Poznajcie historię Prawosławia

Prawosławie, obok katolicyzmu i protestantyzmu, stanowi jedną z największych gałęzi chrześcijaństwa. Wyrosło z tradycji starożytnego Kościoła Wschodu, którego korzenie sięgają czasów apostolskich. Jego wierni liczą setki milionów na całym świecie, zwłaszcza w Europie Wschodniej (m.in. Rosja, Grecja, Rumunia, Serbia, Bułgaria), ale spotyka się go także w Ameryce, Afryce i Azji. Kościół prawosławny zachował własne obrzędy, liturgię bizantyjską oraz bogatą kulturę duchową. Niniejszy przewodnik przeprowadzi przez wieki od chrystianizacji Cesarstwa Bizantyjskiego po współczesność, ukazując znaczące wydarzenia (sobory, rozłamy, misje) i rozwój chrześcijaństwa w krajach słowiańskich.

Wschodni Kościół starożytny i Cesarstwo Bizantyńskie

Pierwsze wspólnoty chrześcijańskie na Wschodzie powstały w granicach Cesarstwa Rzymskiego. Wraz z uznaniem chrześcijaństwa przez cesarza Konstantyna Wielkiego (początek IV wieku) religia ta stała się legalna i zaczęła szybko się rozwijać. W 330 r. Konstantyn założył nową stolicę w Bizancjum (Konstantynopol, dziś Stambuł), która wkrótce stała się centrum wschodniego chrześcijaństwa. W Cesarstwie Bizantyjskim rozwijała się wybitna kultura sakralna. Bazylika Hagia Sophia (VI w.), wzniesiona przez cesarza Justyniana I, zachwycała monumentalną kopułą i wnętrzami pełnymi złocistych mozaik. Styl architektury bizantyjskiej – łączącej elementy rzymskiej inżynierii z bizantyjskim przepychem – stał się wzorem dla kolejnych pokoleń budowniczych cerkwi. W tym czasie do rozwoju wiary przyczyniły się też liczne ośrodki monastyczne. Powstawały klasztory na Świętej Górze Athos (od X w.), a także dawne klasztory egipskie i syryjskie, skupiające ascetów i pisarzy duchowych. Monastycyzm, zwłaszcza ascetyczna praktyka hesychazmu, znacząco wzbogacał duchowość Wschodu. Dzieła teologów i Ojców Kościoła takich jak św. Atanazy, Grzegorz z Nyssy, Bazyl Wielki czy Jan Chryzostom tworzyły podwaliny ortodoksyjnej doktryny i do dziś są cenione w liturgii prawosławnej.

Kluczowe było także ustalanie doktryny na soborach powszechnych. Sobór nicejski I (325) potwierdził boskość i człowieczeństwo Jezusa Chrystusa oraz istnienie Trójcy Świętej. Sobór efeski (431) potępił herezję Nestoriusza, uznając Maryję za Theotokos (Matkę Bożą). Sobór chalcedoński (451) ustanowił dogmat o dwóch naturach Chrystusa (boskiej i ludzkiej). Natomiast Sobór nicejski II (787) zakończył okres ikonoklazmu, przywracając kult świętych ikon. Prawosławni uważają, że siedem pierwszych soborów ekumenicznych (Nicejskie I–II, Konstantynopolskie I–III, Efez, Chalcedon) stanowi ostateczny fundament ich doktryny.

Ikonoklazm – spór o kult obrazów

W VIII–IX w. Kościół Bizantyński doświadczył głębokiego kryzysu znanego jako ikonoklazm (od greckiego „niszczenie ikon”). Cesarski dwór (za panowania Leona III i Konstantyna V) zakazał czci ikon, twierdząc, że oddawanie czci obrazom Świętych zbliża do bałwochwalstwa. Ich przeciwnicy, zwani ikonofilami, bronili ikon jako „okien do nieba” – obrazów, które przybliżają wiernym boską rzeczywistość. Spór o ikony trwał dziesięciolecia i dzielił chrześcijan Bizancjum. Ostatecznie w 787 r. II Sobór nicejski potępił ikonoklazm, uznając ikonę za dozwolony środek czci. Od tego czasu ikona stała się nieodłącznym symbolem prawosławnej duchowości. Co roku pierwsza niedziela Wielkiego Postu obchodzona jest jako Triumf Prawosławia (nazywany czasem „Pokonanie obrazoburstwa”), podczas którego wierni przynoszą do świątyń ikony, a liturgia podkreśla zwycięstwo kultu ikon jako środka przekazu wiary. Do dziś czczenie ikon (całowanie ich, stawianie krzyża przed obrazem) pozostaje powszechne w cerkwiach.

Misje chrystianizacyjne i Kościoły Słowian

W IX–X w. zaczęła się wielka fala chrystianizacji Słowian, którą Kościół prawosławny aktywnie wspierał. W 863 r. do Wielkich Moraw (tereny dzisiejszej Czech i Słowacji) przybyli święci bracia Cyryl i Metody z misją od cesarza bizantyjskiego. Wprowadzili tam słowiańszczyznę liturgiczną – przetłumaczyli Ewangelię i liturgię na staro-cerkiewno-słowiański, używając alfabetu glagolickiego, a później uproszczonej cyrylicy. Dzięki temu Słowianie mogli odprawiać nabożeństwa i modlić się w swoim języku. Misja Cyryla i Metodego miała długofalowe skutki: po ich śmierci (869 r. i 885 r.) ich uczniowie kontynuowali pracę. Święci Kliment Ochrydzki i Naum przenieśli się do Bułgarii, gdzie założyli szkoły teologiczne i przetłumaczyli kolejne księgi liturgiczne na język słowiański. To oni przyczynili się do powstania pierwszej słowiańskiej literatury sakralnej. Ich dzieło umożliwiło utrwalenie języka cerkiewnosłowiańskiego w tradycji wschodniej i stało się fundamentem kultury religijnej na wschodnich obszarach Europy.

W następnych stuleciach, pod wpływem tego ruchu, chrystianizacja objęła kolejne ludy słowiańskie. W 865–870 r. car Borys I Bułgarski zdecydował się przyjąć chrzest w obrządku bizantyjskim i powołał niezależny Kościół Bułgarski, ściśle związany z Konstantynopolem. W XI–XII w. chrzest przyjęli Serbowie i przestawali od wtedy budować własny Kościół. Najważniejszym wydarzeniem tego procesu było przyjęcie chrztu przez Ruś Kijowską w 988 r. (książę Włodzimierz I Wielki). Pod jego kierunkiem całe państwo ruskie przyjęło obrządek bizantyński. Chrystusowy chrzest Rusi rozszerzył prawosławie na wielkie obszary – Ukrainę, Białoruś i część dzisiejszej Polski. Dzięki tym misjom i chrzestom powstały wschodnie Kościoły narodowe, przekazujące wiernym bogactwo wiary i kultury bizantyjskiej, ale już w lokalnych językach i warunkach narodowych.

Najważniejsze etapy chrystianizacji Słowian:

• 863: Misja św. Cyryla i Metodego na Wielkie Morawy – wprowadzenie słowiańskiej liturgii.
• 865–870: Chrzest Bułgarii za panowania cara Borysa I – początek autokefalii Kościoła Bułgarskiego.
• 988: Chrzest Rusi Kijowskiej (książę Włodzimierz I) – przyjęcie prawosławia przez Ruś Kijowską, początek szerzenia wiary w regionie.
• 1219: Autokefalia Kościoła Serbii (św. Sawa) – koronacja pierwszego patriarchy serbskiego i uniezależnienie Kościoła Serbii.

Rozłam Kościołów Wschodniego i Zachodniego (Wielka Schizma)

Choć Kościół Wschodni i Zachodni dzielił wspólne dziedzictwo soborowe, od XI wieku narastały między nimi różnice. Głównymi przyczynami schizmy były spór o rolę papieża w Rzymie oraz dopisek filioque („i Syna”) w rzymskim Credo. W 1054 r. patriarcha Konstantynopola Michał Cerulariusz i legaci papieża Leona IX wzajemnie nałożyli na siebie ekskomuniki – to wydarzenie tradycyjnie uznaje się za datę Wielkiej Schizmy. Od tego czasu chrześcijaństwo rozdzieliło się na dwa niezależne nurty: wschodni (prawosławny) i zachodni (katolicki).

Skutki rozłamu były długofalowe. Mimo że obie strony często cytowały te same sobory i Ewangelię, zaczęły umacniać się odrębne obrzędy i struktury hierarchiczne. Prawosławie podkreśla równość lokalnych patriarchatów – Patriarcha Konstantynopola ma honorową pozycję „pierwszego wśród równych”, ale nie ma jurysdykcji nad innymi Kościołami. Po stronie zachodniej centralną rolę odgrywał papież. W średniowieczu podejmowano jeszcze próby pojednania – na przykład Sobór Florencki w 1439 r. tymczasowo przywrócił jedność poprzez kompromis doktrynalny, ale decyzje tam podjęte spotkały się z oporem i ostatecznie nie utrzymały się w Kościele prawosławnym. Do dzisiaj oba Kościoły pozostają odrębne, choć prowadzą dialogy ekumeniczne.

Upadek Cesarstwa Bizantyńskiego i nowe ośrodki prawosławia

Do XIV–XV w. prawosławie pozostawało zdominowane przez Konstantynopol. Jednak w 1204 r. podczas IV wyprawy krzyżowej Konstantynopol został zdobyty przez rycerzy łacińskich, co znacznie osłabiło Cesarstwo. Ostatecznie w 1453 r. upadło ono ostatecznie pod ciosami osmańskimi. Państwo bizantyjskie zniknęło z mapy, a cesarska stolica znalazła się pod panowaniem muzułmańskim. Mimo utraty niezależności prawosławni otrzymali zgodę sułtana Mehmeda II na odrodzenie patriarchatu konstantynopolitańskiego w ramach imperium (wojsk tureckich). Nowy patriarchat stolicy (przeniesiony później do Istanbułu) formalnie reprezentował wszystkich prawosławnych wewnątrz państwa osmańskiego.

Prawosławie pod panowaniem osmańskim

Po 1453 r. Kościół prawosławny znalazł się pod władzą tureckich sułtanów. Prawosławni uzyskali status religijnej wspólnoty (rum millet) – było to pewne przywilejowane prawo do samodzielnego rządzenia w sprawach kościelnych i rodzinnych. Patriarcha konstantynopolitański działał jako przedstawiciel całej wspólnoty prawosławnej wobec władz osmańskich. Jednak praktyka życia chrześcijan była trudna – wiele świątyń przeznaczono na meczety, duchowni bywali ograniczani, a wierni obciążano specjalnym podatkiem. Wiele cennych dzieł sztuki i manuskryptów wywieziono lub zniszczono.

Mimo tych trudności prawosławie przetrwało na Bałkanach i Azji Mniejszej. W czasach osmańskich rozwijała się przede wszystkim architektura zakrystii i ikonostasów oraz liturgia – w wielu cerkwiach doskonalono chorał bizantyński. Ważnym ośrodkiem pozostawała Święta Góra Athos – monastyczne męskie państwo zakonne (złożone z 20 klasztorów), które nie podpadało pod bezpośrednią kontrolę sułtana i stało się ostoją tradycji. Kościoły ortodoksyjne w tych regionach pielęgnowały język grecki i kult świętych bizantyjskich. Mimo utraty władzy politycznej Kościół prawosławny zachował swoją tożsamość duchową oraz centralne dogmaty.

Trzecie Rzym: rola Moskwy w prawosławiu

Wobec upadku Konstantynopola za nową stolicę prawosławia zaczęto uważać Moskwę. Rosyjska Ruś rozwijała się dynamicznie i w 988 r. przyjęła chrzest, zachowując silne związki z Konstantynopolem. Po 1453 r. idea “Trzeciego Rzymu” stała się popularna – Moskwa miała przejąć rolę obrońcy wiary po dwuch upadłych „Rzymach” (starożytnym i bizantyjskim). W 1472 r. wielki książę moskiewski Iwan III poślubił Zofię Paleolog, ostatnią z potomków cesarzy bizantyjskich, podkreślając ciągłość dziedzictwa.

W 1589 r. patriarcha konstantynopolitański formalnie uznał autokefalię Cerkwi Moskiewskiej i wyniósł jej metropolitę Cyryla na rangę patriarchy. Od tego momentu Kościół Rosyjski stał się w pełni niezależny. Pod jego władzą znalazły się tereny całej Rusi – od Wielkich Łuków po Syberię – co czyniło go największym Kościołem prawosławnym pod względem terytorium i wiernych. W moskiewskiej tradycji wyrosły nowe ośrodki duchowe: klasztory (np. Pskowo-Pieczyerski, Sołowiecki) oraz słynne katedry (Sobór Wasyla Błogosławionego z barwnymi kopułami, Sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Pskowie). W 1721 r. car Piotr I I wprowadził reformę, likwidując patriarchat i tworząc Święty Synod podporządkowany państwu. Mimo tego prawosławie rosyjskie pozostało siłą moralną; po upadku komunizmu (1989) przywrócono urząd patriarchy jako głowę Kościoła.

Autokefalia i nowe Kościoły narodowe

W XIX i XX wieku, wraz z narodzeniem nowych państw narodowych, wiele Kościołów prawosławnych uzyskało samodzielność (autokefalię). Proces ten zazwyczaj wiązał się ze wzrostem świadomości narodowej i dążeniem do uniezależnienia od patriarchatu Konstantynopola. Przykłady: Grecja (autokefalia ogłoszona w 1833 r., uznana w 1850 r.) po wyzwoleniu spod panowania tureckiego ogłosiła własny Kościół. W Bułgarii powstał autokefaliczny patriarchat w 1870 r. (potwierdzony ostatecznie po 1945 r.), Rumunia uczyniła swój Kościół niezależnym w 1885 r. W XX w. kolejne autokefalie otrzymały: Finlandia (1923), Polska (1924) i Albania (1937). W wyniku rozsiania prawosławnych poza Europę powstały też nowe struktury: na przykład Prawosławny Kościół w Ameryce (Orthodox Church in America, OCA) ogłosił autokefalię w 1970 r.

Główne Kościoły prawosławne o autokefalii uznanej powszechnie:

• Patriarchat Konstantynopola – historycznie pierwszy, tzw. ekumeniczny patriarcha.
• Patriarchat Moskiewski – autokefalia od 1589 r., największy Kościół prawosławny (Rosja).
• Patriarchat Serbii – od 1219 r. (św. Sawa).
• Patriarchat Bułgarii – od 1870 r. (potwierdzenie po 1945 r.).
• Patriarchat Rumunii – od 1885 r.
• Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – autokefalia od 1924 r.
• Prawosławny Kościół w Ameryce (OCA) – autokefalia od 1970 r. (uznawana m.in. przez Cerkiew Moskiewską).

W każdym z tych Kościołów kultywowano bizantyjską liturgię, a jednocześnie włączano język i tradycje lokalne. Przykładowo w Polsce liturgia służy się najczęściej w języku staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim, a w Grecji – po grecku i w lokalnych dialektach. Nowe Kościoły narodowe umacniały swą pozycję m.in. dzięki ogłaszaniu własnych świętych narodów (np. św. Sawy w Serbii) i dostosowywaniu kalendarza liturgicznego do potrzeb wiernych.

XX wiek i współczesność — prześladowania i odrodzenie

Wiek XX przyniósł Kościołowi prawosławnemu trudne doświadczenia, zwłaszcza w państwach komunistycznych i ateistycznych. Po rewolucji 1917 r. w Rosji (i później w ZSRR) komunistyczne władze prowadziły brutalną antyreligijną politykę. Zamykano cerkwie, niszczono świątynie, tysiące duchownych i wiernych poddano represjom, a wielu zabito lub zesłano na Syberię. Podobne prześladowania dotknęły prawosławnych w Rumunii, Bułgarii, Albanii i Czechosłowacji. W Polsce prawosławie także znalazło się pod presją – w latach 40. część hierarchów została wywieziona, a Kościół próbował się odnaleźć w nowych warunkach. Ruch religijny skurczył się, ale tradycje domowego życia chrześcijańskiego, zwłaszcza na wsiach i w klasztorach, przetrwały. Mimo tego ścisłego nadzoru i rozbicia terytorialnego Kościół prawosławny przetrwał cały okres PRL, zachowując tożsamość nawet w najbardziej nieprzychylnych czasach.

Odrodzenie i wyzwania współczesności

Po upadku komunizmu (koniec lat 80. XX w.) nastąpiło wyraźne odrodzenie religijne w krajach prawosławnych. W Rosji ponownie przywrócono urząd patriarchy (1989), rozpoczęto masową odbudowę i otwieranie świątyń oraz rozwinęto szkolnictwo duchowne. Podobne procesy zaszły w Bułgarii, Rumunii czy Grecji. Na Litwie i Ukrainie wzrosło zapotrzebowanie na nowe katedry i parafie. Cerkiew prawosławna zaczęła uczestniczyć otwarcie w życiu publicznym – odprawiano uroczystości przywracane biskupstwa, powoływano nowe diecezje, a wielu młodych wiernych podejmowało posługę duchowną.

Współcześnie prawosławie mierzy się z nowymi wyzwaniami. Z jednej strony stara się budować dialog ekumeniczny z innymi wyznaniami (np. poprzez udział w Światowej Radzie Kościołów), z drugiej – mierzy się z napięciami wewnątrz. Przykładem jest konflikt o autokefalię Kościoła Ukraińskiego, który w 2019 r. został ogłoszony przez Patriarchat Konstantynopola. Decyzja ta spowodowała sprzeciw i tymczasowe zerwanie eucharystycznej jedności między Cerkwią Moskiewską a niektórymi innymi Kościołami. W 2016 r. w Krecie odbył się pierwszy w historii światowy sobór prawosławny, który poświęcił się m.in. problemom poprawy jedności między Kościołami i wyzwaniom współczesności (cyberświat, migrant). Co prawda wiele decyzji soboru pozostaje w stadium implementacji, ale sam fakt jego zwołania świadczy o pewnej wspólnej refleksji nad przyszłością. W obliczu globalizacji, sekularyzacji i napięć narodowościowych Kościół prawosławny stara się podtrzymać silną więź z tradycją apostolską i bizantyjskim dziedzictwem.

Prawosławie w Polsce

Ziemie polskie miały kontakt z prawosławiem od najwcześniejszych etapów misji słowiańskich. W X–XI w., gdy Polska weszła w orbitę chrześcijaństwa łacińskiego, wschodnie rubieże (Ruś Halicka, Wołyń) były już silnie prawosławne. W średniowieczu na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej funkcjonowało kilkanaście diecezji prawosławnych, podległych metropoliom na Rusi Kijowskiej.

Przełomową zmianą było ogłoszenie unii brzeskiej (1596 r.), w wyniku której część duchowieństwa i wiernych została przyłączona do Kościoła greckokatolickiego (unickiego) pozostając formalnie w jedności z Rzymem. Wielu jednak pozostało wiernych tradycji prawosławnej, często przenosząc swoje praktyki do uznanych niepodległych klasztorów lub do lasu. Pod zaborami życie cerkiewne różnie się kształtowało: w zaborze rosyjskim cerkiew była wspierana przez carat (m.in. rusyfikacja wiernych), natomiast w zaborze austriackim (Galicja) Kościół prawosławny mógł się rozwijać względnie swobodnie – w 1900 r. władze austro-węgierskie pozwoliły na odbudowę Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej oraz niezależne funkcjonowanie prawosławnych instytucji. W okresie międzywojennym (II RP) Kościół prawosławny został zreorganizowany – przywrócono metropolię warszawską, a Synod Prawosławny w Warszawie otrzymał autokefalię w 1924 r. Wyznaczono nowe granice diecezji zgodnie z terytorium państwa.

Obecnie Prawosławny Kościół w Polsce liczy kilkaset tysięcy wiernych (głównie we wschodnich województwach i na Podlasiu). Kościół ten ma własną hierarchię (np. metropolitę warszawsko-bielskiego) i kilkanaście diecezji. Prowadzi aktywne duszpasterstwo i ma własne seminaria duchowne. Zachowuje bizantyjski ryt liturgiczny, wzbogacony o lokalne zwyczaje (np. tradycję święcenia pokarmów czy orszaki duchownych). W polskim prawosławiu ważną rolę odgrywają zakony (np. żeński klasztor w Supraślu, męski w Poczajowie), które odradzają życie monastyczne. Prawosławie w Polsce pozostaje ważnym elementem dziedzictwa narodowego i religijnej mozaiki kraju.

Prawosławie na świecie

Prawosławie jest dziś obecne na wszystkich kontynentach. Największe wspólnoty tworzą wyznawcy w Europie Wschodniej i Południowo-Wschodniej (Rosja, Grecja, Bułgaria, Serbia, Rumunia, Ukraina, Białoruś), gdzie stanowi ono dominujące wyznanie. Poza tradycyjnymi centrami wielki wpływ mają też mniejsze wspólnoty i diaspora – emigranci prawosławni założyli parafie w Ameryce (Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia, Argentyna), Australii, Nowej Zelandii, a nawet w krajach zachodnich Europy (Francja, Niemcy, Wielka Brytania). Często tworzy to nowe synkretyczne struktury: przykładowo Prawosławny Kościół w Ameryce (OCA) wziął swój początek ze wspólnot rosyjskich, serbskich i innych, a w 1970 r. uzyskał autokefalię dla całej USA i Kanady.

W częściach świata niezamieszkanych tradycyjnymi prawosławnymi narodami działają misje. W Afryce prawosławie szerzy się m.in. w Etiopii (autokefaliczny Kościół Etiopski od V w., jeden z najstarszych na świecie), Kenii czy RPA. W Azji istnieją niewielkie wspólnoty w krajach Bliskiego Wschodu (Syria, Liban), gdzie czasy apostolskie były początkiem chrześcijaństwa (Kościół prawosławny Antiochii z patriarchatem w Damaszku). W Indiach działa lokalny Kościół Malankarski wywodzący się z tradycji prawosławnej.

Prawosławie aktywnie uczestniczy w dialogu ekumenicznym i międzyreligijnym. Razem z innymi Kościołami wschodnimi tworzy Światową Radę Kościołów, a także utrzymuje kontakty z hierarchami katolickimi i protestanckimi. Jego duchowy dorobek (ikonografia, śpiewy, pisma Ojcowie) przyciąga uwagę badaczy i wiernych na całym świecie. Mimo że liczbowo ustępuje katolicyzmowi czy islamowi w wielu regionach, prawosławie zachowuje bogactwo liturgiczne i teologiczne swoich początków. Jego historia, pełna pięknych momentów i dramatycznych zwrotów, wciąż żyje w obrzędach, ikonach i modlitwach kolejnych pokoleń wiernych.