Wielki Post w Kościele prawosławnym to czas intensywnej wewnętrznej refleksji, pokuta i duchowego odnowienia. Trwa on czterdzieści osiem dni, poprzedzając Święto Zmartwychwstania Pańskiego. W tym okresie wierni zwracają szczególną uwagę na zasady wyrzeczenia, modlitwy i uczestnictwa w liturgiach, aby jak najlepiej przygotować się do centralnego momentu roku kościelnego. Poniżej przybliżymy najważniejsze etapy, praktyki i zwyczaje związane z Wielkim Postem w tradycji prawosławnej.
Przygotowanie do Wielkiego Postu
Przed rozpoczęciem Wielkiego Postu wierni przechodzą przez tzw. okres przedpostny, składający się z kolejnych niedziel o szczególnym znaczeniu. W tych dniach zachęca się do pogłębionej modlitwy, rachunku sumienia i chęci nawrócenia.
Okres przedpostny
- Niedziela Proziomki (Zupy Cebulowej) – rozpoczyna sezon liturgii przed Wielkim Postem, akcentując potrzebę oczyszczenia serca.
- Niedziela Mięsopustna – ostatni dzień, kiedy spożywa się pokarmy mięsne, poprzedzający pierwszy etap postu.
- Niedziela Seropustna – dzień, w którym z diety wyklucza się produkty mleczne, serwując ostatni raz sery i jaja.
- Czysty Poniedziałek – bezpośredni początek Wielkiego Postu, charakteryzujący się surowym przestrzeganiem zasad pokutnych.
Konfesja i duchowe przygotowanie
Przed Wielkim Postem wierni przystępują do sakramentu konfesji, by otrzymać Boże przebaczenie i łaskę na nadchodzący czas. Istotnym elementem jest także czytanie Triody – specjalnych śpiewów i modlitw, które przygotowują wspólnotę na rytm liturgiczny najważniejszego okresu roku.
Praktyki duchowe i liturgiczne
Wielki Post to przede wszystkim czas pogłębionej liturgii. Każdy dzień ma swoje modlitwy, czytania i hymny, które ukierunkowują wiernych na tematykę pokuty, cierpienia Chrystusa i nadziei na Zmartwychwstanie.
Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów
W środy i piątki wierni gromadzą się na Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, podczas której rozważają Mękę Pańską. W tym czasie nie sprawuje się Eucharystii w pełnej formie, lecz przyjmuje się Ciało i Krew Chrystusa poświęcone w niedzielę.
Codzienne modlitwy i Kanoniczne Godziny
- Jutrznia i Вечерня – poranna i wieczorna modlitwa w cerkwi.
- Midlejne modlitwy – czytanie psalmów i fragmentów Ewangelii, pobudzające duchową czujność.
- Akafisty i Paraklesy – pieśni ku czci Bogurodzicy lub świętych, często odmawiane w grupach lub indywidualnie.
Tradycje kulinarne i codzienne rytuały
Post w prawosławiu to nie tylko wyrzeczenie od pokarmów mięsnych i mlecznych, lecz także świadome zaakcentowanie roli pokarmu duchowego nad fizycznym. Zgodnie z kanonami, dni ścisłego postu wymagają odrzucenia tłuszczów, wina i oleju (w niektórych tradycjach olej jest dopuszczalny w soboty i niedziele).
Typowe potrawy postne
- Kasze z warzywami – prosta mieszanka jęczmienia lub grochu z duszonymi jarzynami.
- Zupy warzywno-rosółkowe – na bazie wody, bez dodatku mięsa i śmietany.
- Chleb razowy i proste placki – często przygotowywane w domach z mąki pełnoziarnistej.
- Marynaty i przetwory – ogórki kiszone, kapusta kwaszona, które dodają smaku bez naruszania zasad postu.
Codzienne praktyki
W centrum uwagi pozostają modlitwa i czytanie Pisma Świętego. Wiele rodzin utrzymuje zwyczaj wspólnego śpiewania akafistów, a także wzmożonego udziału w nabożeństwach środowych i piątkowych. Przez cały okres wierni proszą o wsparcie Ducha Świętego, by umocnić się w duchu pokuty i wzajemnej miłości.
Wielki Tydzień i Święto Wielki Tydzieńu i Święto Zmartwychwstania
Ostatni tydzień postu, zwany Wielkim Tygodniem, to czas najwyższego skupienia. Każdy dzień niesie ze sobą szczególne nabożeństwa, które prowadzą wiernych przez kolejne wydarzenia Pasji.
Obrzędy Wielkiego Tygodnia
- Poniedziałek i Wtorek – czytania na temat zdrady Judasza i nieufności Żydów wobec Chrystusa.
- Środa – wezwanie do refleksji nad własną słabością i potrzebą przebaczenia.
- Wielki Czwartek – wspomnienie Ostatniej Wieczerzy, ustanowienia Eucharystii i modlitwa w Ogrodzie Oliwnym.
- Wielki Piątek – liturgia uczczenia Krzyża, adoracja Ciała Chrystusa oraz procesja z epitafium.
- Wielka Sobota – cisza i oczekiwanie przy Grobie Pańskim, przygotowanie cerkwi do Paschy.
Paschalne Świętowanie
Po zakończeniu postu rozpoczyna się radosne Święto Paschy. W noc Paschy wierni spotykają się na uroczystej Liturgii Zmartwychwstania, śpiewając Alleluja oraz wymieniając się tradycyjnymi pozdrowieniami: Chrystus zmartwychwstał! – Prawdziwie zmartwychwstał! Wierni dzielą się święconym jajkiem, symbolem nowego życia, oraz spożywają pierwsze potrawy po okresie postnym.
