Kompleksowy Przewodnik

Kim są święci prawosławni?

W prawosławiu świętość rozumiana jest jako pełne zjednoczenie człowieka z Bogiem. Świętym zostaje osoba, której życie obfituje w cnoty chrześcijańskie (modlitwę, miłość bliźniego, pokorę) oraz wydarzyły się przy niej cuda czy specjalne wydarzenia bożej łaski. Prawosławni wierzą, że święci nie ustają w modlitwie za Kościół i całe społeczeństwo – dlatego wierni zwracają się do nich z prośbą o wstawiennictwo przed Bogiem. Tradycja cerkiewna podkreśla, że świętym nie oddaje się boskiej czci, lecz proskynesis (cześć honorową), na wzór soborowej definicji II Soboru Nicejskiego (787 r.). W praktyce oznacza to szacunek wobec ikony lub relikwii świętego oraz modlitwę proszącą o pomoc w potrzebie, lecz nie modlitwę do samego świętego jako bóstwa. Święci są dla prawosławnych żywym przykładem świętości i bohaterami wiary – to ich postaci zdobią ikonostasy cerkwi oraz wizerunkami otaczają się wierni w swoich domach.

W codziennej religijności kultur wschodnich obecność świętych jest wszechobecna. Ikona świętego to nie tylko obraz – to swoiste „okno ku niebu”, poprzez które wierny może poczuć obecność osoby świętej. Relikwie świętych (ich szczątki lub rzeczy osobiste) skrywane są w świątyniach jako szczególny znak Bożej mocy i obecności. W modlitwach prywatnych i liturgicznych wierni często przywołują imiona swoich patronów – świętych, którzy patronują imionom chrzcielnym lub parafiom. Poprzez przywiązanie do świętych wierni uczą się żyć według Ewangelii: wzorem ich wiary i miłości bliźniego. Kult świętych obejmuje więc wiele wymiarów: malowane ikony, słowa modlitw, utrzymywanie przyjaznych świątyń, a przede wszystkim wewnętrzną postawę naśladownictwa cnót.

• Ikony: W cerkwiach i domach wiszą ikony przedstawiające wizerunki świętych (np. Chrzciciela, Matki Bożej, apostołów). Ikona jest obiektem kultu czci – wierni kłaniają się przed nią, całują, zapalają świece. Ikona ułatwia duchowe spotkanie ze świętym.
• Relikwie: Szczątki ciał świętych, a także przedmioty należące do nich (szaty, przybory liturgiczne) są skarbami w cerkwiach. Wierzy się, że przy relikwiach często dokonują się cuda uzdrowienia czy innego rodzaju łaski. Pielgrzymi licznie odwiedzają miejsca, w których przechowuje się relikwie znanych świętych.
• Modlitwy liturgiczne i prywatne: Każde nabożeństwo prawosławne – Jutrznia, Nieszpory, Boska Liturgia – zawiera wzmianki o świętych. Pieśni zwane troparionami i kondakionami głoszą zasługi świętych. W domach wierni odmawiają modlitwy do swoich patronów, w intencji pomocy Bożej przez ich wstawiennictwo.
• Wspomnienia liturgiczne: Kalendarz prawosławny wypełniony jest wspomnieniami świętych. Większość dni roku ma swoje odprawianie (imieniny świętych patronów). Szczególną wagę ma Niedziela wszystkich Świętych (pierwsza niedziela po Pięćdziesiątnicy), kiedy wspomina się wszystkich kanonizowanych świętych Kościoła. Również tradycja sobót nakazuje oddzielne modlitwy za zmarłych i świętych.

Wszystkie te praktyki tworzą bogaty, żywy kult świętych w Kościele prawosławnym. Dzięki nim święci z dawnej tradycji ciągle pozostają blisko współczesnych wiernych – jako patroni rodzin, opiekunowie narodów i duchowi przewodnicy we wspólnym dążeniu do Boga. Tradycja ta ma swoje korzenie w czasach apostolskich, a ugruntowana została przez kolejne sobory i Ojców Kościoła.

Proces kanonizacji i uznawania świętych

W tradycji prawosławnej ogłoszenie kogoś świętym nazywa się kanonizacją – ale przebiega ono inaczej niż w Kościele katolickim. Nie ma tu jednego centralnego papieża, który potwierdzałby świętość; zamiast tego każdy autokefaliczny Kościół prawosławny decyduje o własnych świętych. Zwykle lokalny Święty Sobór Biskupów po latach wiernego czczenia danej osoby wydaje oficjalny dekret kanonizacyjny. Oznacza to przyjęcie jej do wspólnoty świętych – wpisanie do kalendarza liturgicznego, nadanie ikony oraz wprowadzenie modlitw ku jej czci w służbie Bożej. Decyzja Soboru jednego Kościoła najczęściej zostaje przyjęta także przez pozostałe Kościoły prawosławne, co czyni świętego powszechnie czczonym w świecie prawosławnym.

Tradycja przewiduje jednak pewne zwyczajowe warunki, które sprawiają, że dana osoba staje się kandydatem na świętego. Należą do nich:

• Kult lokalny lub powszechny – jeśli wierni w danym regionie od dawna traktują osobę jako świętą, modlą się przy jej mogile czy ikonie, Kościół widzi w tym znak Łaski Bożej.
• Cuda i łaski – prawdziwe lub przypisywane danej osobie cuda (przed lub po śmierci) świadczą o szczególnym działaniu Boga za jej sprawą. Cudowne uzdrowienie czy nadzwyczajne wydarzenie często stają się dowodem na rozpoznanie kogoś jako świętego.
• Świętość życia i cnota – nawet bez cudów sama heroiczna pobożność i miłość tej osoby (np. całkowite oddanie Bogu, ofiarność w pomocy potrzebującym, wytrwanie w modlitwie i ascetyzmie) sprawiają, że uważana jest za wzór do naśladowania.
• Męczeństwo za wiarę – wielu świętych to męczennicy, czyli osoby prześladowane i zabite ze względu na wiarę w Chrystusa. Krwawe świadectwo jest tu jednym z najwyższych dowodów oddania Bogu.
• Zachowanie relikwii – w licznych przypadkach ciało świętego nie uległo rozkładowi po śmierci (tzw. niepokalana relikwia). Uznawane jest to za znak szczególnej świętości.

Dopiero spełnienie tych przesłanek skłania Sobór do oficjalnego ogłoszenia kanonizacji. Jednak sami wierni od wieków mogą nazywać kogoś świętym – poprzez modlitwę i ikonę – nawet zanim zostanie on formalnie zatwierdzony. Kanonizacja prawosławna to więc często po prostu potwierdzenie, że dana osoba od dawna już żyje w sercach wiernych jako święta.

Po kanonizacji życie i czyny nowego świętego są spisywane w hagiografiach (żywotach świętych), a Cerkwiew uznaje go za godnego naśladowania. Przykładem są znani nowomęczennicy XX wieku – wierni po rewolucji czy w czasach komunistycznych, którzy ponieśli śmierć męczeńską. Świętymi ogłoszono m.in. carską rodzinę Romanowów i wielu prawosławnych wiernych poległych za wiarę. Te współczesne przykłady pokazują, że droga na ołtarze w prawosławiu nie ogranicza się do czasów starożytnych – Święty Sobór może uznać za świętych nawet bardzo niedawne postaci, jeśli tylko ich życie było świadectwem Bogiem przemienionej świętości.

Liturgia i wspomnienia świętych

W Kościele prawosławnym życie liturgiczne jest ściśle powiązane z pamięcią o świętych. Kalendarz liturgiczny zawiera codziennie wspomnienia dziesiątek świętych – od Apostołów i męczenników po mnichów i sprawiedliwych. W każdej cerkwi w dniach świątecznych śpiewane są tropariony i kondakiony – krótkie hymnografiki opisujące cnoty wspominanego świętego. Dzięki temu uczestnicy nabożeństw przypominają sobie o wielkich postaciach wiary i uczą się ich naśladować.

Podczas typowych nabożeństw (Jutrznia, Nieszpory, Boska Liturgia) święci są obecni niemal co chwilę. Na przykład po czytaniu Ewangelii często następuje modlitwa “Za Kościół, za cały świat i za nas” – a w jej trakcie wierni też proszą świętych o wstawiennictwo. W trakcie Boskiej Liturgii święci są wymienieni w tzw. wspomnieniach świętych – gdy kapłan recytuje imiona światłości niebieskiej, klęka się także przed ikoną tych świętych lub wspomina ich w sercu.

Ważnymi świętami związanymi ze świętymi są:

• Święto Wszystkich Świętych – obchodzone w pierwszą niedzielę po święcie Zesłania Ducha Świętego (Pięćdziesiątnica). Tego dnia prawosławni symbolicznie czczą wszystkich kanonizowanych w dziejach Kościoła. Liturgia tego dnia jest pełna hymnów głoszących wspólnotę wszystkich świętych i wstawiennictwo wszystkich w niebie.
• Sobota – każdy tydzień ma swój sobotni dzień wspomnienia świętych zmarłych i wszystkich świętych. Dlatego też niedziela (dzień Zmartwychwstania) traktowana jest bez wspomnień męki Chrystusa, a sobota poświęca się właśnie modlitwie do wszystkich świętych i za zmarłych.
• Imieniny i dni patronalne – w wielu parafiach dzień patrona świątyni (święto fundacyjne) obchodzi się z uroczystą liturgią. Wierni noszący imię danego świętego często organizują prywatne modlitwy w dniu swojego patrona (imieniny).

Ponadto każda bardziej znana parafia czy klasztor może obchodzić dzień swojej nazwy: np. cerkiew św. Katarzyny będzie świętować dzień Świętej Wielkiej Męczennicy Katarzyny. Dzięki temu święci stają się integralną częścią życia cerkwi i wiernych – nie tylko jako historyczne postacie, ale jako żywe dziś świadectwa prawosławnej wiary.

Kategorie świętości w Kościele prawosławnym

Prawosławna tradycja rozróżnia wiele kategorii świętych, odzwierciedlających różne stany i drogi życia duchowego. Do głównych kategorii należą:

• Prorocy i prorokinie – święci żyjący przed narodzeniem Chrystusa, którzy zapowiadając Mesjasza, przygotowali świat na Jego przyjście. Największym z nich jest św. Jan Chrzciciel (tzw. „Poprzednik Pański”), którego misja oddzieliła Stary i Nowy Testament.
• Apostołowie – najbliżsi uczniowie Jezusa Chrystusa, posłani przez Niego głosić Ewangelię. Wśród nich wyróżnia się dwa tytuły: Pierwsi wśród Apostołów (św. Piotr i św. Paweł) oraz Pierwszy powołany (św. Andrzej). Trzej apostołowie-matki Ewangelii (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan) zwani są Ewangielistami. Ich życie i nauki stanowią fundament Kościoła.
• Męczennicy i męczennice – wierni, którzy za Chrystusa przelali krew i oddali życie, nie wyrzekając się wiary. Do tej kategorii należą m.in. Pierwsi Męczennicy (św. Szczepan i św. Tekla) – jako pierwsze osoby zabite za nową wiarę – oraz Wielcy Męczennicy (np. św. Jerzy, św. Barbara, św. Katarzyna Aleksandryjska) doświadczający szczególnie okrutnych tortur. W prawosławiu istnieją także szczególne podkategorie: stratelatesi – męczennicy-wojskowi (np. św. Teodor Stratelates) oraz cierpiętnicy – ci, którzy cierpieli śmierć z rąk innych chrześcijan.
• Hierarchowie (święci biskupi) – osoby, które piastowały najwyższe święcenia kapłańskie: patriarchów, metropolitów, arcybiskupów, biskupów. To także święci Ojcowie soborów. Spośród nich wyróżnia się Trzech Wielkich Hierarchów – św. Bazylego Wielkiego, św. Grzegorza Teologa i św. Jana Chryzostoma – którzy są czczeni wspólnie 30 stycznia. Są oni przykładem największych nauczycieli i obrońców prawosławia.
• Kapłani – święci prezbiterzy i diakoni, którzy swą gorliwością duszpasterską wzbogacili życie duchowe wiernych (np. św. Sawa ze świętością kapłańską). Choć nie zakładali zakonów, ich posługa była ponadprzeciętna pod względem pokory i miłości.
• Mnisi i mniszki – osoby żyjące w klasztorach lub wspólnotach monastycznych, prowadzące ascetyczne życie. Do nich należą wielcy pustelnicy (św. Antoni Wielki, św. Makary), założyciele monastyrów (św. Serafin z Sarowa, św. św. Cyryl i Metody – pierwsi zakonnicy wśród Słowian), a także święte mniszki jak św. Matrona. Cechuje ich ubóstwo, pokora i nieustanna modlitwa.
• Pustelnicy (anachoreci) – święci żyjący w całkowitym odosobnieniu, często w jaskiniach lub małych celach, gdzie poświęcali się modlitwie. Na przykład św. Antoni Wielki i św. Paweł Pustelnik zasłynęli z życia pustelniczego, odcinając się od świata, by duchowo zjednoczyć się z Bogiem.
• Stylici – wyjątkowa odmiana pustelników, którzy spędzali życie na wysokich słupach skalnych. Najsłynniejszym jest św. Symeon Słupnik z Konstantynopola. Ich ekstremalne wyrzeczenie i modlitwa „na wysokości” czyniły z nich symbole męstwa duchowego.
• Święci władcy i książęta – świeccy władcy, którzy wprowadzili lub utrwalili chrześcijaństwo w swoich krajach. Świętymi zostali m.in. cesarz Konstantyn Wielki i jego matka Helena (oboje „Równi Apostołom”, za chrzest Rzymu), królowa gruzińska Tekewan (męczennica chrześcijańska), czy św. Olga i św. Włodzimierz (chrzest Rusi). W ten sposób Kościół uczy, że świętość nie zależy od stanu, ale od wypełnienia woli Bożej.
• Błogosławieni i jurodiwi – osoby żyjące w skrajnym ubóstwie lub zachowujące się „na przekór światu”, aby głosić duchowy przekaz. Jurodiwi (tak zwani „święci obłąkani”) pozorowali głupotę i narażali się na prześladowania (np. św. Ksenia z Petersburga czy św. Bazyli Moskiewski). Słynni są też błogosławieni (np. Matrona Moskwy), których życie w skrajnym ubóstwie i pokorze przyniosło liczne łaski wiernym.
• Niewiasty niosące wonności (myroforne) – święte kobiety z Nowego Testamentu, które służyły Jezusowi i jako pierwsze odkryły Zmartwychwstanie. Należą do nich Maria Magdalena, Marta z Betanii, Maria Kleofasowa, Salome i Zuzanna. Ich oddanie i świadectwo wiary jest czczone codziennie w modlitwach, a wspomina je się także 4 kwietnia (dzień świętych myrronoseczek).
• Bezsrebrnicy (bezsrebreniki) – święci lekarze i uzdrowiciele, którzy odrzucali wynagrodzenie za swoje usługi, służąc chorym z miłości do Boga. Do najbardziej znanych należą św. Kosma i św. Damian (którzy leczyli także za darmo), a także św. Pantelejmon. Ich postać przypomina o chrześcijańskim wymiarze służby bliźniemu.
• Sprawiedliwi – święci żyjący „zwykłym” życiem, często przed Narodzeniem Chrystusa, którzy zachowali wierność Bogu. Należą tu patriarsze i prorocy Starego Testamentu (np. św. Abraham, św. Hiob), rodzice Matki Bożej – św. Anna i św. Joachim, czy postacie biblijne jak św. Noe. Pokazują oni, że świętość trwała zawsze, niezależnie od czasów.
• Archaniołowie – choć nie są ludźmi, w prawosławiu zaliczani są do świętych jako wyższy chór aniołów. Najbardziej czczeni to św. Michał (zwierzchnik Nieba) i św. Gabriel (zwiastun Bożej Woli). Cerkiew obchodzi ich wspomnienie 8 listopada.

Niektórzy święci łączą w sobie różne kategorie. Na przykład król i prorok Dawid jest jednocześnie prorokiem i władcą; zaś św. Elżbieta Wielka, wielka księżna moskiewska, była jednocześnie księżną, mniszką i męczennicą za wiarę. Ponadto święci otrzymują czasem wyjątkowe tytuły niezależnie od kategorii. Do najpopularniejszych należą: „Równi Apostołom” (nadawane np. Konstantynowi Wielkiemu, cesarzowej Helenie, św. Cyrylowi i Metodemu – apostołom Słowian), „Wielki” (np. Bazyl Wielki, Konstantyn Wielki), „Teolog” (św. Jan Ewangelista, Grzegorz Teolog z Nazjanzu), „Cudotwórca” (św. Mikołaj z Miry) czy „Miłosierny” (św. Spirydon). Te tytuły ukazują szczególny rys świętości danej osoby i są integralną częścią prawosławnego nazewnictwa świętych.

Znani święci prawosławni i ich przykłady

W panteonie prawosławia są postacie znane od wieków, zarówno z Biblii, jak i z dziejów Kościoła. Wśród apostolskich założycieli wyróżniają się apostołowie: św. Piotr i św. Paweł (męczennicy i „Pierwsi wśród Apostołów”), św. Andrzej (pierwszy powołany), oraz czterej Ewangeliści – Mateusz, Marek, Łukasz i Jan. Wiernym często przypominane są też dzieje proroka Jana Chrzciciela, św. Jana Ewangelisty (teologa) i innych Świętych Apostołów. Ich pamięć czci się w liturgii, a ich ikony zajmują najwyższe miejsca w ikonostasie świątyń.

Wśród Wielkich Ojców Kościoła wyróżniają się święci biskupi i teologowie: św. Bazyl Wielki, św. Grzegorz z Nazjanzu, św. Jan Chryzostom (Wielcy Hierarchowie) – ich nauki o Trójcy, Eucharystii i życiu chrześcijańskim przetrwały do dziś. Ikony trzech hierarchów umieszcza się w cerkwiach wspólnie, a modlitwa do nich łączy w sobie cześć do Boga i wdzięczność za mądrość Kościoła. Równie znani są święci tacy jak św. Atanazy Wielki czy św. Grzegorz Palamas (filozofowie prawosławia), których obrady soborowe i nauczanie wytyczyły drogę wschodniej doktryny.

Współcześnie popularnością cieszą się święci rosyjscy i słowiańscy: św. Sergiusz z Radoneża (XIV w.) – mnich i odnowiciel monastycyzmu, patron Rosji; św. Serafin z Sarowa (XVIII–XIX w.) – asceta znany z pokory i licznych cudów; św. Cyryl i Metody – twórcy kultury słowiańskiej i pisma staro-cerkiewno-słowiańskiego. Poza Europą prawosławnych zna się też wielkich misjonarzy: św. Ninę (oświecicielkę Gruzji), św. Innocentego (Ałaska i Syberia), czy św. Mikołaja Amfilochijewskiego (Japonia). Wzorem dla wiernych są także święci medyczni, np. św. Kosma i Damian – lekarze, którzy praktykowali bez opłat, niestrudzenie służąc chorym.

Szczególną czcią otacza się świętych męczenników: na przykład św. Jerzego (wojownik, patron rycerzy, zamordowany za chrześcijaństwo), św. Barbarę i Katarzynę (cierpiące za wiarę kobietki), a z czasów niedawnych – polskiego świętego św. Mikołaja Cudotwórcę (biskup Miry, patron na morzu). Wspomnienia męczenników stanowią często kulminację dnia liturgicznego – ich ofiara przypomina wiernym o cenie wierności Chrystusowi.

Wśród krzewicieli wiary i władców można wymienić św. Konstantyna Wielkiego i św. Helenę (matkę Konstantyna), którzy jako pierwsi cesarze szeroko rozpropagowali chrześcijaństwo; św. Jadwigę Śląską (względnie katolicką, więc pominąć) czy lepiej wspomnieć np. św. Olgę i św. Włodzimierza (książęta Rusi, którzy przyjęli chrzest i wprowadzili go na swoje ziemie). Dla wiernych ważni są też lokalni święci – np. w Cerkwi Polskiej czci się męczennika św. Gabriela z Zabłudowa czy duchowych ojców naszych cerkwi, a w Rosji wspomina się św. Jana Rilski (zm. 946) – pustelnika, który stał się opiekunem Bułgarii.

Nie można też zapominać o świętych Bogarodzicy i aniołach. Najświętsza Maryja Panna, zwana Bogurodzicą, zajmuje najwyższe miejsce spośród stworzeń – choć nie jest nazywana „świętą” w tym samym sensie, co ludzie, jej kult jest ogromny. Prawosławni licznie modlą się do Matki Bożej (np. w ikonach „Okażą miłosierdzie” czy „Czarna Madonno Moskwy”), wierząc, że jej wstawiennictwo działa cuda. Również świętym archaniołem Michałem i Gabrielą poświęcono święto (8 listopada), a ich wizerunki często pojawiają się w cerkwiach i domach, jako symbole nadprzyrodzonej opieki.

Wszystkie te przykłady pokazują, jak różnorodni są święci prawosławni: od starożytnych proroków i pustelników, przez świętych królów i misjonarzy, po zwykłych wiernych czystego serca. Dla wiernych każde wspomnienie tych postaci to okazja do refleksji nad własnym życiem, przypomnienia sobie, że i oni mogą dążyć do świętości.

Ikony, relikwie i świątynie świętych

Symbolem i narzędziem czci świętych w prawosławiu jest ikona – święty obraz. Ikona przedstawia twarz świętego z aureolą, w charakterystycznej dlań pozie i z atrybutami (np. św. Jerzy z koniem walczącym ze smokiem, św. Maria Magdalena z flakonem wonności). Poprzez ikonę wierny „spotyka” świętego w modlitwie; ikona nie jest ozdobą, lecz obiektem czci, dlatego zawsze otacza się ją wielkim szacunkiem. Chociaż uważa się, że sama materia nie zawiera mocy cudownej, to wskazuje na Boga – przy ikonie często składa się pocałunek i modlitwę. Ikony nosi się często przy sobie (na łańcuszkach, krzyżykach), co przypomina stałą obecność świętego patrona w życiu.

Relikwie świętych mają jeszcze bardziej bezpośredni charakter fizycznej obecności świętości. W prawosławiu relikwiarz (np. szafa z relikwiami) w centrum cerkwi jest miejscem o szczególnej atmosferze modlitwy. Uważa się, że przez relikwie święty nadal przekazuje łaskę Bożą – stąd przywodzi się opowieści o cudownych uzdrowieniach chorych, którzy modlili się przy relikwiach. Jedną z najsłynniejszych miejsc, gdzie relikwie działają cuda, jest Ławra Kijowsko-Pieczerska – mnisi tamtejsi odkryli dawno pośmiertne ciała wielu świętych, które wydzielały wonne, uzdrawiające mirry.

Wiele cerkwi i klasztorów zbudowano ku czci konkretnych świętych. Na przykład wiele kościołów nosi imię św. Mikołaja, św. Jerzego czy Bogurodzicy. W takich świątyniach każdego roku odbywają się duże uroczystości (święto patronalne, tzw. sobór), z licznymi nabożeństwami i procesjami. Dzięki temu lokalna wspólnota może czerpać duchową siłę z patronatu danego świętego. Polskie przykłady to m.in. cerkiew Świętych Piotra i Pawła (imiona apostolskie) czy cerkiew Bogurodzicy (np. w Grabarcach na Podlasiu) – miejsca, które gromadzą wiernych wierzących w opiekę tych świętych.

Prawosławie nie unika także specyficznych miejsc kultu jak źródeł świętych. Według hagiografii często święci ujawniali za życia lub po śmierci wodę uzdrawiającą – stąd powstały sanktuaria nad cudownymi źródełkami (np. modlitwy przy źródle św. Pantelejmona czy miejsca chrztu wielkich postaci). W Polsce takim miejscem jest np. źródełko św. Piotra w Jabłecznej (Podlasie) albo św. Michała w Liginiakach (Podlasie).

Podsumowując, święci są w prawosławiu obecni nie tylko w modlitwie słów, ale też przez materialne narzędzia kultu – ikony, relikwie, świątynie i miejsca pielgrzymkowe. Materia ta ma pobudzać ducha: pomoże skupić się na modlitwie, przypominać o ofierze świętych i w ten sposób przybliżać wiernych do Boga.

Znaczenie i rola świętych w życiu wiernych

Święci pełnią w prawosławnej duchowości wiele funkcji. Przede wszystkim są wzorem do naśladowania – poprzez ich biografie wierni uczą się, co znaczy kochać Boga ponad wszystko. Wielu ludzi czerpie inspirację z trudnych warunków, które spotykały świętych: męczennicy zachęcają do wytrwałości w cierpieniu, pustelnicy pokazują wartość ciszy i modlitwy, a zbawieni królowie dowodzą, że świętość jest możliwa na każdym stanowisku.

Po drugie, święci są patronami i orędownikami. Wielu wiernych czuje się osobiście związanych z jednym lub kilkoma świętymi – np. noszą dane imię lub mieszkają w regionie poświęconym konkretnemu świętemu. Kiedy stają w obliczu trudności (choroby, problemy rodzinne, zawodowe), zwracają się do nich z prośbą: „Święty [imię], módl się za nami”. Wierni traktują świętych jako duchowych przyjaciół, którzy modlą się do Boga w ich intencji. Cerkiew przygotowuje nawet odpowiednie modlitwy do różnych świętych – na przykład jest modlitwa do św. Mikołaja o opiekę podróżnych, do św. Pantelejmona o uzdrowienie, do Matki Bożej o pomoc w sprawach rodzinnych.

Po trzecie, obecność świętych łączy wszystkie pokolenia prawosławnych. Modlitwa świętych, spisana liturgia i sanktuaria łączą dzisiejszych wiernych z tysiącletnią tradycją. Wielokrotnie podkreśla się, że święci żyją – to znaczy, że po śmierci ich duch jest jeszcze obecny i modli się za żyjących. Dzięki temu wierni mają poczucie, że tworzą wspólnotę ze wszystkimi chrześcijanami, którzy poprzedzili ich w wierze.

Wreszcie, święci przypominają o celu chrześcijańskiego życia. Kościół uczy, że powołaniem człowieka jest przebóstwienie (theosis) – zjednoczenie z Bogiem. Święci są przykładem, że to dążenie ma sens: pokazują, że dzięki łasce Bożej człowiek może stawać się „jak Bóg”. Znani prawosławni ascetycy (np. św. Serafin z Sarowa) mówili wprost, że celem życia jest „nabycie Ducha Świętego” i ostateczne przejście do życia wiecznego w Bożej chwale. Patrząc na życie świętych, wierny utwierdza się w nadziei, że podążanie drogą Ewangelii prowadzi do zbawienia.

Dla osób poszukujących wiary i duchowości, święci prawosławni stanowią skarbnicę opowieści i nauk. Ich żywoty, zachowane w literaturze cerkiewnej, przynoszą przesłania o miłosierdziu, pokorze, przebaczeniu i oddaniu. W czasach współczesnych, gdy wielu ludzi żyje w pędzie codzienności, historia świętych może być oazą zatrzymania i refleksji. Święci przypominają, że prawdziwe życie liczy się nie w bogactwach czy sławie, lecz w głębi duchowej, w miłości Boga i bliźniego.

Każdy prawosławny wierny może więc znaleźć w gronie świętych swoich orędowników – czy to w osobie słynnej postaci znanej od wieków, czy może w mniej znanej lokalnej świętości. Ważne jest, by świętych nie traktować jak obcych bożków, ale jak przyjaciół i przewodników. Bo właśnie o to chodzi w cerkiewnej pobożności: by święci wstawiali się za nami u Boga i pomagali nam wzrastać duchowo. Patrząc w przyszłość, prawosławni zdają się mówić: idź śladami tych, którzy już dotarli – a Twoja wiara również otrzyma błogosławieństwo i przemieni się w świętość.