Historia Cerkwi prawosławnej sięga początków chrześcijaństwa, gdy wspólnota wiernych gromadziła się wokół nauki apostołów i Pisma Świętego. W ciągu pierwszych trzech wieków chrześcijaństwo rozwijało się przede wszystkim w obrębie Imperium Rzymskiego, a wraz z jego podziałem na część wschodnią i zachodnią wykształciły się odrębne tradycje liturgiczne, organizacyjne i teologiczne. Na Wschodzie ośrodkiem życia Kościoła stał się Konstantynopol, gdzie zwierzchnictwo patriarchy z czasem przybrało rangę drugą po rzymskim biskupie. Rozwój doktryny oraz walka z herezjami przyczyniły się do zwoływania soborów, które definiowały wiarę i jedność Kościoła. Ten proces zakończył się wypracowaniem tożsamości, którą dziś rozpoznajemy jako prawosławie.
Geneza i fundamenty teologiczne
Początki chrześcijańskiej wspólnoty na Wschodzie opierają się na kontynuacji pracy apostołów, zwłaszcza św. Jana i św. Andrzeja. Już w drugim wieku istniały w Azji Mniejszej silne ośrodki misyjne. W miarę umacniania się struktur Kościół zaczął przejmować wzorce organizacji z instytucji państwowych, co w efekcie doprowadziło do powstania pięciu patriarchatów określanych mianem Pentarchii. Wraz z uzyskaniem przez Konstantynopol statusu „Nowego Rzymu” jedność Kościoła była streścić w kilku punktach dogmatycznych, opartych na nauczaniu o Trójcy Świętej, godności Chrystusa jako w pełni Boga i w pełni człowieka oraz znaczeniu sakramentów. Z czasem w teologii wschodniej wykształciły się specyficzne kategorie, takie jak teologia apofatyczna czy dążenie do deifikacji (theosis), które do dziś wyróżniają prawosławie spośród innych tradycji chrześcijańskich.
Najważniejsze sobory pierwszego tysiąclecia
- Nicejski I sobór (325 r.) – zwołany przez cesarza Konstantyna Wielkiego, potępił arianizm, ustalił symbol wiary oraz reguły chrztu.
- Pierwszy sobór konstantynopolitański (381 r.) – rozszerzył wyznanie nicejskie o dogmat o Duchu Świętym, potępił pneumatomaχów.
- Sobór efeski (431 r.) – potępił nestorianizm i potwierdził tytuł Theotokos dla Maryi.
- Sobór chalcedoński (451 r.) – sformułował definicję o dwóch naturach Chrystusa, boskiej i ludzkiej, w jednej osobie.
- Trzeci sobór konstantynopolitański (680–681 r.) – potępił monoteletyzm, potwierdzając istnienie w Chrystusie zarówno woli boskiej, jak i ludzkiej.
Wielkie sobory ekumeniczne
W ciągu pierwszego tysiąclecia miało miejsce siedem soborów uznanych za ekumeniczne, które ukształtowały dogmatykę i kanony Kościoła Wschodniego. Wpłynęły one na liturgię, dyscyplinę duchowieństwa oraz organizację hierarchiczną. Po soborze chalcedońskim doszło do rozłamu z Kościołami orientalnymi, które odrzuciły postanowienia Chalcedonu, czym zrodziły się Kościoły jak armeński, koptyjski czy syriacki. Poniżej najważniejsze z siedmiu:
- Nicejski I (325)
- Konstantynopolitański I (381)
- Efeski (431)
- Chalcedoński (451)
- Konstantynopolitański II (553)
- Konstantynopolitański III (680–681)
- Nicejski II (787)
Druga Nicea przywróciła kult świętych obrazów po okresie ikonoklazmu, co zyskało miano triumfu ikonodulów i ugruntowało rolę ikon w liturgii oraz pobożności.
Podziały i dalszy rozwój
Od XI wieku coraz wyraźniej rysował się konflikt między Kościołem zachodnim a wschodnim, którego kulminacją była tzw. wielka schizma w 1054 roku. Przyczyny teologiczne – filioque, primat papieża – oraz polityczne napięcia między Konstantynopolem a Rzymem doprowadziły do trwałego podziału. Wkrótce potem rozwój państw słowiańskich, chrystianizowanych przez misje Cyryla i Metodego, przyczynił się do powstania lokalnych cerkwi, takich jak Rosyjska, Serbska czy Bułgarska. W strukturze prawosławia zachowano zasadę autokefalii, czyli niezależności administracyjnej poszczególnych Kościołów, lecz wspólnotę wiary i świętego sakramentu Eucharystii.
Dziedzictwo i współczesność
Prawosławie dziedziczy bogactwo liturgiczne i duchowe bizantyjskiej tradycji. Cerkiew odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej w wielu krajach Europy Wschodniej i Bliskiego Wschodu. Synody lokalne oraz Światowy Sobór Biskupów, planowany w Moskwie, świadczą o dążeniu do zachowania jedności i lepszego zrozumienia wyzwań, jakie stawia współczesny świat. Rozwój dialogu ekumenicznego z innymi wyznaniami pozostaje jednym z priorytetów, by nie zapominać o pierwotnym powołaniu Kościoła jako wspólnoty modlących się i służących bliźnim.
