzegezahasło
• Psałterzhasło
• Ojcowie Kościołahasło
• Święta Tradycjaw przygotowaniu

Źródła

1. A. Vander Heeren, Septuagint Version, The Catholic Encyclopedia, 1912 newadvent.org ↗
2. Henry Barclay Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek, część II, rozdział II; wydanie pierwotne 1900 ccel.org ↗
3. Cyryl Jerozolimski, Katecheza IV, 33–36; przekład angielski E. H. Gifforda, 1894 newadvent.org ↗
4. Greek Orthodox Archdiocese of America i Hellenic Bible Society, The Septuagint Online septuagint.bible ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.