Proskomidia

Nazwy i miejsce sprawowania

Greckie proskomide wiąże się z przynoszeniem lub ofiarowaniem darów. W użyciu spotyka się także nazwę prothesis, odnoszoną do przygotowania i do stołu, na którym się ono odbywa. W polskim piśmiennictwie pojawiają się warianty „proskomidia” i „proskomedia”. Różnice zapisu wynikają z różnych dróg przejmowania terminologii greckiej. W każdym przypadku chodzi o obrzęd związany z przygotowaniem darów eucharystycznych, a właściwy zakres danego wyrazu określa kontekst.^{[2, 4]}

Stół przygotowania darów znajduje się w części ołtarzowej świątyni, zwykle po północnej stronie właściwego ołtarza. W tradycji słowiańskiej nazywa się go żertwiennikiem. Jest odrębny od prestołu, czyli stołu ołtarzowego, na którym sprawowana jest Eucharystia. Przeniesienie darów z jednego miejsca na drugie stanowi późniejszy etap nabożeństwa. Rozróżnienie tych dwóch stołów pomaga zrozumieć zarówno organizację przestrzeni za ikonostasem, jak i przebieg Wielkiego Wejścia.^{[4, 6]}

Źródła dotyczące świątyń używają niekiedy słowa „ołtarz” w znaczeniu całego prezbiterium, a nie wyłącznie stołu. Taki zwyczaj występuje zwłaszcza w terminologii słowiańskiej. Opis mówiący, że proskomidia odbywa się „w ołtarzu”, może zatem wskazywać przestrzeń za ikonostasem. Nie oznacza koniecznie, że wszystkie jej czynności wykonuje się na prestole. W opracowaniach architektury i liturgii konieczne jest ustalenie, do którego znaczenia odwołuje się autor.^[6]

Dary przynoszone przez wspólnotę

Chleb liturgiczny nazywany prosforą jest chlebem pszennym i kwaszonym. Nazwa odsyła do ofiary lub daru. Na powierzchni umieszcza się pieczęć pomagającą wydzielić części potrzebne do obrzędu. Do kielicha przeznacza się wino gronowe, do którego dodawana jest niewielka ilość wody. Wierni mogą przynosić dary oraz przekazywać imiona osób, które mają zostać wspomniane. Przygotowanie ukazuje w ten sposób udział wspólnoty jeszcze przed publicznym rozpoczęciem zasadniczej części Liturgii.^{[2, 3]}

Liczba używanych prosfor zależy od zwyczaju. Występuje układ pięciu chlebów, ale obrzęd może być sprawowany również z wykorzystaniem jednego odpowiednio przygotowanego chleba. Pięć prosfor tradycyjnie łączy się symbolicznie z ewangelicznym rozmnożeniem chleba. Liczba bochenków nie jest liczbą oddzielnych Eucharystii. Poszczególne części pełnią różne funkcje w jednym uporządkowanym przygotowaniu, a konkretny sposób ich wydzielania wynika z przyjętej praktyki i oznaczeń pieczęci.^{[2, 4]}

Baranek i pieczęć

Centralna część wycinana z prosfory nosi nazwę Baranka, po grecku amnos. Jest przeznaczona do konsekracji i Komunii. Nazwa przywołuje biblijne określenie Chrystusa jako Baranka Bożego. Na pieczęci widnieją litery IC XC oraz NI KA, wyrażające formułę „Jezus Chrystus zwycięża”. Oznaczenie nie pełni jedynie funkcji dekoracyjnej: wskazuje część chleba przeznaczoną do wycięcia i pomaga zachować jej orientację w dalszych czynnościach liturgicznych.^{[1, 4]}

Kapłan używa niewielkiego noża liturgicznego nazywanego włócznią lub kopią. Podczas wydzielania Baranka wypowiada teksty odnoszące się do cierpiącego sługi z Księgi Izajasza, a przy symbolicznym przebiciu jego boku przywołuje opis męki z Ewangelii według Jana. Nacięcie od spodu ułatwia późniejsze dzielenie chleba. Czynności mają zatem wymiar praktyczny i interpretacyjny: przygotowują dar, a równocześnie odnoszą go do opowiadania o Chrystusie.^{[1, 4]}

Wino i woda w kielichu zostają powiązane z ewangeliczną wzmianką o krwi i wodzie wypływających z przebitego boku Jezusa. Jest to liturgiczne odczytanie tekstu biblijnego. Na tym etapie dary są przygotowane do Eucharystii, lecz samo wykonanie gestów nie oznacza zakończenia całej modlitwy eucharystycznej. Słownictwo odnoszące przygotowywany chleb do Chrystusa należy rozumieć w kontekście celu, ku któremu zmierza obrzęd.^{[1, 4]}

Wspomnienie Bogurodzicy i świętych

Obok Baranka układa się cząstkę chleba ku czci Bogurodzicy oraz cząstki związane ze wspomnieniem świętych. Układ ma określoną symbolikę i kolejność. Wspomnienia obejmują różne grupy, między innymi proroków, apostołów, hierarchów, męczenników i ascetów. Wśród imion pojawiają się także święci obchodzeni danego dnia. Szczegółowe wykazy i formuły mogą się różnić między tradycjami, dlatego schematu z jednego służebnika nie należy traktować jako identycznego tekstu wszystkich Kościołów.^[4]

Zespół cząstek na diskosie przedstawia w interpretacji kościelnej wspólnotę skupioną wokół Chrystusa. Połączenie wspomnienia Bogurodzicy, świętych, żywych i zmarłych ukazuje szerszy wymiar modlitwy niż potrzeby osób obecnych w świątyni. Nie oznacza zrównania wszystkich elementów z centralnym Barankiem. Różnica funkcji pozostaje czytelna w ich położeniu, modlitwach oraz dalszym postępowaniu z darami. Symboliczny układ służy wyrażeniu więzi Kościoła z Chrystusem.^{[3, 4]}

Imiona żywych i zmarłych

W proskomidii wspomina się hierarchię kościelną oraz wiernych żyjących i zmarłych. Z odpowiednich części chleba wyjmuje się drobne cząstki, którym towarzyszą imiona i prośby. Parafialne kartki wspominkowe stanowią praktyczny sposób przekazania tych informacji duchownemu. Wykaz imion nie jest samą proskomidią: należy do niej dopiero ich liturgiczne wspomnienie w ramach przygotowania darów. Obrzęd ukazuje osobowy wymiar modlitwy, w której ogólne wezwania zostają uzupełnione o konkretne osoby.^{[3, 4]}

Naczynia i nakrycia

Diskos jest naczyniem w formie talerza, na którym układa się Baranka i cząstki wspominkowe. Kielich służy przygotowaniu wina i późniejszej Komunii. Nad chlebem umieszcza się gwiazdę, zwaną asteriskosem: dwie skrzyżowane, wygięte metalowe listwy tworzą niewielkie sklepienie. Konstrukcja podtrzymuje tkaninę i zapobiega jej zetknięciu z ułożonymi częściami chleba. Praktyczna funkcja naczynia współistnieje z jego interpretacją symboliczną.^{[4, 7]}

Nazwa i formuła towarzysząca ustawieniu asteriskosu przywołują gwiazdę betlejemską. W objaśnieniach liturgii diskos może być odnoszony do żłóbka, a zasłony do okrycia i złożenia ciała Chrystusa. Takie zestawienia łączą narodzenie i mękę w jednej teologicznej interpretacji. Nie są rekonstrukcją sprzętów używanych w Betlejem lub Jerozolimie. Przedmioty służą aktualnemu obrzędowi, a ich symbolika wyjaśnia jego związek z wydarzeniami wiary.^{[2, 7]}

Diskos i kielich otrzymują osobne nakrycia, a następnie wspólną większą zasłonę nazywaną aerem, w tradycji słowiańskiej także wozduchem. Dary są okadzane, a kapłan wypowiada modlitwę proszącą o ich przyjęcie i wspominającą ofiarodawców. Nakrycie chroni przygotowane elementy do czasu dalszych czynności. Proskomidia kończy się zatem uporządkowanym pozostawieniem darów na stole przygotowania, skąd zostaną później przeniesione na ołtarz.^[4]

Związek z Wielkim Wejściem i anaforą

Podczas Wielkiego Wejścia przygotowane dary są uroczyście przenoszone na prestół. Jest to odrębna czynność następująca w toku Liturgii. Proskomidia zapewnia jej materialne i modlitewne przygotowanie. Dopiero dalszy przebieg nabożeństwa obejmuje anaforę, czyli modlitwę eucharystyczną z dziękczynieniem, wspomnieniem dzieła zbawienia i wezwaniem Ducha Świętego. Kolejność pozwala odróżnić przygotowanie, przeniesienie, konsekrację i udzielanie Komunii, choć wszystkie należą do jednej całości liturgicznej.^{[3, 4, 5]}

Pozostały chleb prosfory może być rozdawany jako antidoron. Jest to chleb pobłogosławiony, odrębny od konsekrowanych darów przyjmowanych w Komunii. Również drobne cząstki wspominkowe mają w obrzędzie inną funkcję niż Baranek przeznaczony do konsekracji. Precyzyjne nazewnictwo pomaga uniknąć utożsamienia każdego fragmentu chleba z tą samą czynnością sakramentalną. Zewnętrzne podobieństwo materiału nie określa samo przez się liturgicznego znaczenia poszczególnych części.^[4]

Rozwój historyczny

W Pierwszej Apologii Justyna z II wieku znajduje się opis przynoszenia chleba oraz kielicha z winem i wodą przewodniczącemu zgromadzenia. Po modlitwie dziękczynnej dary są rozdzielane uczestnikom, a diakoni zanoszą je nieobecnym. Świadectwo potwierdza wczesną obecność przygotowania i przynoszenia darów, ale nie zawiera pełnego późniejszego układu proskomidii. Nie można na jego podstawie przypisywać najwcześniejszemu chrześcijaństwu wszystkich szczegółów wycinania i rozmieszczania cząstek znanych z późniejszych ksiąg.^[8]

Rozbudowana forma obrzędu kształtowała się stopniowo w dziejach liturgii bizantyjskiej. Badania dawnych ksiąg pozwalają rozróżnić prostsze przygotowanie darów i późniejsze wzbogacanie go modlitwami oraz interpretacjami. Historia ta dotyczy zarówno czynności duchownych, jak i organizacji przestrzeni świątyni. Samo przypisanie Liturgii imieniu Jana Chryzostoma lub Bazylego Wielkiego nie oznacza, że każdy element jej dzisiejszego początku pochodzi bezpośrednio od tych autorów.^{[4, 5]}

Znaczenie dla rozumienia Liturgii

Proskomidia bywa mało widoczna dla wiernych, ponieważ odbywa się w prezbiterium i może towarzyszyć innemu nabożeństwu. Jej objaśnienie pozwala zrozumieć pochodzenie darów wnoszonych podczas Wielkiego Wejścia, funkcję prosfor i sens przekazywania imion do modlitwy. W religijnej interpretacji obrzędu spotykają się pamięć o Chrystusie, wspólnota świętych oraz troska o żyjących i zmarłych. W opisie historycznym pozostaje ona rozwijającą się formą przygotowania, której szczegóły dokumentują księgi i praktyki poszczególnych tradycji.^{[3, 4, 5]}

Zobacz także

• anaforaw kompendium
• Boska Liturgiahasło
• Eucharystiahasło
• prosforaw kompendium
• świątyniatemat na portalu
• Wielkie Wejściew przygotowaniu

Źródła

1. Orthodox Church in America, Thomas Hopko, Prothesis oca.org ↗
2. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Office of Oblation (Proskomide) goarch.org ↗
3. Greek Orthodox Archdiocese of America, The Holy Eucharist goarch.org ↗
4. Adrian Fortescue, The Catholic Encyclopedia 1908, The Rite of Constantinople, zwłaszcza opis przygotowania darów newadvent.org ↗
5. Adrian Fortescue, The Catholic Encyclopedia 1911, Offertory; historyczny rozwój przygotowania darów newadvent.org ↗
6. Andrew J. Shipman, The Catholic Encyclopedia 1907, Altars (in the Greek Churches) newadvent.org ↗
7. Andrew J. Shipman, The Catholic Encyclopedia 1907, Asterisk newadvent.org ↗
8. Justyn Męczennik, Pierwsza Apologia, rozdziały 65–67 newadvent.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.