Relikwie

Relikwia, relikwiarz i miejsce kultu

Relikwiarz to pojemnik służący przechowywaniu relikwii. Może sam być zabytkiem sztuki, którego dzieje różnią się od historii zawartości. W sztuce bizantyńskiej znane są między innymi niewielkie kamienne skrzynki naśladujące sarkofag. Ich kształt nawiązuje do pochówku, choć przeznaczone były do przechowywania cząstek szczątków lub przedmiotów otaczanych czcią.^[5]

Miejsce przechowywania relikwii może być zarazem miejscem modlitwy, wspominania świętego i gromadzenia się wspólnoty. Związek ten nie wymaga, aby zachowało się całe ciało. Już starożytne świadectwo „Męczeństwa Polikarpa” opisuje zebranie kości oraz złożenie ich w odpowiednim miejscu. Tym samym pojęcie relikwii nie jest ograniczone do ciała zachowanego w stanie niezmienionym. Jego podstawą pozostaje odniesienie szczątków do osoby świętego, a nie jeden określony stan materialnego zachowania.^[2]

Wczesne świadectwo kultu męczenników

„Męczeństwo Polikarpa” należy do ważnych źródeł ukazujących stosunek wczesnych chrześcijan do szczątków męczennika. Tekst przedstawia starania wspólnoty o jego ciało, a następnie zebranie kości po spaleniu zwłok. Autorzy opisują szczątki jako szczególnie cenne i wyrażają zamiar gromadzenia się przy nich dla wspomnienia męczeństwa. Jest to świadectwo religijnej pamięci wspólnoty, która łączyła śmierć swojego nauczyciela z jego wiernością Chrystusowi.^[2]

W tym samym dziele wyraźnie odróżniono stosunek do Chrystusa od stosunku do męczenników. Chrystus jest czczony jako Syn Boży, natomiast męczennicy są miłowani jako jego uczniowie i naśladowcy. Rozróżnienie odpowiada na zarzut, jakoby troska o ciało Polikarpa miała oznaczać zastąpienie Chrystusa inną postacią. Dla późniejszej teologii relikwii stanowi ono ważny punkt odniesienia: cześć świętego ma pozostawać związana z jego relacją do Boga.^[2]

Pamięć, świadectwo i naśladowanie

Według „Męczeństwa Polikarpa” wspólne obchodzenie rocznicy ma służyć zarówno pamięci o tych, którzy zakończyli życie, jak i umocnieniu ludzi nadal pozostających w drodze. Szczątki nie występują więc wyłącznie jako materialna pozostałość po minionym wydarzeniu. Ich obecność organizuje pamięć wspólnoty i kieruje uwagę ku postawie świętego. Opowiadanie łączy miejsce pochówku, czas wspomnienia i etyczne znaczenie przykładu.^[2]

Ta perspektywa pomaga odróżnić kult relikwii od samego zainteresowania dawnymi przedmiotami. Dla wiernych istotna jest osoba, jej wiara i sposób życia. W źródle smyrneńskim pamięć o Polikarpie została przedstawiona jako wezwanie do wierności, a nie jako samodzielna fascynacja szczątkami. Historyk może badać powstanie i funkcjonowanie takiego kultu, natomiast uczestnik odczytuje go również jako wyraz wspólnoty ze świętym. Są to różne poziomy opisu tej samej praktyki.^[2]

Uzasadnienie teologiczne Jana Damasceńskiego

Jan Damasceński w „Wykładzie wiary prawdziwej” uzasadnia cześć świętych przez ich więź z Chrystusem. Nazywa ich przyjaciółmi Boga i uczestnikami jego darów. Używany przez niego język przebóstwienia nie oznacza, że stają się oni bogami z natury. Autor wyraźnie wskazuje udział przez łaskę. To rozróżnienie jest podstawowe także dla rozumienia relikwii: świętość człowieka pozostaje otrzymanym darem, a nie niezależnym od Boga źródłem nadprzyrodzonej mocy.^[1]

Damasceńczyk odnosi uświęcenie również do ciała. Odwołuje się do biblijnego obrazu człowieka jako świątyni Ducha Świętego i na tej podstawie uzasadnia szacunek wobec cielesnych pozostałości po świętych. Ciało nie jest dla niego wyłącznie zewnętrzną osłoną, którą można uznać za całkowicie nieistotną po śmierci. Należy do osoby, która żyła, modliła się i działała. Cześć relikwii wyraża zatem określone rozumienie człowieka jako jedności, a nie pochwałę odrzucenia jego cielesności.^[1]

Związek z wiarą w zmartwychwstanie

W tym samym rozdziale autor interpretuje śmierć świętych w świetle zmartwychwstania Chrystusa. Posługuje się obrazem snu i nadziei przyszłego życia. Jest to język wiary, który nie zaprzecza biologicznej śmierci ani istnieniu szczątków, lecz określa ich znaczenie w chrześcijańskiej perspektywie. Relikwie stają się znakiem pamięci o osobie, której ostateczny los nie jest według tej doktryny zamknięty w rozkładzie ciała.^[1]

Z takiego ujęcia nie wynika, że wartość religijna szczątków zależy od ich wielkości lub zachowania wszystkich części ciała. Wczesny opis kości Polikarpa oraz późniejsza praktyka umieszczania niewielkich cząstek w miejscach kultu ukazują inny sposób rozumienia znaku. Cześć odnosi się do świętego i do działania Boga w jego życiu. Materialny fragment zachowuje tę funkcję odniesienia, choć nie jest całą osobą ani nie może być z nią po prostu utożsamiony.^{[2, 4]}

Relikwie i poświęcenie świątyni

Znaczenie relikwii w życiu liturgicznym zostało potwierdzone w kanonie siódmym II Soboru Nicejskiego z 787 roku. Postanowiono w nim, aby w świątyniach poświęconych bez relikwii męczenników umieścić je z odpowiednimi modlitwami. Przepis został sformułowany w kontekście przywracania tradycji naruszonych w okresie sporów ikonoklastycznych. Jego treść ukazuje, że dla soboru relikwie należały do porządku kultu, a nie jedynie do prywatnej pobożności.^[3]

Kanon nie jest jednak opowieścią o początkach wszystkich praktyk związanych z relikwiami. Sam odwołuje się do wcześniejszego zwyczaju i nakazuje jego zachowanie. W lekturze historycznej trzeba odróżnić ustanowienie lub potwierdzenie normy od pierwszego pojawienia się zjawiska. Wcześniejsze świadectwo dotyczące Polikarpa pokazuje, że szacunek wobec szczątków męczenników poprzedzał soborowe rozstrzygnięcie o wiele stuleci.^{[2, 3]}

We współczesnej praktyce prawosławnej relikwie są związane między innymi z ołtarzem i antyminsem. Antymins jest tkaniną liturgiczną opatrzoną podpisem biskupa; często zawiera niewielką cząstkę relikwii. Katecheza OCA objaśnia ten zwyczaj przez pamięć o męczennikach i życiu świętych, z którym związane jest budowanie wspólnoty Kościoła. Relikwie nie zastępują tu Eucharystii. Ich obecność wskazuje na świadectwo ludzi uczestniczących w życiu Chrystusa.^[4]

Świadectwa sztuki i kultury materialnej

Metropolitan Museum of Art przechowuje marmurowy relikwiarz w kształcie sarkofagu, datowany na lata 400–600. Według muzealnego opisu jego inskrypcja może wskazywać na dar wyrażający wdzięczność za pomoc świętego albo towarzyszący prośbie o nią. Interpretacja ta pozostaje hipotezą dotyczącą przeznaczenia konkretnego zabytku.^[5]

Przenoszenie relikwii

Przeniesienie szczątków do innego miejsca bywa określane jako translacja relikwii. Może stać się przedmiotem osobnego wspomnienia w kalendarzu, ponieważ zmienia dzieje lokalnego sanktuarium oraz sposób uczestnictwa wiernych w kulcie świętego. Znanym przykładem jest przeniesienie znacznej części relikwii Mikołaja z Myry do Bari w 1087 roku. Materiały bazyliki w Bari opisują przedsięwzięcie jako zabranie szczątków przez przybyszów z tego miasta, a nie zwykłą, uzgodnioną wymianę między wspólnotami.^[6]

Pamięć o przeniesieniu relikwii Mikołaja jest obecna także w części tradycji prawosławnej, gdzie wspomnienie przypada 9 maja według używanego kalendarza kościelnego. Przykład pokazuje, że miejsce przechowywania szczątków, zasięg czci świętego i granice wyznaniowe nie zawsze pokrywają się ze sobą. Jednocześnie dzieje transferu mogą być odmiennie oceniane przez społeczności związane z dawnym i nowym miejscem kultu. Opis historyczny powinien zachowywać te różnice perspektyw.^{[6, 7]}

Opowiadania o cudach

W literaturze hagiograficznej i teologicznej relikwie bywają łączone z uzdrowieniami, pomocą w trudnościach lub wydzielaniem wonnej substancji. Damasceńczyk przywołuje takie opowiadania jako argument na rzecz czci świętych. W opisie encyklopedycznym należy wskazać, że są to twierdzenia i interpretacje obecne w określonych źródłach religijnych. Samo ich przytoczenie nie jest niezależnym potwierdzeniem przyczyny nadzwyczajnego zdarzenia ani dowodem, że każdy obiekt otaczany czcią wykazuje podobne właściwości.^[1]

Biblijnym przykładem związku między przedmiotem a opowiadaniem o uzdrowieniu są Dzieje Apostolskie, które wspominają chusty i części odzieży mające kontakt z Pawłem. Autor księgi przypisuje nadzwyczajne działanie Bogu, a nie samodzielnej mocy materiału. Przywołanie tego tekstu pomaga wyjaśnić logikę religijnego odniesienia do przedmiotów związanych ze świętym. Nie stanowi natomiast opisu wszystkich późniejszych praktyk relikwiowych ani instrukcji odtwarzania takiego wydarzenia.^[8]

Cześć religijna i historia konkretnego obiektu

W badaniu relikwii odrębnymi pytaniami są istnienie i rozwój kultu oraz pochodzenie danego obiektu. Źródło może wiarygodnie świadczyć, że wspólnota otaczała szczątki czcią, nie rozstrzygając wszystkich szczegółów ich wcześniejszych losów. Podobnie datowanie relikwiarza dotyczy przede wszystkim pojemnika, a nie automatycznie zawartości. Wyraźne oddzielenie tych kwestii pozwala opisać historyczne znaczenie praktyki bez przedstawiania każdego tradycyjnego przypisania jako bezspornego ustalenia.^{[2, 5]}

Teologiczna ocena świętości i historyczna identyfikacja szczątków odnoszą się do różnych zagadnień. Damasceńczyk przedstawia religijne uzasadnienie czci, natomiast opis muzealny analizuje zachowany przedmiot i możliwy sens jego inskrypcji. Żaden z tych rodzajów źródeł nie powinien być używany do odpowiedzi na pytania, których nie podejmuje. W odniesieniu do konkretnej relikwii znaczenie mają jej udokumentowane dzieje, przekaz o przypisaniu oraz sposób przechowywania; stopień pewności może być różny w poszczególnych przypadkach.^{[1, 5]}

Kult i jego wymiar etyczny

Wykład Damasceńczyka nie kończy się na uzasadnieniu materialnych znaków czci. Autor zachęca także do naśladowania cnót świętych i do troski o potrzebujących. Według jego ujęcia pamięć wyrażana w śpiewie, modlitwie i budowaniu miejsc kultu powinna odpowiadać sposobowi życia. Relikwie nie zwalniają z takiej odpowiedzialności. Są odniesieniem do osoby, której przykład ma być odczytany również w działaniu wiernego.^[1]

W prawosławiu relikwie łączą więc pamięć historyczną, liturgię i określoną wizję człowieka. Ich cześć zakłada, że ciało uczestniczyło w życiu świętego oraz że więź wspólnoty z osobą zmarłą nie wyczerpuje się w przeszłości. Zarazem rzetelny opis zachowuje rozróżnienie między treścią wiary, świadectwem dawnego tekstu i ustaleniami dotyczącymi konkretnego obiektu. Pozwala to ukazać znaczenie relikwii bez sprowadzania ich ani do samego zabytku, ani do przedmiotu działającego niezależnie od Boga i wspólnoty religijnej.^{[1, 2]}

Zobacz także

• Ikonahasło
• Ikonoklazmhasło
• Przebóstwieniew przygotowaniu
• Cerkiewhasło
• Eucharystiahasło
• Święta Tradycjaw przygotowaniu

Źródła

1. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga IV, rozdział 15: cześć świętych i ich szczątków newadvent.org ↗
2. Kościół w Smyrnie, Męczeństwo Polikarpa, rozdziały 17–18 newadvent.org ↗
3. II Sobór Nicejski, Kanon 7 — relikwie przy poświęceniu świątyni newadvent.org ↗
4. Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Altar Table oca.org ↗
5. The Metropolitan Museum of Art, Reliquary in the Shape of a Sarcophagus, nr 2002.483.3a, b metmuseum.org ↗
6. Basilica Pontificia San Nicola w Bari, La traslazione delle reliquie di san Nicola basilicasannicola.it ↗
7. Orthodox Church in America, Translation of the relics of Saint Nicholas the Wonderworker from Myra to Bari oca.org ↗
8. Dzieje Apostolskie, Dz 19,11–12 — przedmioty związane z Pawłem; tekst grecki newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.