Pascha

Nazwa i odniesienie biblijne

Słowo „Pascha” pochodzi poprzez grekę od nazwy żydowskiego święta Pesach. W Biblii hebrajskiej święto to wiąże się z wyjściem Izraelitów z Egiptu i pamięcią o wyzwoleniu. Chrześcijaństwo nadało przejętemu terminowi znaczenie odnoszące się do śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. W prawosławnych tekstach liturgicznych powraca motyw przejścia od śmierci do życia. Jest to chrześcijańska interpretacja religijna, której nie należy utożsamiać z pełną treścią Pesach we współczesnym judaizmie. Wspólne pochodzenie nazwy nie oznacza tożsamości obu świąt.^[1]

Źródłami chrześcijańskiej tradycji paschalnej są nowotestamentowe opowiadania o pustym grobie i spotkaniach uczniów ze zmartwychwstałym Jezusem, a także wypowiedzi apostolskie dotyczące znaczenia zmartwychwstania. Kościelna interpretacja odczytuje je jako podstawę nadziei na przezwyciężenie śmierci. Wiara w zmartwychwstanie stanowi religijną treść święta. Badania historyczne dotyczą natomiast między innymi świadectw tekstowych, rozwoju celebracji i znaczeń przypisywanych jej przez konkretne wspólnoty.^[3]

Miejsce w roku liturgicznym

Od terminu Paschy zależą daty licznych obchodów poprzedzających ją i następujących po niej. Do tego układu należą przygotowanie wielkopostne, Wielki Tydzień, Wniebowstąpienie i Pięćdziesiątnica. Ruchomy cykl współistnieje z obchodami związanymi ze stałymi datami kalendarzowymi. Święto takie jak Narodzenie Pańskie i Pascha są zatem wyznaczane według odmiennych zasad. Używanie tego samego kalendarza dla świąt stałych nie przesądza jeszcze o identycznym sposobie ustalania daty Wielkanocy.^[2]

Znaczenie Paschy jest widoczne również w regularnym rytmie tygodnia. Niedzielne nabożeństwa nawiązują do zmartwychwstania, dlatego coroczna uroczystość rozwija temat obecny w życiu kościelnym przez cały rok. W teologii prawosławnej nie sprowadza się go do pomyślnego zakończenia opowieści o cierpieniu Jezusa. Chodzi o interpretację całego ludzkiego życia, śmierci i oczekiwania na przyszłość. Stąd obecność języka paschalnego także w refleksji o chrzcie i Eucharystii, mimo że sakramenty te sprawuje się również poza wielkanocnym okresem.^{[2, 3]}

Jak wyznacza się datę

Podstawowa zasada chrześcijańskiego obliczania Wielkanocy wiąże niedzielę z wiosenną równonocą i pełnią księżyca. W praktyce kościelnej chodzi o ustalone reguły obliczeniowe i tablice, a nie o coroczne wypatrywanie rzeczywistej pełni nad konkretną parafią. Większość Kościołów prawosławnych używa tradycyjnej paschalii opartej na kalendarzu juliańskim. Chrześcijaństwo zachodnie stosuje zwykle rachubę gregoriańską. Różnice dotyczą więc zarówno kalendarzowego punktu odniesienia, jak i stosowanych obliczeń księżycowych.^[4]

Nieprawdziwa jest prosta reguła, według której prawosławna Wielkanoc przypada zawsze trzynaście dni po katolickiej. Daty mogą się pokrywać albo dzielić je różna liczba tygodni. Przesunięcie między kalendarzami juliańskim i gregoriańskim dotyczy przyporządkowania dat kalendarzowych; nie jest gotowym wzorem na różnicę między dwoma wynikami rachuby wielkanocnej. Nie wystarcza również odczytanie terminu współczesnego święta Pesach i wybranie następnej niedzieli. Dzieje chrześcijańskich obliczeń paschalnych są bardziej złożone i obejmują własne tablice oraz historyczne interpretacje reguł.^{[4, 5]}

Przygotowanie do święta

Wielki Post jest okresem przygotowania do Paschy przez modlitwę, post, pokutę i jałmużnę. W kościelnym rozumieniu post nie ogranicza się do zamiany jednego jadłospisu na inny. Wiąże się z refleksją nad sposobem życia i relacjami z innymi. Szczegółowe praktyki żywieniowe oraz ich zastosowanie zależą od norm wspólnoty i wskazań duszpasterskich. Opis święta nie powinien przedstawiać jednakowych wymagań dotyczących jedzenia dla każdej osoby, niezależnie od wieku i sytuacji.^[6]

Wielki Tydzień skupia uwagę na ostatnich dniach życia Chrystusa, jego męce, śmierci i złożeniu do grobu. Stanowi odrębny etap przygotowania liturgicznego, choć w języku potocznym bywa łączony z całym okresem postnym. Wielka Sobota ma szczególny charakter przejścia między wspomnieniem spoczynku Chrystusa w grobie a ogłoszeniem zmartwychwstania. Jej czytania i hymny ukazują ten związek poprzez obrazy zaczerpnięte z Biblii. Redukowanie całego przygotowania do jednego nabożeństwa poprzedzającego świąteczne śniadanie pomija znaczną część religijnej treści Paschy.^[7]

Noc paschalna

Najbardziej rozpoznawalna celebracja odbywa się w nocy z Wielkiej Soboty na niedzielę. W rozpowszechnionym porządku obejmuje procesję, ogłoszenie zmartwychwstania, jutrznię paschalną i Boską Liturgię. Przejście z ciemności ku rozświetlonej przestrzeni świątyni jest odczytywane jako znak nowego życia. Dokładny czas rozpoczęcia, trasa procesji i szczegóły organizacyjne zależą od warunków lokalnych. Wspólny schemat celebracji dopuszcza odmienne rozwiązania organizacyjne.^[1]

Wielokrotnie powraca troparion paschalny, czyli krótki hymn streszczający treść święta. Duchowni i wierni wymieniają pozdrowienie „Chrystus zmartwychwstał” oraz odpowiedź potwierdzającą to wyznanie. Formuły te występują w różnych językach i mogą towarzyszyć spotkaniom także poza świątynią. Powtarzanie śpiewu oraz pozdrowień nie jest przypadkowym wydłużeniem ceremonii. Tworzy charakterystyczny rytm obchodów i podkreśla wspólnotowy wymiar radości, którą tradycja wiąże z Paschą.^{[1, 8]}

Hymny i czytania

Hymnografia paschalna posługuje się obrazami światła, wyzwolenia, nowego stworzenia i zwycięstwa nad śmiercią. Wypowiedzi te nie muszą odpowiadać kolejności wydarzeń przedstawionych w jednej Ewangelii. Łączą fragmenty biblijne i teologiczną interpretację święta. Do ważnych tekstów należy kanon paschalny tradycyjnie przypisywany Janowi z Damaszku. W jego kolejnych pieśniach powracają motywy przejścia i odnowy, budując całość przeznaczoną do śpiewanego uczestnictwa, a nie jedynie do cichej lektury.^[1]

Podczas paschalnej Boskiej Liturgii czyta się początek Dziejów Apostolskich oraz prolog Ewangelii według Jana. Wybór tego ostatniego tekstu może zaskakiwać, ponieważ nie jest on bezpośrednią relacją o pustym grobie. Odniesienie do Słowa, światła i życia umieszcza zmartwychwstanie w szerszej perspektywie nauczania o Chrystusie. W obrzędach paschalnych obecna jest także homilia przypisywana Janowi Chryzostomowi, odczytywana jako wezwanie do udziału w świątecznej radości. Są to przykłady ścisłego związku między liturgią a interpretacją tekstów religijnych.^[8]

Ikona Anastasis

Charakterystycznym wizerunkiem paschalnym jest Anastasis, przedstawienie zmartwychwstania ukazywanego przez zstąpienie Chrystusa do otchłani. W rozpoznawalnym układzie Chrystus wydobywa Adama i Ewę, a pod jego stopami pojawiają się rozbite wrota oraz znaki pokonania więzów śmierci. Obecność pierwszych ludzi poszerza znaczenie sceny: nie chodzi tylko o los jednej osoby, lecz o religijną interpretację wyzwolenia ludzkości. Jest to obraz teologiczny, nie próba odtworzenia tego, co miałby zobaczyć świadek stojący przed grobem.^[11]

Tydzień Paschalny i dalszy okres

Pierwszy tydzień po święcie bywa nazywany Tygodniem Paschalnym lub Światłym Tygodniem. Nabożeństwa zachowują szczególnie uroczysty charakter i liczne elementy celebracji paschalnej. W tradycyjnym porządku wrota ikonostasu pozostają w tym czasie otwarte. Szczegóły ich zamknięcia przy przejściu do następnego cyklu nabożeństw mogą różnić się w praktyce. Zwyczaj ten ma znaczenie liturgiczne, dlatego nie należy wyprowadzać z niego ogólnej zasady nieograniczonego dostępu wszystkich osób do sanktuarium.^[9]

Następna niedziela wiąże się ze wspomnieniem apostoła Tomasza. Kolejne niedziele rozwijają tematy spotkań z Chrystusem i nowego życia. Okres prowadzi ku Wniebowstąpieniu, obchodzonemu czterdziestego dnia, oraz Pięćdziesiątnicy, przypadającej pięćdziesiątego dnia od Paschy, licząc sam dzień święta. Nie oznacza to, że każda część tego czasu ma dokładnie taki sam porządek jak noc paschalna. Wspólny temat zostaje rozwinięty przez odrębne czytania, hymny i wspomnienia, które tworzą rozbudowany cykl liturgiczny.^[10]

Zwyczaje i znaczenie społeczne

Pascha ma także wymiar rodzinny i kulturowy. Towarzyszą jej spotkania, świąteczne posiłki oraz lokalne formy dzielenia się radością. Konkretne potrawy, sposób dekorowania stołu i porządek spotkań nie są jednak wspólne wszystkim prawosławnym. Nazwa święta może też w niektórych językach i regionalnych użyciach oznaczać określony świąteczny wypiek lub deser. Znaczenie kulinarne trzeba odróżniać od nazwy uroczystości. Żaden pojedynczy produkt nie stanowi wystarczającego objaśnienia religijnej treści Paschy.

Zobacz także

• Wielki Posthasło
• Wielki Tydzieńw przygotowaniu
• Zmartwychwstanietemat na portalu
• Tydzień Paschalnyw przygotowaniu
• paschaliaw przygotowaniu
• Anastasisw przygotowaniu

Źródła

1. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Easter Sunday The Holy Pascha oca.org ↗
2. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Church Year oca.org ↗
3. Orthodox Church in America, Holy Pascha The Resurrection of Our Lord — opis święta oca.org ↗
4. Światowa Rada Kościołów i Rada Kościołów Bliskiego Wschodu, Towards a Common Date for Easter — Aleppo 1997 oikoumene.org ↗
5. Arcybiskup Peter — Orthodox Church in America, Concerning the Date of Pascha and the 1st Ecumenical Council oca.org ↗
6. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Great Lent oca.org ↗
7. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Holy Saturday oca.org ↗
8. Orthodox Church in America, Great Lent and Pascha — część o obchodach paschalnych orthinc.oca.org ↗
9. Orthodox Church in America, St Thomas Sunday Keeping the Joy of Pascha Alive oca.org ↗
10. Orthodox Church in America, The Orthodox Faith — Post Easter Sundays oca.org ↗
11. Steven Kostoff — Orthodox Church in America, Death’s dominion has been shattered oca.org ↗

Źródła sprawdzono w dniu przygotowania hasła. Materiały kościelne służą do opisu nauczania i obrzędów danej wspólnoty, opracowania naukowe i muzealne do zagadnień historycznych i artystycznych.