Prosfora

Chleb i jego przeznaczenie

W prawosławnej praktyce bizantyjskiej do Eucharystii używa się chleba kwaszonego, wypiekanego z mąki pszennej i wody z dodatkiem zakwasu lub drożdży; w zwyczajnych recepturach występuje też sól. Jest to chleb przeznaczony do określonego użycia, a nie słodki wypiek świąteczny. Szczegóły przygotowania oraz wymagania praktyczne ustala się według zwyczaju danej wspólnoty.^{[2, 4]}

Rozmiar prosfory nie stanowi samodzielnej definicji terminu. Spotyka się większe chleby oraz niewielkie, odrębnie ofiarowywane prosfory. W tradycji greckiej rozpowszechniony jest jeden większy chleb z rozbudowaną pieczęcią, natomiast w tradycji słowiańskiej często stosuje się kilka mniejszych. Oba rozwiązania należą do przygotowania tego samego rodzaju celebracji.^[4]

Pieczęć na powierzchni

Na prosforze odciska się pieczęć, której centralny motyw wyznacza część wycinaną jako Baranek. Charakterystyczny układ zawiera krzyż i litery odczytywane jako IC XC NIKA, czyli skrót imienia Jezusa Chrystusa oraz określenie zwycięstwa. Znak nie jest informacją o piekarni ani dekoracją niezwiązaną z czynnościami liturgicznymi: ułatwia rozpoznanie i wydzielenie części chleba.^[1]

W bardziej rozbudowanych pieczęciach zaznaczone bywają również miejsca odpowiadające innym cząstkom. Kształt pieczęci należy opisywać z uwzględnieniem tradycji, ponieważ nie każda prosfora ma cały zestaw znaków w jednym odbiciu. Wykonanie centralnego odcisku nie oznacza jeszcze konsekracji. Prosfora zachowuje charakter przyniesionego daru, który zostanie użyty w kolejnych czynnościach Liturgii.^{[1, 4]}

Proskomidia i Baranek

Proskomidia odbywa się przy stole przygotowania darów, nazywanym prothesis lub żertwiennikiem. Kapłan wycina centralną część chleba przy pomocy liturgicznej włóczni, czyli niewielkiego narzędzia o symbolicznym kształcie. Wycięta część, zwana Barankiem, zostaje umieszczona na diskosie. Towarzyszące czynnościom słowa przywołują biblijny obraz cierpiącego sługi i ewangeliczną relację o śmierci Chrystusa.^[1]

Baranek nie jest osobnym rodzajem ciasta ani inną nazwą całej prosfory. Termin określa część przygotowaną do konsekracji. Rozróżnienie jest potrzebne także wtedy, gdy kilka chlebów pochodzi z tego samego wypieku: o liturgicznym przeznaczeniu danej części decyduje jej wydzielenie i miejsce w obrzędzie, a nie sam wygląd lub wspólna receptura.^[1]

Gesty nacinania i przebijania należą do symbolicznego przedstawienia męki Chrystusa. Ich opis wymaga języka odróżniającego działanie na chlebie od wydarzeń ewangelicznych, do których działanie odsyła. Proskomidia nie jest rekonstrukcją historycznego ukrzyżowania. Jest obrzędem przygotowawczym, którego słowa i znaki nadają przynoszonym darom określony kontekst teologiczny.^[1]

Cząstki wspomnieniowe

Obok Baranka układa się cząstki wyjmowane ku czci Bogurodzicy i świętych oraz w związku z modlitwą za żywych i zmarłych. Ich porządek przedstawia Kościół jako wspólnotę skupioną wokół Chrystusa. Nie jest to dowolna kompozycja ułożona według osobistych skojarzeń celebransa. Księgi liturgiczne podają kolejność wspomnień i określają miejsca poszczególnych grup cząstek.^[1]

W słowiańskim porządku opisanym przez Hapgood pięć prosfor odpowiada kolejno przygotowaniu Baranka, wspomnieniu Bogurodzicy, grupom świętych, żywym i zmarłym. Ten czytelny schemat nie oznacza, że liczba pięciu odrębnych bochenków występuje identycznie w każdej tradycji bizantyjskiej. W innych układach odpowiednie części wycina się z jednego większego chleba.^{[1, 4]}

Cząstki wspomnieniowe trzeba odróżnić od Baranka przeznaczonego do konsekracji i udzielania Komunii. Ich związek z konkretnym imieniem nie oznacza, że dana osoba otrzymuje zdalnie sakrament albo że cząstka staje się jej osobistą „porcją Eucharystii”. W obrzędzie chodzi o modlitewne wspomnienie osoby w zgromadzeniu Kościoła.^[1]

Imiona żywych i zmarłych

Wierni mogą przynosić prosfory wraz z imionami osób, za które proszą o modlitwę. W części parafii służą temu niewielkie chleby oraz kartki lub książeczki pominalne. Orthodox Church in America objaśnia ten zwyczaj jako kontynuację przynoszenia przez wiernych chleba i wina do Liturgii. Wyjęcie cząstek towarzyszy modlitwie kapłana za wymienione osoby.^[3]

Zapis imienia nie jest biografią ani oceną całego życia człowieka. W liturgicznym wspomnieniu osoba zostaje powierzona modlitwie wspólnoty. Zasady przyjmowania imion i organizacja ofiarowania prosfor należą do praktyki kościelnej, dlatego nie należy przedstawiać formularza stosowanego w jednej parafii jako jedynego modelu obowiązującego wszędzie.^[1]

Rozróżnienie modlitwy za żywych i za zmarłych ma odzwierciedlenie w tekście proskomidii. Żywi są wspominani w związku z aktualnym życiem wspólnoty, potrzebami i posługą, zmarli zaś w perspektywie nadziei zmartwychwstania. Obie grupy pojawiają się przy tych samych darach. Ten układ wyraża teologiczne rozumienie ciągłości Kościoła mimo śmierci jego członków.^[1]

Prosfora a Eucharystia

Chleb przyniesiony do świątyni, Baranek przygotowany podczas proskomidii i dary po konsekracji nie są trzema dowolnie wymiennymi określeniami tego samego etapu. Prosfora nazywa chleb ofiarny; Baranek wskazuje jego wydzieloną część; po konsekracji tradycja mówi o Ciele Chrystusa. Zachowanie tej kolejności pozwala uniknąć nazywania każdej otrzymanej prosfory Komunią.^{[1, 2]}

Nie cały materiał pozostały po wycięciu cząstek jest przeznaczony do konsekracji. Znaczna część chleba służy później jako błogosławiony pokarm rozdawany wiernym. Obrzęd rozróżnia te zastosowania nawet wtedy, gdy kawałki pochodzą z jednego bochenka. Granica między Eucharystią a pobłogosławionym chlebem wynika z porządku liturgicznego i teologicznego znaczenia czynności.^[1]

Antydor i chleb otrzymywany po nabożeństwie

Antydor to chleb rozdawany w związku z zakończeniem Liturgii, zwykle pochodzący z prosfor użytych do przygotowania darów. Nazwa, wywodząca się z greki, wskazuje na dar otrzymywany „zamiast daru”. W historycznym objaśnieniu odnosi się to do osób, które nie przystąpiły do Komunii. Nie oznacza to jednak, że antydor jest sakramentalnym odpowiednikiem Eucharystii o takim samym znaczeniu.^[1]

Prosfora zwrócona osobie, która przyniosła ją z imionami do wspomnienia, może nosić ślady wyjętych cząstek. OCA zalicza taki chleb do antydoru i dopuszcza dzielenie się nim z osobami, za które go ofiarowano, również pozostającymi w domu z powodu choroby. Wyraźnie zaznacza przy tym różnicę między tym chlebem a konsekrowanym Ciałem Chrystusa.^[3]

Sposób rozdawania chleba zależy od porządku lokalnego. Z punktu widzenia terminologii ważniejsze od miejsca, w którym otrzymano kawałek, jest ustalenie jego pochodzenia i przeznaczenia. Podanie chleba przy wyjściu ze świątyni, po ucałowaniu krzyża lub w innym przewidzianym momencie nie zmienia samo przez się jego charakteru sakramentalnego.^[1]

Wypiek jako udział wspólnoty

Przygotowanie prosfory łączy pracę wykonywaną poza nabożeństwem z czynnością ofiarowania w świątyni. Chleb nie pojawia się na ołtarzu jako przedmiot pozbawiony ludzkiej historii: został przygotowany z surowców, wypieczony, przyniesiony i przyjęty do liturgicznego użycia. W obrzędzie przygotowania darów te zwyczajne czynności zostają odniesione do wspólnego dziękczynienia.^[1]

Znaczenie ofiarowania nie zależy od przypisywania wyjątkowych zdolności osobie wypiekającej chleb. Właściwość prosfory do konkretnego zastosowania wiąże się z jej przygotowaniem i przyjęciem zgodnie z kościelnym zwyczajem. Przekazywanie umiejętności wypieku może być ważną częścią życia parafii, lecz pozostaje odrębne od posługi kapłana dokonującego czynności liturgicznych.^[1]

Symbolika chleba

W objaśnieniu proskomidii powracają obrazy ofiary, zgromadzenia i jedności. Jeden centralny Baranek oraz otaczające go cząstki pozwalają wyrazić relację Chrystusa i wspólnoty wiernych. Chleb staje się nośnikiem tej symboliki dlatego, że należy do obrzędu Eucharystii, a nie dlatego, że jego kształt posiada samodzielną moc religijną.^[1]

Należy zachować ostrożność wobec popularnych wyjaśnień, które każdemu szczegółowi wypieku przypisują jedną obowiązkową interpretację. Tradycja zna wiele sposobów komentowania znaków liturgicznych. Ich wartość dydaktyczna nie oznacza, że każda miejscowa interpretacja jest definicją dogmatyczną lub że można na jej podstawie wykluczyć inną historycznie poświadczoną formę prosfory.^[1]

Odróżnienie od innych chlebów obrzędowych

Prosfora różni się od artosu, czyli chleba błogosławionego w związku z Paschą, zachowywanego w okresie Tygodnia Paschalnego i następnie dzielonego. Odmienna jest również funkcja chlebów błogosławionych podczas litii. Podobieństwo surowca i wspólne występowanie modlitwy nie znoszą odrębności obrzędów. Aby prawidłowo nazwać chleb, trzeba wskazać, w jakim nabożeństwie i do czego jest używany.^[1]

Prosfora jest zatem pojęciem odnoszącym się przede wszystkim do przygotowania darów eucharystycznych. Wprowadza w związek między pracą wspólnoty, pamięcią o osobach i teologią Eucharystii. Jej opis pozostaje precyzyjny wtedy, gdy rozróżnia ofiarowany bochenek, wyjęte cząstki, konsekrowane dary i chleb rozdawany jako błogosławieństwo.^[1]

Zobacz także

• Proskomidiahasło
• Eucharystiahasło
• Boska Liturgiahasło
• Błogosławieństwohasło
• Artoshasło
• Modlitwahasło

Źródła

1. Isabel F. Hapgood, tłum., 1906, Service Book — przygotowanie darów i objaśnienia proskomidii ponomar.net ↗
2. G. V. Shann, 1891, Euchology — uwagi o darach eucharystycznych i porządek Liturgii ccel.org ↗
3. Orthodox Church in America, Prosphora for Ill and Departed oca.org ↗
4. St Tikhon Orthodox Christian Mission, Divine Liturgy Begins at Home — wypiek i ofiarowanie prosfor sttikhonparker.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.