Epikleza

Miejsce w modlitwie eucharystycznej

Anafora stanowi rozbudowaną modlitwę dziękczynienia i ofiarowania. W Liturgii św. Jana Chryzostoma rozpoczyna się dialogiem kapłana ze zgromadzeniem, a następnie obejmuje uwielbienie Boga, wspomnienie jego dobrodziejstw, hymn anielski, słowa Chrystusa z Ostatniej Wieczerzy i wspomnienie wydarzeń zbawczych. Epikleza należy do tego ciągu. Jej sens staje się czytelny w związku z modlitwą poprzedzającą i następującymi po niej prośbami, a nie wyłącznie przez wyodrębnienie kilku zdań.^[2]

Bezpośrednio przed epiklezą wspomina się krzyż, grób, zmartwychwstanie, wniebowstąpienie, zasiadanie po prawicy Ojca i powtórne przyjście Chrystusa. Tę część określa się mianem anamnezy, czyli wspomnienia. Wspomnienie obejmuje także oczekiwane przyjście, co pokazuje, że język liturgiczny nie jest jedynie chronologiczną relacją o przeszłości. Eucharystia zostaje przedstawiona jako uczestnictwo w całym dziele zbawienia, którego dopełnienie jest przedmiotem chrześcijańskiej nadziei.^[2]

Treść epiklezy w Liturgii Chryzostoma

Celebrans prosi Ojca o zesłanie Ducha Świętego zarówno na uczestników, jak i na dary. Następnie wypowiada prośby odnoszące się osobno do chleba i do zawartości kielicha, po czym wskazuje działanie Ducha jako sprawcze w ich przemianie. Tekst nie przedstawia kapłana jako właściciela mocy uświęcania. Jego czynność ma postać prośby kierowanej do Boga w imieniu modlącej się wspólnoty. Użycie liczby mnogiej wyraża wspólnotowy charakter tej modlitwy.^[2]

Dalsze zdania określają cel przyjmowania uświęconych darów: oczyszczenie, przebaczenie grzechów, uczestnictwo w Duchu Świętym i pełnię królestwa. Modlitwa zawiera również prośbę, by Komunia nie stała się dla przyjmujących przyczyną sądu lub potępienia. Oznacza to, że epikleza nie dotyczy wyłącznie zmiany statusu przedmiotów liturgicznych. Obejmuje relację człowieka do Boga oraz sposób uczestniczenia w sakramencie. Uświęcenie darów i dobro przyjmujących pozostają w tekście ściśle powiązane.^[2]

Wymiar trynitarny

W tej modlitwie Ojciec jest adresatem prośby, Chrystus jest tym, którego Ciało i Krew mają być przyjmowane, a Duch Święty zostaje przywołany jako uświęcający. Nie oznacza to rozdzielenia działania Boga na niezależne czynności trzech bóstw. Cała anafora wyznaje jedność Trójcy, a jej sformułowania ukazują osobowe odniesienia wewnątrz jednego dzieła zbawienia. Z tego względu wyjaśnienie epiklezy należy do teologii trynitarnej równie wyraźnie jak do opisu obrzędu.^{[2, 4]}

Jan Damasceński wiąże działanie Ducha w Eucharystii z działaniem Boga w stworzeniu oraz z wcieleniem. Przywołuje opowiadanie o zwiastowaniu, aby objaśnić, że w obu przypadkach chodzi o rzeczywistość przekraczającą zwykły sposób działania natury. Nie utożsamia tych wydarzeń, lecz posługuje się analogią teologiczną. Według jego argumentacji poznanie sprawcy działania nie oznacza posiadania wyczerpującego wyjaśnienia sposobu, w jaki to działanie się dokonuje.^[4]

Świadectwo katechez jerozolimskich

Wyraźny opis epiklezy znajduje się w katechezach mistagogicznych przekazanych pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego. Piąta katecheza objaśnia liturgię osobom już wprowadzonym w życie sakramentalne. Po opisie hymnu śpiewanego wraz z zastępami niebiańskimi autor mówi o prośbie, aby Bóg zesłał Ducha Świętego na złożone dary i uczynił chleb Ciałem, a wino Krwią Chrystusa. Jest to ważne starożytne świadectwo łączenia Eucharystii z modlitwą o działanie Ducha.^[3]

Ta sama katecheza przechodzi następnie do modlitw za Kościoły, świat, chorych, potrzebujących i zmarłych. Pozwala to zobaczyć epiklezę w szerszej strukturze nabożeństwa, w którym uwielbienie, uświęcenie darów i wstawiennictwo tworzą powiązaną całość. Tekst ma charakter katechetyczny: objaśnia sens znanych uczestnikom gestów i słów. Nie jest stenogramem wszystkich ówczesnych obrzędów ani podstawą do założenia, że identyczny formularz funkcjonował w każdym Kościele lokalnym.^[3]

Epikleza i słowa ustanowienia

W Liturgii Chryzostoma słowa z Ostatniej Wieczerzy oraz epikleza należą do jednej modlitwy eucharystycznej. Nie są przedstawione jako konkurencyjne źródła działania sakramentu. Przywołanie słów Chrystusa wskazuje na jego ustanowienie i obietnicę, natomiast epikleza wyraża prośbę o działanie Ducha Świętego w aktualnym zgromadzeniu. Także katechezy jerozolimskie łączą te perspektywy: jedna objaśnia znaczenie słów o Ciele i Krwi, a następna opisuje modlitwę o uświęcenie darów.^{[2, 3, 5]}

Podobną całościową argumentację rozwija Jan Damasceński. Odwołuje się zarówno do skuteczności słowa Boga, jak i do obecności Ducha. Uzasadnia wiarę eucharystyczną działaniem Chrystusa i nie traktuje modlitwy Kościoła jako samodzielnej techniki wywołującej skutek. W opisie jego stanowiska należy zatem zachować oba elementy. Pominięcie jednego z nich prowadziłoby do uproszczenia, jak gdyby modlitwa o Ducha zastępowała ustanowienie Eucharystii albo jak gdyby wezwanie Ducha było zbędnym dodatkiem.^[4]

Przemiana darów i język misterium

Tradycja prawosławna wyznaje, że w Eucharystii wierni przyjmują rzeczywiste Ciało i Krew Chrystusa. Jan Damasceński wyraźnie odróżnia to twierdzenie od rozumienia darów jako samych obrazów. Jednocześnie stwierdza, że sposób przemiany nie jest dostępny wyczerpującemu badaniu rozumowemu. W jego wykładzie pewność przekonania religijnego i powściągliwość wobec opisywania mechanizmu przemiany nie wykluczają się. Należą do tego samego sposobu objaśniania sakramentu.^[4]

Autor podkreśla również znaczenie zwyczajnych elementów materialnych. Chleb, wino, woda i olej są znane z codziennego doświadczenia, a w obrzędach zostają związane z działaniem łaski. Takie ujęcie nie wymaga odrzucenia materii jako czegoś obcego życiu duchowemu. Przeciwnie, materialna rzeczywistość uczestniczy w przekazywaniu treści religijnej i w sakramentalnym życiu człowieka. Epikleza wyraża właśnie prośbę o uświęcenie darów, które pochodzą ze świata stworzonego.^[4]

Komunia i jedność zgromadzenia

Prośba o Ducha skierowana na ludzi oraz na dary ma znaczenie dla rozumienia Kościoła. Uczestnicy nie są jedynie widzami czynności wykonywanej przy ołtarzu. Modlitwa obejmuje ich samych i przygotowuje do wspólnego uczestnictwa w Eucharystii. W wykładzie Damasceńczyka przyjmowanie jednego chleba wiąże się ze zjednoczeniem wiernych z Chrystusem i ze sobą nawzajem. Wspólnota nie jest więc tylko okolicznością sprawowania sakramentu, lecz należy do jego objaśnianego celu.^{[2, 4]}

W tej perspektywie znaczenie epiklezy wykracza poza pytanie o sam moment konsekracji. Modlitwa prowadzi ku Komunii i ku życiu określanemu przez więź z Chrystusem. Zarazem nie zaciera różnicy między darem a sposobem jego przyjmowania: prośba o godne uczestnictwo pozostawia miejsce dla odpowiedzialności człowieka. Liturgiczne mówienie o uświęceniu łączy się tym samym z pytaniem o pojednanie, sumienie oraz relacje z innymi członkami wspólnoty.^{[2, 4]}

Różnice formularzy i zwyczajów

Epikleza występuje również w Liturgii św. Bazylego Wielkiego. Jej tekst zawiera prośbę o przyjście Ducha Świętego na zgromadzenie i dary, ich pobłogosławienie oraz uświęcenie. Formularze Bazylego i Chryzostoma nie są identyczne, choć wyrażają wspólny kierunek modlitwy eucharystycznej. W przekładach mogą pojawiać się różne czasowniki oddające sposób określenia darów jako Ciała i Krwi. Przy porównywaniu należy uwzględniać konkretny tekst i język, a nie przypisywać wszystkim wersjom jednolitego brzmienia.^{[1, 6]}

W części tradycji słowiańskiej do tego odcinka Liturgii dołączono troparion trzeciej godziny, odwołujący się do zesłania Ducha Świętego na apostołów. Thomas Hopko opisuje ten zwyczaj jako dodatkowe podkreślenie roli Ducha w życiu Kościoła. Nie jest on jednak podstawą definicji epiklezy ani tekstem obecnym w identycznej postaci we wszystkich tradycjach lokalnych. W opisie nabożeństwa warto odróżniać zasadniczą prośbę anafory od towarzyszących jej modlitw i gestów przyjętych w danym środowisku.^[1]

Wezwanie uświęcenia poza Eucharystią

Szersze zastosowanie pojęcia pomaga objaśnić inne sakramenty. W katechezie mistagogicznej o namaszczeniu po chrzcie wskazano na modlitewne wezwanie związane z poświęceniem myron. Autor zestawia znaczenie poświęconego oleju ze znaczeniem chleba eucharystycznego, choć nie utożsamia obu sakramentów. Wspólnym elementem jest przekonanie, że materialny znak uczestniczy w przekazywaniu daru Ducha. Różne pozostają miejsce obrzędu, jego treść i sposób udziału przyjmującej go osoby.^[7]

Podczas poświęcenia wody chrzcielnej prosi się o jej uświęcenie przez moc i działanie Ducha Świętego. Dalsze prośby dotyczą odrodzenia, przebaczenia i udziału chrzczonego w śmierci oraz zmartwychwstaniu Chrystusa. Przykład ten ukazuje, dlaczego epikleza nie może być definiowana wyłącznie jako określenie przemiany chleba i wina. Jej szerszą cechą jest wezwanie Boga o konkretne działanie uświęcające, którego sens wyjaśnia kontekst danego obrzędu.^[8]

Termin w porównaniach międzywyznaniowych

Epikleza nie jest pojęciem występującym wyłącznie w prawosławiu. Współczesny Katechizm Kościoła Katolickiego także opisuje ją jako prośbę skierowaną do Ojca o zesłanie Ducha na dary i o przemianę życia uczestników. Różnic między tradycjami liturgicznymi nie należy zatem przedstawiać za pomocą twierdzenia, że tylko jedna z nich uwzględnia działanie Ducha. Rzetelne porównanie wymaga wskazania konkretnej modlitwy, jej układu oraz sposobu teologicznego objaśniania.^[9]

W prawosławnym ujęciu szczególna doniosłość epiklezy pozostaje czytelna w bezpośrednim zwróceniu się wspólnoty do Boga. Liturgia wyraża prośbę o dar, którego człowiek nie ustanawia własną decyzją i nad którym nie sprawuje technicznej kontroli. Zestawienie tekstów liturgicznych z objaśnieniami Damasceńczyka pokazuje, że istotą tej modlitwy jest ufne oczekiwanie na działanie Boga. Jej zewnętrzna postać ma znaczenie jako część celebracji, lecz wyjaśnienie nie kończy się na opisie ruchów i wypowiadanych słów.^{[2, 4]}

Znaczenie dla rozumienia liturgii

Epikleza łączy kilka podstawowych tematów prawosławnej teologii: wyznanie Trójcy, wiarę w działanie Ducha, obecność Chrystusa w Eucharystii oraz uświęcenie wspólnoty. Objaśnia również relację między widzialnymi darami a niewidzialnym znaczeniem sakramentu. Odczytana w całej anaforze ukazuje Eucharystię jako dziękczynienie, ofiarowanie, prośbę i uczestnictwo. Takie ujęcie pozwala zachować jej szczególne miejsce bez odrywania od pozostałych części Liturgii oraz od celu, którym według nauczania Kościoła jest komunia z Bogiem i jedność wiernych.^{[2, 4]}

Zobacz także

• Anaforaw kompendium
• Boska Liturgiahasło
• Eucharystiahasło
• Trójca Świętahasło
• Bierzmowaniehasło
• Chrzesthasło

Źródła

1. Thomas Hopko, Orthodox Church in America, The Orthodox Faith: Epiklesis oca.org ↗
2. American Carpatho-Russian Orthodox Diocese, Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma — tekst anafory acrod.org ↗
3. Katechezy przekazane pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego, Katecheza mistagogiczna V, zwłaszcza punkty 4–10 newadvent.org ↗
4. Jan Damasceński, Wykład wiary prawdziwej, księga IV, rozdział 13 newadvent.org ↗
5. Katechezy przekazane pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego, Katecheza mistagogiczna IV: Ciało i Krew Chrystusa newadvent.org ↗
6. Greek Orthodox Archdiocese of America, Boska Liturgia św. Bazylego Wielkiego — tekst anafory goarch.org ↗
7. Katechezy przekazane pod imieniem Cyryla Jerozolimskiego, Katecheza mistagogiczna III, punkt 3: poświęcone myron newadvent.org ↗
8. Greek Orthodox Archdiocese of America, Digital Chant Stand, Baptism — modlitwy poświęcenia wody chrzcielnej digitalchantstand.goarch.org ↗
9. Katechizm Kościoła Katolickiego, Punkty 1104–1109 — porównawczo o epiklezie vatican.va ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.